VOV4.Xơ Đăng - Hriâm tá hiâm tuăn, tá mơno tơdroăng hnê djâ dêi Pôa Hồ tung hlá kơthô pơtroh hneăng Hôp mâu kăn mâu hdroâng kuăn ngo peăng Hdroh a hơnăm 1946, hơnăm 2009, lối 240 ngế krâ pơlê a Tây Nguyên hiăng teăng mâ kuăn pơlê mâu hdroâng kuăn ngo kĭ tơkêa “Hlá Kơthô ki tơhrâ mơ-eăm” mơhno tối tuăn hiâm mơno khŏm mơ-eăm, môi hiâm mơno môi ivá mơjiâng Tây Nguyên mơnhông tŭm têk tơdroăng cheăng, veăng kum tung hneăng mơjiâng ƀă kring vế Tơnêi têa.

Tung pơla pêi pro Tơdroăng kơdo mơ-eăm dêi hlá kơthô kố, mâu krâ pơlê đi đo djâ troăng hdrối, mơhno tối tơdroăng ki kuăn pơlê loi tơngah, ivá rơkê dêi tơná, xua mê, vâi krâ pơlê châ pơtih môi tiah mâu “loăng kân ki krá kâk” ai ivá mơhno tối ó rơdêi tuăn mơno, hiâm mơno dêi Pôa Hồ troh hdroâng kuăn ngo Tây Nguyên.

Hiăng chiâng tơdroăng ki hmâ, pôa Hmrik, krâ pơlê (hdroâng kuăn ngo Jarai) a pơlê Ia Nueng, cheăm Biển Hồ, pơlê kong kơdrâm Plei Ku (kong pơlê Gia Lai) hmâ riu koi kơxo má. Pôa Hmrik, krâ pơlê tối: Rơhêng vâ hnê tối mâu troăng hơlâ pơkâ dêi Đảng, luât dêi Tơnêi têa troh vâi krâ nhŏng o, mê tơná rơpŏng hngêi pôa athế djâ troăng ahdrối.

Nếo a chê kố, Tơnêi têa kum 300 rơtuh liăn vâ pro hngêi hôp tơdjuôm a pơlê Ia Nueng. Klêi kơ’nâi djâ troăng ahdrối veăng tơlo 1 rơtuh liăn, pôa lăm mơhnhôk tung pơlê, rêm rơpŏng tơlo 500 rơpâu liăn, kum bro Hngêi hôp tơdjuôm pơlê pơla kân rơdâ, lĕm krá, pôa Hmrik, krâ pơlê tối:

“Ƀă hnoăng cheăng cho krâ pơlê, á rơhêng vâ hnê tối ăm tâi tâng vâi krâ nhŏng o rêh ối, athế đi đo pâ nhuô̆m dêi rơpó, tŏng kum dêi rơpó, pôi tá pơrah tơdroăng loi tĭng, tiô khôp. Xua tơdroăng tơrŭm pro chiâng ivá rơdêi, tíu lâi ai tơrŭm mê tíu mê ai ivá rơdêi. Mê cho tơdroăng ki Pôa hiăng hnê pơchân pin. Á hơnăm kố hiăng 74 hơnăm, pro krâ pơlê hiăng châ 18 hơnăm kố, á athế djâ troăng ahdrối, pêi mâu tơdroăng ki tro, tơdroăng ki ai pơxúa ăm pơlê pơla, bu ai tiah xo vâi krâ nhŏng o nếo hmâng”.

Pôa Hmrik, krâ pơlê hmâng tơdroăng nếo ai ing rơ’jíu

Vâ chê 20 hơnăm pro krâ pơlê, pôa Hmrik hmâ châ rêm râ, khu pơkuâ khĕn kơdeăn. Ki xiâm môi tiah: Ƀâng khĕn kơdeăn dêi Khu xiâm pơkuâ ngăn lêng xua hiăng kơhnâ rơkê tung tơdroăng tơ’noăng “Hơnăm hiăng krâ, djâ troăng ahdrối”; Ƀâng khĕn kơdeăn dêi Kăn hnê ngăn Vi ƀan kong pơlê Gia Lai xua kơhnâ rơkê tung tơdroăng “Tâi tâng kuăn pơlê rak vế kring vế Tơnêi têa”, Ƀâng khĕn kơdeăn dêi Khu pơtâng tối tơdroăng kal Tơnêi têa xua hiăng kơhnâ rơkê tung “Hriâm tâp ƀă pêi pro tiô troăng tơdjâ, hiâm mơno, túa rêh ối Hồ Chí Minh”.

Pôa Hmrik, krâ pơlê tối: Hâk tơngăm ƀă mâu pri ki châ diâp kơnía git mê nếo rế pâ troh hiâm mơno ki kân kĭn dêi Pôa Hồ, drêng pơtroh troh Hneăng hôp Khu kăn mâu hdroâng kuăn ngo a Plei Ku, hâi lơ 19/4/1946; ing mê, môi tiah ai tơ’nôm ivá rơdêi vâ pơtối pleăng dêi hnoăng cheăng.

