VOV4.Xơ Đăng - Klêi kơ’nâi hneăng ki xơpá xua lâp luô tơnêi têa tâ pơreăng COVID-19, mê nôkố, cheăng kâ rêh ối pơlê pơla Tây Nguyên hiăng hlo ‘mâi mơnhông rơdêi. Malối cho ‘na troăng prôk châ ‘mâi bro hiăng kum mâu tơdroăng cheăng kâ kân dêi kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng Tây Nguyên tăng hlo kơchơ, tơdroăng tê mơdró, rak ki tơdjêp ƀă mâu rơnó ki hơniâp ro.

Rơnó kố, drô troăng kân 27 tơkâ luâ  tơring Čư̆ Kuin ai hên tíu tơbleăng tê plâi sầu riêng. Tơdrêng ƀă plâi sầu riêng kloăng kŭn, mâu plâi sầu riêng hmâ hlo troh rơnó xuân châ xo hên, tê yă kơnâ. Pôa Y Nhoái Knul, Ngế pơkuâ ƀuôn Jung A, cheăm Ea Ktur, tơring Čư̆ Kuin ăm ‘nâi, xua pơreăng COVID-19 hiăng kâi mơdât, khu mơdró châ prôk lăm rôe môi tiah hmâ mê yă tê plâi sầu riêng hiăng to luâ péa hdroh pơchông ƀă hơnăm nah. Môi tiah rơpŏng hngêi pôa, bú lối 40 xiâm plâi sầu riêng hdrê ki hmâ pêt, rơnó kô xuân châ xo, tê châ lối 120 rơtuh liăn.

Pôa Y Nhoái tối tiah kố, tâng hmôu pơ môi tiah kố cheăng kâ dêi kuăn pơlê tung pơlê kô xông tơ-brê iâ:

‘’Hơnăm kố plâi sầu riêng ai yă, ôh tá môi tiah hơnăm nah xua pơreăng COVID-19, plâi gá ŭm, tơkŭm ‘măn môi tíu, ôh tá châ lăm tê. Hơnăm kố hôm, plâi hlối hên ƀă châ tê há, hlối ai yă môi tiah nôkố. Plâi sầu riêng nốkố châ lối 20 rơpâi liăn 1 kg kuăn pơlê xuân châ xo há dêi rơkâ hlối châ mơnhông tơ-brê’’.

Plâi sầu riêng Dak Lak ai hên rôh vâ tơ’lêi châ tê ăm kong têa ê

Tơdroăng tê mơdró rế kơdrâm a tơring Krông Pač, kong pơlê Dak Lak, ƀă mâu rơxế container chơ plâi sầu roêng tot pơtăng a pơla tơnêi ki ôh tá ai ki klâi pakĭng troăng kân 26 dêi tonêi têa. Mê cho tíu tơkŭm dêi mâu kơdrum plâi sầu riêng ki kơnâ pơxúa má môi dêi Tây Nguyên rơtế ƀă mâu khu mơdró tê plâi sầu riêng  hên ăm kong têa ê.

Tiô nâ Lê Thị Thanh Thúy ối a ƀuôn Jung, cheăm Ea Yông, tơring Krông Pač, pơla kố hơnăm nah, troăng kân ôh tá châ prôk xua COVID-19, ing thôn troh tơring, kong pơlê xuân tơpui tối tô tuăn ‘na tơdroăng tăng troăng kum vâ châ tê plâi sầu riêng, mê hơnăm kố, tơring dế phiu ro hâi leh plâi sầu riêng rôh má môi. Tơdroăng chơ plâi, tê rôe hiăng châ tê, thăm nếo tơdroăng plâi sầu riêng Việt Nam châ tê ngi kong têa ê, mâu kơdrum plâi tung tơring thăm rế ai hên mâu khu troh lăm rôe ƀă yă tê to kơnâ:

“Rơpŏng hngêi a phiu ro, kuăn pơlê ro ‘nâng. Hơnăm nah ai hên hngêi tê dêi 20 rơpâu liăn, 22 rơpâu liăn ‘na hía, ai ngế ki ‘nâ tê 25 rơpâu liăn môi kg la hơnăm kố yă to kơnâ luâ tâ 2 hdrôh. Yă châ to kơnâ tiah kố kuăn pơlê ngin kô mơ-eăm ‘no liăn rôe phon vi sinh, phon hưh cơ krúa vâ plâi kơ’muăn hên plâi hlối lĕm châ tê ăm kong têa ê’’.

