VOV4.Xơ Đăng - Pêi  pro tiô tơdroăng pơkâ 99/2010 dêi Chin phuh, kong pơlê Kon Tum hiăng pơcháu rak ngăn kong ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê, mâu kuăn pơlê, Vi ƀan cheăm, pơlê kân ƀă xúa kơxô̆ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong. Luâ 10 hơnăm tơbleăng, tơdroăng mê hiăng ƀă dế pro pơxúa nhên khât, kơxô̆ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ôh tá xê to kum kuăn pơlê, mâu ngế pơkuâ rak ngăn kong ai tơ’nôm kơxô̆ liăn mê ối veăng kum mâu thôn, pơlê mơjiâng tơmeăm khoăng; ‘no liăn pêi cheăng, rôe tơmeăm vâ xúa tung rêh ối. Tơdroăng rêh ối tơniăn, hnoăng cheăng rak ngăn kong dêi kuăn pơlê, mâu ngế pơkuâ rak ngăn kong châ mơnhông mơdêk, kong đi đo châ râk vế.

Ngin lăm pôu ngăn rơpŏng hngêi ngoh A Phai ối a thôn 7, cheăm Đăk Tơ Lung, tơring Kon Rẫy drêng ngoh dế pôe, chiê nhâ hơ’lâk ƀă tâk ăm mâu chói kâ. Pơtê kŏng iâ klêi mê djâ ngin mot tung hngêi ki mơjiâng pro lĕm kân rơdâ 80m2 ngoh tối, pơxiâm pêi cheăng ƀă 1,3 ha tơnêi la ôh tá ai liăn ‘no pêi cheăng kâ rôe hdrê pêt, phon rơvât mê rơpŏng hngêi chiâng pá puât. Hơnăm 2013, ngoh xo rak ngăn 15 ha kong ƀă châ xo liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ing 12-14 rơtuh liăn/hơnăm. Kơxô̆ liăn mê tơ’nôm ƀă kơxô̆ liăn mung dêi hngêi rak liăn, rơpŏng hngêi ‘no rôe kơphế, phon rơvât, rôe 2 to pú pái vâ păn mơnhông cheăng kâ. Nôkố rơpŏng hngêi ai 9 sao kơphế, loăng ‘mô, mâu chói 5 to rơtế ƀă chât to pú pái, tâi tâng tê châ xo lối 120 rơtuh liăn rêm hơnăm. Ai kơxô̆ liăn pê lo môi tiah nôkố ki hên kơnôm ing rơpŏng hngêi xúa tơ-brê kơxô̆ liăn ki mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ƀă liăn mung ing hngêi rak liăn ‘no pêi cheăng kâ. Ngoh A Phai tối :

 “Kơxô̆ liăn xo rak ngăn kong, rơpŏng hngêi rôe hdrê, phon rơvât vâ rơvât loăng plâi; pakĭng mê pơtối ‘no liăn pêt kơphế, păn pú pái, păn chói, pêi cheăng ki rĕng châ xo liăn vâ pơtối pêi cheăng ki ton hơngế tâ. Nôkố cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi vâ tối hiăng hluăn ing kơtiê “na pơkâ rak ngăn kong rơpŏng hngêi đi đo tơrŭm ƀă kơvâ cheăng ngăn ‘na Đoân, khu râ vâ hôp tơpui tơno ‘na rak ngăn kong, rêm măng tĭng, rêm khế lăm ngăn vâ rak kong krâu khât.  

