VOV4.Xơ Đăng -Tung rôh tơplâ vâ hdi xo Việt Nam ôh ti xê kơ’nêi “ƀom”, pê̆ng mrâm pháu, lối tơdế châl hdrối nah khu lêng Mih ối xúa môi túa trếo pơreăng ki ‘mêi ó mê cho trếo pơreăng. Rơtế ƀă tơdroăng ki pro tơ’nhiê kong prâi, tơnêi tơníu chiâng mâu kơpong ki ôh tá chiâng klâi, tơdroăng ki trếo pơreăng ‘măn chôu ăm kuăn mơngế chiâng ó khât ƀă tá hâi pơtê, tơdroăng ki châi heăng ai inâi trếo ‘mêi dioxin  ối dế pơtối ton troh mâu mâu rơxông kơ’nâi. 

Ai môi tíu ki vâi kô tơ’lêi hlâu tâ cho tơdroăng châi râ ó dêi roh tơplâ xúa trếo pơkeăng hŏa hok xua khu lêng Mih pro, mê cho Tíu xiâm Tŏng kum ƀă Tơdroăng cheăng pơlê pơla kong pơlê Kon Tum tíu dế păn roăng 54 ngế vâi hdrêng chó chêng tơvê kŏng. Jâ Phạm Thị Lan, Kăn pơkuâ Tíu xiâm tối ăm ‘nâi, tung kơxô̆ mâu muăn, hên ngế muăn tuăn ngôa ôh tá kơleăng, chó tung châ chăn ƀă hía hé. Mâu muăn kố ki hên châ Tíu xiâm tơdah xo păn ing tơring Sa Thầy, Ngọc Hồi, tíu lối 50 hơnăm hdrối cho tíu ki xiâm khu lêng Mih xôh trếo pơkeăng hŏa hŏk:

‘’Nôkố vâi hdrêng chó chêng tơvê kŏng ki  râ a Tíu xiâm châ vâ chê 50%. Mâu muăn pêng têng, kơhúa dêi châ ƀă ối môi tíu. Châ chăn mâu muăn cho ôh tá pá hro, ivá hbrâ mơdât pơreăng ôh tá ai. Mot a rơnó kong kong prâi pơhlêh mê mâu muăn tơ’lêi tro tâ pơreăng, mê tơdroăng châi dêi mâu muăn cho tơdroăng châi râ. Ai mâu vâi muăn ngăn mo rơdêi laga mâu muăn tuăn ngôa ôh tá kơleăng hriâm 5 hơnăm pơtối ôh tá ‘nâi môi chư ki lâi ôh. Rak ngăn tơbrêi tơbrêh, mơdoh hên chô ivá rak ngăn cho a vâi hdrêng chó chêng tơvê kŏng ki râ’’.

 Rak ngăn mâu muăn chó chêng tơvâ kŏng râ a Tíu xiâm Tŏng kum ƀă Tơdroăng kum pơlê pơla kong pơlê Kon Tum

Cho tíu đông lêng Mih pơxiâm roh tơplâ ƀă trếo pơkeăng hŏa hok a hâi lơ 10/8/1961, hên kơpong a kong pơlê Kon Tum tro xôh pơkeăng hên xôh ƀă tâi tâng 346 rơpâu lit trếo pơkeăng hŏa hok, tung mê ai lối 34 rơpâu lit trếo pơkeăng da cam. Troh nôkố ki hên iâ dêi trếo pơkeăng u ối tung tơnêi pro hên ngế tro tâ, tâ tú troh kuăn ‘nĕng kơ’nâi nếo. Xêo troh khế 6/2021, lâp kong pơlê Kon Tum ai vâ chê 8 rơpâu ngế tro tâ trếo pơkeăng hŏa hok, tung mê vâ chê 1.000 ngế hiăng ƀă dế  châ tŏng kum rêm khế dêi tơnêi têa.  Cho mô đô̆i hneăng hdrối nah tro trếo ‘mêi hŏa hok, pôa Nguyễn Vươn, 79 hơnăm, ối a Tôh kơphô̆ 8, pơlê kong krâm Đăk Hà, tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum tối ăm ‘nâi, tơdroăng châi cho ôh tá kâi piu, tá kâi hiêt troh nokố ƀă ton xŏn troh kuăn ‘nĕng, kuăn cháu:

‘’Á tro trếo ‘mêi hŏa hok mê drêng mê nah á xuân tá hâi ‘nâi. Kơ’nâi mê hlo ivá rế hía rế ôh tá pá hro ki rơhêng vâ tối tung châ nôkố hên tơdroăng châi ‘nâng. Tơdjâk trếo pơkeăng hŏa hok mê ivá  ki rơhêng vâ tối cho kuăn ‘nĕng cho pá ‘nâng. Mơhum kuăn ‘nĕng, păn xuân kâi há, laga tơbrêi tơbrêh ‘nâng’’.

