VOV4.Xơ Đăng - Drêng koh tơbâ 75 hơnăm hâi Mô đô̆i rong râ-hlâ hía (27/7/1947-27/7/2022), Hngêi chêh kơchuâ um Việt Nam tơrŭm ƀă Hngêi ‘măn tơmeăm roh ton nah dêi mô đô̆i Việt Nam tơkŭm po mơđah um ‘’Ối đi đo ƀă khế hơnăm’’. Kơnôm ing mâu tơmeăm khoăng ki châ rah xo ing 2 toăng hngêi ’măn mơđah ƀă tơbleăng mê, mơhno tối tơdroăng ki păng ‘nâng ‘na um méa mơngế lêng, mâu tuăn mơno ki ôh tá la lâi kâi piu ‘na hneăng tơplâ hiăng prôk luâ, ƀă tuăn mơno, hiâm tuăn koh mơnê ƀă mâu ngế Nôu Việt Nam khên tơnôu, mâu kuăn pơlê, mâu lêng, mâu ƀok thái pơkeăng ƀă hên hĕng mâu ngế ki pôu râng dêi tơdroăng hiăng pleăng dêi hnoăng rêh tơná dế hơnăm ối nếo, veăng kum ăm tơdroăng ƀlêi trâng kân dêi hdroâng mơngế.

Cho ngế ki veăng lăm plâ xâ nah ƀă hiăng tro rong ó khât, péa pâ mâ ôh pá xáu hlo ki bâ eăng, ngế chêh kơchuâ um Lê Duy Ứng xuân ối chôu vế ƀă hiâm tuăn koh mơnê dêi ngế nôu hiăng tơkâ luâ mâu tơdroăng ki châi heăng, pá puât tung tơdroăng păn roăng rak ngăn pôa ƀă mâu vâi nâ o tung rơpŏng hngêi. Hiâm mơno ki koh mơnê mê, pôa hiăng mơjiâng chiâng tơdroăng ki pong rơgi loăng dó inâi ‘’Ƀai hơdruê koh mơnê ngế Nôu’’ ki veăng ’măn mơđah dêi roh kố. Phoih ƀriê lo têa mâ a um ki dêi tơná hiăng pong rơgi mê mơhno tối um méa dêi ngế Nôu Việt Nam khên tơnôu ki râng djâ prôa a tíu tơplâ, ngế chêh kơchuâ um Lê Duy Ứng hơ’muăn tối:

‘’Á pong rơgi pro um ngế nôu ki khên tơnôu tơplâ, tơplâ rơkê, pêi chiâk deăng kơhnâ rơkê, hâk vâ tơdroăng hơniâp lĕm, vâ ƀă tơdroăng hơdruê xuâng. Nôu á hmâ hơdruê a mâu hâi hôp ki kân, lơ hơdruê drêng lo lăm pêi chiâk deăng, nôu á hmâ hơdruê tơdrá hò khoan dêi Quảng Bình. Nôu á hâk vâ tơdroăng hơdruê păng ‘nâng, xua mê, pâ á khoh ăm á môi toăng harmonica vâ hlŭm ƀă pơtroh ăm môi toăng prôa mê nôu xuân hriâm rêi prôa, pơchuât hlá tơbeăng ăm á hmâng sap ing a ối tơxin nah. Nôu á cho ngế ki rơkê, ai hiâm mơno mơjo pâ tơnêi têa, mơjo pâ tơdroăng hơniâp lĕm, ƀă đi đo kring vế tơnêi têa, kring vế tơdroăng hơniâp lĕm, xua mê á khoh pong rơgi pro um loăng ki kố’’.