Môi tiah mê, rơpŏng ngoh A Pắp ối a thôn 7, cheăm  Đăk Tơ Lung, tơring Kon Rẫy xuân xo rak ngăn 14,5 ha kong ki xoăng ngăn sap ing hơnăm 2013. Tiô Apắp tối, kơxô̆ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong dêi rơpŏng hngêi kâ, hmâ xo dê môi iâ rôe phái kế kâ, ki u ối ‘măn vâ rôe phon, hdrê loăng pơtối mơnhông cheăng kâ. Rêm hơnăm rơpŏng hngêi xuân ai liăn châ xo  ing 90-100 rơtuh liăn cho liăn tê dêi kơphế, loăng ‘mốu, ro ƀă hía hé ƀă xuân hiăng hluăn ing kơtiê. Nôkố rơpŏng hngêi hiăng mơjiâng pro hngêi lĕm, rôe rơxế hon đa, tơvi, păn chĕm mơ’rêh dêi kuăn ‘nĕng hriâm... Tơdroăng rêh ối tơniăn, rơpŏng hngêi đi đo mơ-eăm tung tơdroăng rak ngăn kong:

 “Hngêi á xo rak ngăn kong sap ing hơnăm 2013 nah, liăn xo rak ngăn ai drêng châ 9 rơtuh, ai drêng 10 rơtuh liăn ‘nâ hía hên tâ ki mê châ 14 rơtuh liăn tung/hơnăm. Xo liăn ki mê ah rôe phon vâ rơvât dêi pôm loăng, báu, kơphế; rôe ro vâ păn mơnăn, nôkố rơpŏng hngêi hiăng hluăn kơtiê. Tơdroăng rêh ối dêi rơpŏng hngêi hiăng tơniăn, rơpŏng hngêi xuân đi đo lăm ngăn dêi kong, ƀă tâi tâng ôh tá hlo ai khu ‘mêi ko kong, muih chiâk, hdi tơnêi’’.

Lâp tung cheăm Đăk Tơ Lung, tơring Kon Rẫy nôkố ai 429 rơpŏng xo rak ngăn 6 rơpâu 257 ha kong, châ xo liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong. Pôa Đỗ Xuân Linh, Kăn phŏ hnê ngăn Vi ƀan cheăm ăm ‘nâi, cheăm kố cho cheăm xơpá má môi ai 95% kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo rêh ối, kơxô̆ rơpŏng kơtiê dêi cheăm hdrối nah hên. Ing tơdroăng ‘no liăn tŏng kum dêi Đảng, Tơnêi têa malối cho tơdroăng xo luât pơkâ tŏng kum mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong, kuăn pơlê xúa kơxô̆ liăn pêi cheăng tơ-brê, kơxô̆ rơpŏng kơtiê nôkố ối pá xôp 20%. Drêng tơdroăng cheăng kâ hiăng tơ-brê, tơdroăng veăng ‘no liăn mơjiâng thôn pơlê nếo ăm cheăm xuân châ tơ’lêi tâ há, tơdroăng cheăng rak ngăn kong đi đo châ kuăn pơlê tơmâng. Pôa Đỗ Xuân Linh tối:

“Kong châ pơcháu ăm kuăn pơlê, kuăn pơlê pro xiâm pơkuâ rak kong ƀă châ xo liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong á tơmiât cho troăng rơhlâ ki tro ƀă tơ-brê. Drêng ai liăn ki mê, Đảng ủy cheăm hiăng hnê tối kuăn pơlê thế xúa tơ-brê kơxô̆ liăn ki mơhá ăm vâ mơnhông cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê châ mơnhông tơ-brê, mơdêk rĕng pê klêi tơdroăng kơdroh kơklêa, xăm kơtiê ăm cheăm xuân môi tiah mơjiâng thôn pơlê nếo”.

Ki khât ăm hlo, tơdroăng xúa tơƀrê kơxô̆ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong dêi kuăn pơlê a Đăk Tơ Lung, tơring Kon Rẫy tung mơnhông mơdêk mâu túa cheăng kâ hiăng veăng mơdêk tơ-brê xo tơ’mot liăn, tung tơdroăng kơdroh kơklêa xăm kơtiê a kong pơlê châ mơdêk. Tơdroăng rêh ối tơniăn, kuăn pơlê thăm rế kơhnâ tâ tung cheăng rak ngăn kong, mâu ƀăng kong kân rơdâ a Kon Rẫy đi đo châ rak ngăn.