Tơdrêng ƀă rơnó ro plâi sầu riêng, rơnó kơphế xuân dế tơngah yă tê kloăng gá châ 50 rơpâu liăn 1 kg.  Pôa Phan Đình Trung ối a thôn Đức Trung cheăm Đức Minh, tơring Dak Mil, kong pơlê Dak Nông ăm ‘nâi, ôh tá xê to yă tê kơnâ, kơphế rơnó kố ối tơngah ‘na plâi kơtóu hên, tê hlối ai yă:

“Hơnăm kố loăng kơphế drêng kong mêi tô tro xuân lĕm. Tối krê kơpong Dak Mil châ hên hơnăm kố nah. Yă tê tâng ối rak tiah nôkố xuân hôm’’.

Ki khât ăm hlo, tâng pơchông ƀă yă phon rơvât, pơkeăng xôh kơdê ôa hdrong to kơnâ mê tơdroăng pêi chiâk deăng Tây Nguyên thăm tô tuăn xâu xơpá tung tê mơdró. Xua mê, tah ki xơpá ‘na tê mơdró, hiăng po troăng tê ăm kong têa ê, cho tơdroăng ki pêi pro apoăng dêi kong pơlê. Pôa Lê Văn Thành, Ngế xiâm ngăn ‘na hdrê loăng plâi ƀă pơkeăng xôh kơdê ôa hdrong kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi, nôkố ai 20 túa tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, plâi kâ a kong pơlê hiăng tŭm ki pơkâ tro luât vâ tê ăm kong têa Sinuâ, Australia, New Zealand ƀă Mih.

Dak Lak ối pêi pro tơdroăng tơkêa bro ki kân vâ tâi tâng mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng ki pêt hên dêi kong pơlê, nếo châ tơdjêp tê tung tơnêi têa, hlối châ tê ăm kong têa ê tro tiô luât pơkâ mê cho tê ăm kong têa Sinuâ, Australia, New Zealand ƀă Mih. Dak Lak ối pêi tơdroăng tơkêa ki kân vâ tâi tâng tơmeăm tê tung tơnêi têa, hlối châ tê ăm kong têa ê tro tiô pơkâ ăm phêp tê ngi kong têa ki pơrah:

“Nôkố, a mâu kong têa ki rôe plâi kâ môi tiah plâi dêi Việt Nam, xuân pơkâ thế tê mâu plâi ki ‘nâi xiâm rêi,  ‘nâi tíu pêt ƀă ki pêi tơƀrê nhên. Troăng hơlâ mơdêk tê ăm kong têa ê tơmeăm plâi kâ tro tiô pơkâ, ngin dế mơjiâng tơdroăng tơkêa pro vâ mơnhên tâi tâng mâu tơmeăm, plâi kâ. Mơni tung hơnăm 2022 kô pêi pro.

Mê xuân cho tơdroăng tơkêa bro ki kân vâ pêi tăng xiâm rêi pêt. Ngin dế hnê pêi pêt tiô pơkâ vâ pêi pêt môi tiah, VietGAP, GlobalGAP, UTZ. Má péa kô ăm mah kơxô̆ kơpong pêt, ngin dế krếo mâu khu mơdró rơtế ƀă kuăn pơlê. Mê nôkố mâu khu mơdró xuân dế tơkŭm mot a Dak Lak vâ tăng, tơdjêp tơrŭm, malối tơdjêp ƀă mâu khu tơrŭm cheăng, khu pêi cheăng tơrŭm’’.

Yă apoăng to kơnâ pro pá ăm tơdroăng pêi pêt, tê mơdró, malối kơpong pêi chiâk deăng. Laga, xuân hiăng ai mâu tơdroăng tơ’lêi hlâu kân châ Tơnêi têa pro, mê cho mâu khu tơrŭm cheăng tê mơdró rơxông nếo hiăng châ kĭ, po troăng tăng tíu tê ki kân. Pakĭng mê nếo, lối 30% deăng pêt kơphế dêi Tây Nguyên hiăng chiâng môi pâ dêi khu tơrŭm cheăng, hmâ pêt kơphế ki dâi lĕm, châ mơnhên lâp plâi tơnêi, ƀă châ rơdah vâ rôe a tâi tâng mâu tíu tê tung lâp plâi tơnêi.

Ki rơdêi nếo dêi Tây Nguyên cho plâi kâ,, xuân ai chât túa plâi châ tê ăm kong têa Sinuâ, Australia, New Zealand ƀă Mih, châ pơxúa kân. Kơnôm ing tơdroăng ăm phêp tê tiô pơkâ mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng dêi kơpong hiăng tâk ing 40-lối 60 % tung lâp tơnêi têa hơnăm 2021 ƀă tơdế apoăng hơnăm 2022.

Tơdroăng mê mơhno, pêi chiâk deăng Tây Nguyên dế châ tơkŭm pêi tro, ‘ló, xúa ki tro mâu rôh tơ’lêi ƀă châ tơƀrê tung hên tơdroăng ki xơpá, pơtối cho tíu tâng krá kâk ăm tơdroăng cheăng kâ - rêh ối tung kơpong.

VOV Tây Nguyên

Gương tơplôu ƀă tơbleăng