Mâu kăn pôe ché pơxiâm mot ngăn a hngêi mơđah ‘’Ối đi đo ƀă khế hơnăm’’

Rơtế ƀă ngế chêh kơchuâ um Lê Duy Ứng, ai hên ngế mâu ngê̆ sih hiăng râng pháu hơnêa ƀă hiăng chêh kơchuâ hên mâu tơdroăng ki ai păng ‘nâng ‘na um méa dêi mâu ngế lêng khên tơnôu, ôh tá xâu tung tơplâ, pơrá hiăng châ chêh kơchuâ mơjiâng um tâi tâng: ‘’Pôa Trung Kiên ƀă pôa Khương ngăn ‘na pơkeăng tung roh tơplâ Bình Giã’’ dêi ngế chêh kơchuâ Cổ Tấn Long Châu ƀă mâu um ‘’Mâu khu lêng hiăng veăng tơchoâm ivá châ plâ tơhnong xâ môi tiah Po troăng ƀlêi trâng’’ dêi ngế chêh kơchuâ um Ngô Mạnh Lân; ‘’Păn roăng rak ngăn mô đô̆i’’ dêi ngế chêh kơchuâ um Nguyễn Trọng Hợp; ‘’Kong rơkê tó’’ dêi ngế chêh kơchuâ um Nguyễn Trường Linh.

 Veăng lăm mơđah a hngêi tơbleăng mê ƀă châ vêh chôu vế mâu tơdroăng roh ton nah ‘na mâu ngế pú hmâ, mâu ngế lêng a tíu tơplâ roh ton nah, ngế chêh kơchuâ um Trần Ngọc Hải ai hơ’muăn tối:

‘’Á tơbleăng dêi a hngêi mơđah tơmeăm roh kố ki apoăng cho ing hiâm mơno ing tơná á, ki á hiăng châ hlo nhên, ‘nâi nhên. Tiô á, môi tiah hlo nếo klêi tơplâ, dế ai tơplâ ƀă pơtối ai tơplâ. Ki rơhêng vâ tối châ trâm mâu pú lêng, mâu pú chêh kơchuâ um mê á ƀriê phoih tung hiâm mơno. Tâi tâng mâu um méa ki ai tung um ki xua nhŏng o kơchuâ bro ga đi đo mơhno tối tung tuăn mơno tơná pin ‘na mâu tơdroăng rêh ối, dêi mâu tơdroăng ki vâi hiăng mơjiâng pro mê á ƀriê phoih tung hiâm mơno’’.

Ngế kơchuâ um Lê Duy Ứng phoih ƀriê a um loăng ƀai hơdruê dêi ngế Nôu

Ƀă mâu ngế mô đô̆i hơnăm hiăng krâ roh mê nah, drêng lăm troh a hngêi mơđah tơbleăng mê, ‘nâi to lâi tơdroăng ki răng ƀom, ‘mrâm pháu, pro ăm tuăn mơno vâi chiâng chôu vế. Ƀă chal nếo nôkố, ing hngêi ki ‘măn mơđah tơbleăng tơmeăm cho vâ mơhno ăm vâi tơdroăng ƀai hriâm ki păng ‘nâng, mơnhên ‘na tơdroăng mơjo pâ tơnêi têa ƀă hiâm mơno ki khên tơnôu tơplâ dêi mâu ngế lêng mô đô̆i Pôa Hồ hơnăm ki mê nah.

Nguyễn Hương Uyên, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền ai tối tiah kố:

‘’Hâi kố, á lăm ngăn a hngêi ‘măn mơđah tơmeăm kố á hlo tơviah ‘nâng, xua ai hên mâu um tối ‘na tơdroăng tơplâ ƀă châ chêh kơchuâ nhên hleăng păng ‘nâng. Drêng ngăn mâu um ki kố á thăm hlo môi tiah hlê plĕng hên tâ ‘na tơdroăng ki châi heăng, khéa hơ’nêng ki mâu mô đô̆i hiăng trâm, ti xê to a um mê cho ki ai păng ‘nâng. Xua ga, ai mâu um ki ‘nâ hiăng châ chêh kơchuâ tung pơla dế ai tơplâ tơplong nah. Xua mê, á đi đo hlo roh ki lăm ngăn um kố ga cho ai pơxúa khât’’.

69 kơtâ um dêi 62 ngế ki chêh kơchuâ a hngêi ‘măn mơđah ‘’Ối đi đo ƀă khế hơnăm’’ hiăng châ rah xo tung khu um dêi Hngêi ‘măn rak tơmeăm kơchuâ um Việt Nam ƀă Hngêi ’măn rak tơmeăm lêng roh ton nah Việt Nam. Ai hên mâu tơmeăm, mơngiơk ki lĕm, mâu um ki kố cho vâ mơhno tối tơdroăng ki khên tơnôu, ôh tá xâu tơplâ dêi mâu mô đô̆i a chal tơplâ nah. Ing tơdroăng mơđah tơbleăng mâu tơmeăm kố, kuăn pơlê khoh châ ‘nâi nhên, châ hlo mâu um ki hiăng châ chêh kơchuâ tung plâ 2 hneăng tơplâ xâ dêi hdroâng mơngế.

Ki rơhêng vâ tối mê cho a roh mơđah tơbleăng kố ai mâu um ki chêh kơchuâ ƀă um ki pong rơgi, xua mâu ngế kơchuâ um cho mô đô̆i, mơngế lêng rong hiăng chêh kơchuâ a chal tơplâ nah. Tâi tâng mâu um akố pơrá ai chêh tối ‘na hnoăng cheăng mô đô̆i, tơdroăng tơplâ dêi kăch măng, tung mê, hên um ai pơ-ô mâu ngế lêng khên tơnôu, mơngế mô đô̆i hlâ xua tơplâ xâ, mơngế lêng tro rong, vâi porá hiăng pleăng dêi hnoăng cheăng tơkâ luâ 2 hneăng plâ xâ Pơhlăng ƀă xâ Mih nah dêi hdroâng mơngế.

Jâ Trần Thị Hương, Kăn xiâm phŏ ngăn Hngêi ‘măn mơđah tơmeăm um kơchuâ Việt Nam tối ăm ‘nâi:

‘’Hngêi ‘măn rak um kơchuâ Việt Nam xuân hiăng ai tí tăng tơkŭm xo hên mâu roh ki mơhno tơbleăng ‘na mâu um kơchuâ dêi mâu ngế ki chêh kơchuâ um cho mơngế mô đô̆i hiăng hlâ lơ mâu lêng. Maluâ roh kố cho mâu ngế ki kơchuâ um kơjo kum hên ăm peăng hngêi ‘măn rak tơmeăm khoăng roh ton nah dêi lêng. Ki ngin vâ tối akố, mơngế lêng xuân cho ngế kơchuâ um pơrá veăng lo lăm plâ xâ, kring vế Tơnêi têa ƀă tung pơla mê, mâu ngế ki chêh kơchuâ um mê xuân mơhno tối hiâm mơno vâi, tơdroăng ki khên tơnôu ƀă xuân cho hnoăng cheăng ki vâi hiăng ai dêi xêh vâ khoh chiâng châ chêh kơchuâ mâu tơdroăng ki lĕm tro ăm pin hlo, ‘nâi nhên tiah hâi kố’’.

Ƀă tơdroăng ki ai hên túa mơjiâng pro, hên tơmeăm ki pơrá phá hneăng mơđah tơbleăng tơmeăm ‘’Ối đi đo ƀă khế hơnăm’’ hiăng mơhno ăm mơngế ki ngăn ‘nâi nhên ‘na tơdroăng roh ton nah ki khên tơnôu la châ koh nhoăm ƀă chôu pâ. Tơnêi têa đi đo chôu vế hnoăng dêi mâu lêng khên tơnôu hiăng hlâ, tơnêi Nôu đi đo tơdah xo mâu ngoh prếo vêh, mâu vâi ngoh ối rêh ối đi đo tung plâi nuih dêi kuăn pơlê Việt Nam.

Hneăng mơđah ‘’Ối đi đo ƀă khế hơnăm’’ ối cho tơdroăng ki vâ hnê mơhno mơnhên trâu rơdâ ‘na hiâm tuăn mơjo pâ pơlê pơla, tơnêi têa, hiâm mơno pói rơhêng vâ hơniâp lĕm, tuăn mơno koh mơnê, ‘nâi nhoăm ƀă mơnê kân mâu ngế ki hiăng pleăng dêi hnoăng, tơdroăng hlâ rêh tơná xua vâ kring vế tơniăn krê hdroâng mơngế, xua tơdroăng rêh ối tơniăn lĕm kro mơdrŏng, niân nok tiah hâi kố.

Huyền Trang chêh

Nhat Lisa tơplôu ƀă tơbleăng