Kơmăi xé E8 ai trếo ‘mêi pơkeăng hŏa hok khu lêng Mih xúa tung tơplâ xâ tơbriêt tơnêi Việt Nam

Tung roh tơplâ trếo pơkeăng hŏa hok ton 10 hơnăm, sap hơnăm 1961 troh hơnăm 1971 khu lêng Mih hiăng  pêi pro vâ chê 20.000 roh, xé lối 80 rơtuh lit trếo pơkeăng kơdê loăng, tung mê ai 61% cho trếo pơkeăng da cam ai 366 kilô trếo pơkeăng dioxin rơtế ƀă lối 9.000 tâ̆n trếo pơkeăng CS xé chu a peăng tơdế tơnêi têa ƀă peăng hdroh tơnêi têa Việt Nam. Tơdroăng ki kố pro ‘mêi râ ó ƀă kong prâi, roh tơplâ trếo pơkeăng hŏa hok ối pro châi ton teh ton tĭn ăm mâu ngế ki  trâm tơplâ xâ nah ƀă kuăn cháu dêi vâi. Đă tă Phạm Công Hữu, Kăn phŏ Chính ŭy Ƀinh chủng hŏa hok tối ăm ‘nâi, tơdroăng ki ai khât hiăng mơnhên roh tơplâ trếo pơkeăng hŏa hok xua khu lêng Mih pêi pro a Việt Nam cho kân má môi, ton má môi ƀă râ ó má môi tung tơdroăng mơnhông mơdêk dêi kuăn mơngế. Tơdroăng tah lôi trếo pơkeăng cho pá puât ƀă nôkố xuân ối dế thế pơtối tah trếo pơkeăng hŏa hok kố:

‘’Ƀinh chŭng hŏa hok thăm tơrŭm ƀă mâu kơ koan tíu cheăng, kong pơlê ai tơdjâk tơkŭm séa ngăn, tah lôi trếo pơkeăng ‘mêi u ối klêi kơ’nâi tơplâ a mâu kong pơlê peăng tơdế Tơnêi têa – Tây Nguyên, ki rơhêng vâ tối a mâu Kuân khu 4, 5, 7, 9. Pakĭng mê ƀinh chŭng hŏa hok ngin thăm tơrŭm ƀă mâu khu tơrŭm cheăng, ngế krê tung tơnêi têa ƀă kong têa ê tơkŭm po tŏng kum mâu ngế tro trếo ‘mêi dioxin a 11 kong pơlê peăng hdroh’’.

Hdrối tơdroăng châ tá hâi tâi ối ai dó inâi trếo pơkeăng da cam/dioxin, Thươ̆ng tươ̆ng Nguyễn Văn Rinh, Kăn hnê ngăn Khu pơkuâ mơngế tro trếo ‘mêi da cam/Dioxin Việt Nam tối ăm ‘nâi, rơtế ƀă mơhnhôk mâu ngế rak ngăn mâu ngế tro trếo ‘mêi, Khu pơkuâ mâu ngế tro trếo pơkeăng ‘mêi da cam/Dioxin  ối teăng mâ ăm mâu ngế tro trếo ‘mêi tơkŭm po roh xăm tối 37 kŏng ti pro trếo pơkeăng Mih hiăng mơjiâng trếo ‘mêi da cam/dioxin ăm khu lêng kong têa Mih xúa tung roh tơplâ xâ tơbriêt tơnêi Việt Nam.

Kăn teăng mâ Ƀinh chủng hŏa hok diâp kơxuô tơmeăm ăm mâu ngế tro trếo ‘mêi da cam/dioxin a kong pơlê Kon Tum

Laga roh tơplâ pâ tơdroăng ki tơdâng tơ’mô – tơtro dêi mâu ngế tro trếo pơkeăng ‘mêi da cam/dioxin Việt Nam tá hâi châ ƀlêi trâng má mơ’nui laga xuân hiăng pro ăm mơngế Mih, khu lêng Mih hlê plĕng kố cho tơdroăng xôi kân tơplâ ƀă vâi ai hnoăng ƀă mâu ngế tro trếo pơkeăng ‘mêi xuân môi tiah ví vêh pro tơdroăng ki xôi kố:

‘’Săp hơnăm 2009 troh nôkố Chin phuh Mih hiăng pơxiâm hrik tah pơkeăng tung kong prâi. Tơdroăng tơkêa bro apoăng dêi vâi châ tơƀrê ƀă 105 rơtuh dolar a tơraih tơƀai Đà Nẵng. Sap ing kố troh hơnăm 2030 mê mê vâi kô hrik tah trếo pơkeăng a  Biên Hòa ƀă mâu kong pơlê ki ê. Sap ing hdrối nah troh nôkố tối ‘na trếo pơkeăng ‘mêi da cam mê Mih ôh tá môi tuăn laga sap hơnăm 2015, 2016 troh nôkố mê vâi hiăng thế tŏng kum ăm mâu ngế tro trếo ‘mêi dâng 61 rơtuh dolar mơ’no ăm mâu kơbong khăm, pơlât, mâu kơbong pơlât lĕm châ chăn ƀă tŏng kum ăm mâu rơpŏng ai ngế tro trếo ‘mêi dioxin’’.

Tung 4,8 rơtuh ngế Việt Nam tro trếo pơkeăng ‘mêi da cam/dioxin ai lối 3 rơtuh ngế cho tro pơkeăng kố. Troh nôkố mơhé hiăng lối 50 hơnăm hiăng hluâ laga tơdroăng châi dó inâi ‘’da cam/dioxin’’ xuân u ối tiô, rêm hâi mơ’nêa, pro pá ăm hên rơpŏng chiâng khéa hơ’nêng ôh tá ‘nâi pro ti lâi. Vâ hơlêm tơdroăng châi dó inâi da cam/dioxin, tơdroăng ‘’Pêi pro xua mơngế tro trếo ‘mêi da cam’’ xua Viƀan xiâm Mât trâ̆n Tơnêi têa Việt Nam mơhnhôk dế pơtối thăm pêi pro rơdêi vâ mơhnhôk hiêm mơno mâu ngế tro trếo ‘mêi ƀă rơpŏng, kum vâi tơkâ hluâ tơdroăng châi tamo ai tơ’nôm tơdroăng ki mơ-eăm tung tơdroăng rêh ối./.

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng