VOV4.Xơ Đăng - Rơtế môi tiah mâu kong pơlê ki ê tung lâp tơnêi têa, tơdroăng pêi chiâk deăng, tê mơdró kâ a kong pơlê Dak Lak tối krê, Tây Nguyên tối tơdjuôm trâm hên tơdroăng pơloăng mơnúa xua yă rôe hdrê, phon, pơkeăng to kơnâ. Ƀă kơvâ chiâk deăng thăm rế trâm pá puih ó khât, xua phon rơvât, pơkeăng kơdê nhâ, oâ, hdrong hiăng tâk kơnâ luâ tâ 2 hdroh.

Vâ kâi châ tơkâ luâ tơdroăng pơloăng mê, pakĭng hlê plĕng nhên mâu tơdroăng ki hơ’lêh ing mâu tơdroăng tơkêa tung tê mơdró kâ lâp plâi tơnêi mê hiăng thăm pro rơdêi tơdroăng mơ’no tê kê tơmeăm, khu pêi chiâk pêi deăng ƀă mơdró kâ a Tây Nguyên ối kal athế tơmiât i nhên vâ vêh ‘mâi dêi tơdroăng ki kơnía ‘na mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, ƀĕng ƀeăn tung tơrŭm, mơdró kâ ƀă mâu khu ki tê mơdró, pêi mơjiâng mâu tơmeăm ki tơxâng a kơlo ki pơkâ tơtro vâ mơdêk ki kơnía ƀă ivá châ tơbriât tơxup tê dêi tơmeăm tung tơnêi têa.

Cho khu mơdró ‘na kơphế, môi tung khu pêi cheăng dêi Kŏng ti xiâm kơphế Việt Nam, laga, Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung Khu ngăn ‘na pêt mơjiâng kơphế 721, kong pơlê Dak Lak chiâng ‘’ô eăng inâi’’ ƀă tơdroăng ki phá ‘’Phái 721, lĕm ăm rêm rơpŏng hngêi’’, drêng châ kâ hên pri ki dâi lĕm ing hơnăm 2015 troh nôkố, phái mê hiăng chiâng tơmeăm dêi thôn pơlê châ ô eăng a râ tơnêi têa dêi Dak Lak. AI 250 ha klâng chiâk báu, mơ’no liăn tơtro tung tơdroăng rah hdrê, mơdâ pêt troh a pôe xo, uâ ƀă tơdroăng mơ’no tê, rêm rơnó báu a Kŏng ti châ xo tơkâ sap ing 120 troh 150 rơtuh liăn 1 ha.

Pôa Trịnh Xuân Tài, Kăn pơkuâ ngăn Kŏng ti tối ăm ‘nâi, tơdroăng ki teăm rĕng hơ’lêh ing tê báu troh a tơdroăng pêt báu-uâ ƀă tê mơdró phái, ti xê bu kum ăm kŏng ti châ tơniăn krá tung pơla dế trâm hên xahpá, mê ối ai ivá vâ ‘mâi pêt tơmó 200 ha kơphế nếo tâi rơnó ki ôh tá dâi xếo dêi kơphế:

‘’Ngin tung kố hiăng pêi pêt mơjiâng hên báu. Sap ing hơnăm 2015, ôh tá xê tơdroăng tê báu, mê ngin athế uâ. Pêi adrêng 2 tơdroăng, pêt mơjiâng báu ƀă uâ báu chiâng phái. Tung tơdroăng cheăng kâ chal nếo nôkố, báu phái cho ai pơxúa kân khât ‘nâng, xua rêm hơnăm pêi châ 2 rơnó. Tung pơla mê, loăng kơphế hiăng rôu, lâ tâi vâ ‘mâi pêt tơmó hdrê ki nếo, xua mê, xuân ối châ liăn ing tơdroăng pêt ƀă uâ báu’’.

Plâi sầu riêng Tây Nguyên tung kơpong ki hiăng châ mơnhên vâ tê mơdró ki hên păng ‘nâng

Vêh mơnhên tro hnoăng cheăng pêi, tí tăng mâu kong têa ki tơrŭm vâ tê rôe, hnối mơjiâng inâi phái ki tơtro, xuân hiăng kum hên kuăn pơlê pêi chiâk deăng a Ƀuôn Choah, tơring Krông Nô, kong pơlê Dak Nông châ mơnhông pro kro. Pôa Phạm Xuân Lai, Kăn phŏ ngăn ‘na tơrŭm cheăng dêi cheăm Ƀuôn Choah ăm ‘nâi, sap ing to lâi hơnăm kố, a Ƀuôn Choah tâng vâ tối ôh tá ai ngế ki lâi pêt hdrê báu ki ton nah. Tâi tâng 770 ha báu dêi kuăn pơlê tung cheăm kố, pơrá pêt báu hdrê ki dâi lĕm cho ST24, ST 25.

Ki păng ‘nâng ăm hlo, ing tơdroăng ki dâi lĕm dêi tơbăng klâng ki ai hên loâ, pló ing ngo on Ƀuôn Choah, tâng vâ riân ngăn 2 hdrê báu kố ai kơpâu hên ó châ 10 tâ̆n tung 1 ha troh da dâk klêng. Báu kơpâu hên, phái xú hŏm la xuân ôh tá hâi teăm ai hên vâ tê ăm kuăn pơlê, xua mê, tê châ yă ai tơkâ dâng hrĭng rơtuh liăn rêm hơnăm, ôh tá riân tơdroăng ki mơ’no liăn rôe phon dế to kơnâ:

“Vâ tơniăn ăm báu chiâng dâi lĕm châ mơnhên inâi xiâm kố ki pêt mơjiâng, mê báu phái kô to kơnâ. Môi tiah tơdroăng ki pó hiăng ‘nâi nhên, báu tum ki tá hâi teăm têng nôkố yă ai 8 rơpâu 100 troh a 8 rơpâu 20 liăn 1 kilố. Rơxế rêm plông hiăng hlo ai 2 troh 3 toăng hiăng tơkôm amê vâ rôe báu, tá mê rơxế dế mot tung kố râ’’.

Tung pơla phái dêi kơpong kong ngo Tây Nguyên dế rế hía rế vâ mơnhông châ tơxup tê tung tơnêi têa, mê plâi kâ - cho tơmeăm ki nếo dêi kơpong kố xuân hiăng châ tê troh a mâu kong têa ê hên há. Lối chât ha chiâk deăng ki pêt plâi krui kơxái, priât, pía, plâi nong ƀă malối plâi sầu riêng pơrá hiăng châ ai mâu hngêi kơmăi ki vâ rak ngăn, mơjiâng pro tâ tung tơdrong, kơxâk, ƀă mâu tơmeăm mê rế hía rế hên Ƀă yă xuân hiăng chía to kơnâ há.

Pôa Đinh Gia Nghĩa - Kăn pơkuâ ngăn Kŏng ti to lo liăn cheăng mơ’no tê kế tơmeăm Đồng Giao a kong pơlê Gia Lai tối ăm ‘nâi, mâu plâi klêi kơ’nâi uâ mơdiâ, ‘măn rak i krâu lĕm, klêi kơ’nâi mơ’no tê châ 100% kơlo kơxô̆ liăn ki tâk châ hên tâng vâ pơchông rơnó kố dêi hơnăm nah. Khu ngin dế kơhnâ moơ-eăm rôe xúa kơmăi pêi cheăng, po rơdâ tơdroăng tơrŭm tê mơdró, tơxâng ƀă tơdroăng pói rơhêng vâ dêi khu mơdró kâ.

‘’Dế nôkố, ngin hiăng tơkŭm mơ’no hên liăn ngân rôe kơmăi cheăng, ki malối, kơmăi ki vâ uâ, rak ‘măn vâ rak ki dâi lĕm dêi tơmeăm khoăng pêi lo, vâ khoh châ tê hên troh a kong têa Mih ƀă Khu tơrŭm Châu Âu. Ngin xuân hiăng tơrŭm cheăng ƀă kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng vâ rak tơniăn tơbăng klâng chiâk deăng ki pêi pêt mơjiâng tơmeăm, mơnhông, rak tơniăn ăm rêm hnêi kơmăi pơtối châ pêi cheăng đi đo’’.

Rơnó báu tum a Ƀuôn Choah

Tơdrêng ƀă hên tơdroăng cheăng ki rơdêi ki hiăng châ chiâng mơjiâng mê, ki ó rơdêi dêi tơdroăng pêi pêt mơjiâng kơphế a Tây Nguyên xuân kal athế hơ’lêh nếo ƀă rak vế kloăng kơphế i dâi lĕm, dâng 150 rơpâu ha kơphế cho mâu kơpong chiâk deăng ki hiăng châ tơrŭm pơla khu mơdró kâ – khu pêi cheăng tơrŭm ƀă kuăn pơlê pêt mơjiâng kơphế ki dâi lĕm tro tiô tơdroăng pơkâ dêi lâp plâi tơnêi, yă mơ’no tê tâk hên tâ tâng vâ ngăn ƀă yă ki hmâ hlo cho ing 50 troh 250 dollars rêm tâ̆n.

Krê a kong pơlê Dak Lak ƀă Dak Nông, hiăng mơjiâng châ chât ha kơphế ki pêt tơvât ƀă mâu hdrê loăng ki tê châ kơnâ yă môi tiah loăng macca, sầu riêng tê kơnâ luâ tâ 2 hdroh troh a 10 hdroh tâng vâ pơchông ngăn ƀă chiâk deăng ki pêt to loăng kơphế.

Tiô pôa Phạm Tuấn Anh, Kăn pơkuâ ngăn ‘na chiâk deăng ƀă mơnhông thôn pơlê dêi Dak Nông tối, tơdroăng ki mơnhông dêi kơvâ chiâk deăng Dak Nông ƀă mâu kơpong Tây Nguyên ti xê to tê tơmeăm châ kơnâ mê kal athế châ ai tơdroăng ki tơrŭm tung pêi pêt, tê mơdró krá tơniăn mê nếo krá ton tung cheăng kâ:

‘’Dế nôkố, mâu khu mơdró kâ pơrá ai troăng prôk pro ti lâi mơjiâng tơdroăng ki tơrŭm krá tơniăn ƀă kuăn pơlê pêi chiâk deăng kơnôm ing tơrŭm cheăng tŏng kum dêi pó, ing mê, kô chiâng pêi lo liăn ngân ƀă xing xoăng tơtro, tơxâng ăm dêi pó. Kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng ti xê to ‘nâi pêi pêt kế tơmeăm mê vâi athế ‘nâi nhên tơdroăng ki mơjiâng tơmeăm ki dâi lĕm khât, tê xuân tơtro yă a mâu hngêi kơchơ.

Ki má péa nếo, tơdroăng cheăng chiâk deăng tiah nôkố ti xê to vâ ai kế tơmeăm tê a hngêi kơchơ mê ối rak vế ki kơnía, ki dâi lĕm, mê xuân ai tá tơdroăng po mơjiâng mâu tíu ôm hyô ki ăm tơmối châ mot ngăn ‘na klâng chiâk, tơdroăng tê mơdró báu phái, kơphế, plâi kâ ƀă hên mâu tơmeăm kơnía ki ê’’.

Hơnăm 2022, dế ối tung mâu khế ki vâ chê mơ’nui hơnăm, maluâ trâm hên xahpá xua mâu yă phon, pơkeăng kơdê oâ hdrong to kơnâ, la kơvâ chiâk deăng Tây Nguyên xuân pơtối châ pêi tơƀrê hên tơdroăng ki kân. Kơxô̆ liăn tơrŭm tê mơdró kâ ing tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng dêi 2 kong pơlê Dak Lak, Gia Lai tâk sap ing 40 troh lối 100% tâng vâ pơchông ngăn rơnó kố a hơnăm 2021 nah.

Plâi sầu riêng dêi 4 kong pơlê Dak Lak, Lâm Đồng, Dak Nông, Kon Tum hiăng châ mơ’no tê ngi kong têa ê ki hên, ing mê, hiăng mơjiâng tơdroăng tơrŭm tê mơdró kâ ƀă kong têa Sinuâ châ lối 4 rơtal USD, ing mê, thăm kum tơ’nôm ivá ki rơdêi ăm kơvâ chiâk deăng Tây Nguyên. Mâu hngêi kơmăi ki uâ mơdiê, mâu hngêi kơmăi ki kơxu tơmeăm tung tơdrong, kơxâk ƀă mâu kơpong ki pêi pêt mơjiâng tơmeăm chiâk deăng hiăng thăm châ tơrŭm rế krá pơla kuăn pơlê-khu pêi cheăng tơrŭm ƀă khu mơdró kâ, dế pêi cheăng tro troăng, tơdâng tơ’mô, pơtối kum ivá ăm chiâk deăng Tây Nguyên pơtối châ tơkâ luâ mâu tơdroăng pá puât tiah hmâ trâm hlo nôkố.

Dương Đình Tuấn/Tơplôu: Nhat Lisa