“Pôa tối ôh tá châ veăng hôp a hneăng hôp ƀă kuăn pơlê, xua troăng prôk hơngế, mê pôa bu pơtroh ăm vâi krâ nhŏng o. Pôa tối 54 hdroâng kuăn ngo nhŏng o pin tung mê ai Xuăn, Jarai, Rơđế ƀă hên ki ê pơrá cho nhŏng o môi klêa, môi kliâm, pin athế rơtế ƀă dêi rơpó tơrŭm. Tơrŭm ƀă dêi rơpó vâ mơjiâng môi tơnêi têa rơdêi tâ mơnhông tâ.

Pôa Hồ tá hâi môi hdroh troh akố, la tung hiâm mơno vâi krâ nhŏng o đi đo ai um Pôa Kơnôm ai Pôa djâ troăng, bâ eăng mê tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ nhŏng o rế hía rế phâi tơnôu tâ; ai on tơhrik, troăng prôk, hngêi trung hriâm, hngêi pơkeăng pơlât lĕm krá”.

Pôa Siu Plim, krâ pơlê tơpui tơno ‘na tơdroăng ki hriâm tâp tiô kơthô Pôa Hồ

Pôa Siu Plim, krâ pơlê (hdroâng kuăn ngo Jarai) a pơlê Bloi, pơlê kân Ia Ly, tơring Čư̆ Pah (kong pơlê Gia Lai) xuân cho môi tung lối 240 ngế krâ pơlê a Tây Nguyên hiăng kĭ “Pơkâ kơthô” tối hiâm mơno khŏm mơ-eăm, tơdjuôm ivá mơjiâng Tây Nguyên mơnhông tung tâi tâng. Hiăng lối 80 hơnăm, cho môi ngế mố đô̆i hơnăm hiăng krâ, tơdrêng amê hlối cho môi ngế thái ki hiăng pơtê, ƀă châ vâi krâ nhŏng o pôk pro krâ pơlê hiăng lối 30 hơnăm hdrối, pôa Siu Plim đi đo pâ tung hiâm mơno tơrŭm tung kơthô Pôa Hồ pơtroh a Hneăng hôp mâu kăn hdroâng kuăn ngo peăng Hdroh hơnăm 1946, ƀă đi đo ngăn kơthô mê môi tiah môi to kế tơmeăm ki kơnía tung rêm rơpŏng.

Ƀă pôa xuân hâk tơngăm drêng châ veăng a leh hiăng mơjiâng pro klêi um méa Pôa Hồ ƀă Tây Nguyên ƀă hiăng bro klêi Plông kân Đại đoàn kết a pơlê kong kơdrâm Plei Ku.

“Kơthô Pôa Hồ pơtroh a Hneăng hôp khu kăn mâu hdroâng kuăn ngo châ tơbleăng ăm vâi krâ nhŏng o mâu hdroâng kuăn ngo Jarai, Bơhnéa, Rơteăng, rêm rơpŏng pơrá ai. Ki xiâm dêi kơthô mê cho tối nhên tơdroăng tơrŭm hdroâng kuăn ngo.Tơmâng rơkong Pôa pơchân, mâu hdroâng kuăn ngo tơrŭm plâ xâ, tơleăng lĕm tơnêi têa, tơrŭm tơkŭm mơjiâng pơlê cheăm.

Kơthô Pôa môi tiah cho kế tơmeăm ki kơnía. Kơnôm ai kơthô Pôa, hiăng hnê mơhno rơkê plĕng, kuăn pơlê hmâng ƀối ƀă pêi pro môi hiâm mơno, tơdrăng. Pôa Hồ tá hâi troh la kơthô Pôa troh ƀă mơngế Tây Nguyên gá kơnía khât”.

Hriâm tâp tiô kơthô Pôa Hồ, rơpŏng Siu Plim đi đo djâ troăng ahdrối tung mâu tơdroăng cheăng. ‘Na pêi cheăng kâ, rơpŏng pôa ai lối 3 ha tơnêi vâ pêi kâ, tung mê, ai 4 sào klâng, 3 sào tơnêi pêt hdrê iâ hâi, 1 ha pêt loăng ‘mốu, 1,3 ha kơphế ƀă 8 sào kơxu. Pêi lo liăn rêm hơnăm châ lối 150 rơtuh. Drêng cheăng kâ tơniăn, rơpŏng pôa đi đo kum mâu rơpŏng ki xơpá ‘na hdrê pêt, ăm mung liăn ôh tá xo liăn laih.

Malối, ƀă tơdroăng ki loi tơngah dêi krâ pơlê, pôa Siu Plim hiăng hnê tối, mơhnhôk kuăn pơlê tơrŭm, kơhnâ pêi cheăng vâ mơ-eăm pro kro mơdrŏng. Hmâng tiô pôa, kuăn pơlê tung pơlê hiăng khên tơnôu pêt mâu hdrê loăng, mơnăn păn nếo dâi lĕm ƀă pro tíu ki vâ pêt, păn tơmeăm vâ mơnhông cheăng kâ, veăng kum mơjiâng thôn pơlê nếo.

Quốc Học – Nay Jek/VOV Tây Nguyên/Tơplôu: Katarina Nga