Nôkố kong pơlê Kon Tum ai 3.335 rơpŏng, 62 khu ngế rêh ối ƀă 31 khu pơkuâ kong cho Vi ƀan mâu cheăm, pơlê kân tơdah gâk ngăn vâ chê 380.000 ha kong. Tung hơnăm 2021 mâu rơpŏng gâk ngăn, khu pơkuâ kong châ mơhá tâi tâng kơxô̆ liăn lối 307 rơtal liăn gâk ngăn kong. Ngế chêh hlá tơbeăng Rơ’jíu Việt Nam kơ-êng pôa Hồ Thanh Hoàng – Kăn pơkuâ Khu pơkuâ râng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum ‘na troăng hơlâ mơhá hnoăng rak ngăn kong xuân môi tiah xúa châ tơƀrê dêi kuăn pơlê lơ khu pơkuâ gâk ngăn kong kum xăm kơklêa kơdroh kơtiê tung kong pơlê. Pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ kô tơmâng.

Dựng phỏng vấn

-Ô pôa, nôkố tung kong pơlê Kon Tum ai to khu pơkuâ rak ngăn kong, rơpŏng ƀă khu mơngế rêh ối châ tơdah kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong, kơxô̆ liăn cho to lâi tung hơnăm 2021 pơla kố nah ăm tơdroăng pơkuâ rak ngăn vâ chê 40.000 ha kong?

Pôa Hồ Thanh Hoàng: Hơnăm 2021, Khu pơkuâ râng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hiăng xo hnoăng liăn rak ngăn kong dêi mâu khu xúa tơdroăng mơdró ing kong ƀă hiăng mơhá ăm mâu khu pơkuâ kong cho mâu khu tơrŭm cheăng, mâu khu pơkuâ rak ngăn kong cho rơpŏng krê, khu kuăn pơlê rêh ối a thôn ƀă mâu Vi ƀan cheăm, pơlê kân châ Tơnêi têa pơcháu hnoăng pơkuâ rak ngăn kong. Ki nhên, ngin hiăng mơhá liăn ăm khu pơkuâ rak ngăn kong kơxô̆ liăn 307 600 rơtal liăn, vâ pơkuâ rak ngăn 378.272 ha kong. Ngin hiăng axoăng tiô mâu khu pơkuâ rak ngăn kong môi tiah kơ’nâi: Hiăng mơhá ăm 31 khu pơkuâ rak ngăn kong cho khu pú hên ƀă kơxô̆ liăn lối 250 rơtal liăn vâ rak ngăn 309.122 ha kong; mơhá ăm 76 Vi ƀan cheăm, pơlê kân kơxô̆ liăn 18 rơtal liăn vâ pơkuâ rak ngăn 22.300 ha kong; mơhá ăm 3.335 rơpŏng ƀă 62 khu ngế kuăn pơlê rêh ối a thôn kơxô̆ liăn 39 rơtal 200 rơtuh liăn vâ pơkuâ rak ngăn 46.830 ha kong’’.

-Ê, ô pôa, ƀă rơpŏng ƀă khu kuăn pơlê châ tơdah kơxô̆ liăn rak ngăn kong, pôa mơnhên môi tiah lâi ‘na tơdroăng pêi cheăng rak ngăn kong xuân môi tiah tơdroăng vâi xúa kơxô̆ liăn kố gá ti lâi?

Pôa Hồ Thanh Hoàng: Ƀă mâu rơpŏng krê, khu kuăn pơlê klêi kơ’nâi châ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong, mê kuăn pơlê hiăng thăm pơ’lêh hlê plĕng ‘na tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong. Vâi đi đo pêi xêh, ‘nâi po rơdâ pêi pro mâu troăng rak ngăn kong, ƀă kong đi đo châ tơniăn; Pakĭng mê, vâi xuân xúa kơxô̆ liăn mơhá hnoăng grak ngăn kong tung mơdêk tăng cheăng pêi ƀă pêi lo liăn hên, tơdroăng rêh ối châ tơtêk tơniăn tâ. Ing mê, vâi thăm veăng rak ngăn kong hên tâ’’.

-Ô pôa, tung pơla kố nah pơreăng COVID-19 xông tâ tú tơdjâk kân troh tŭm tơdroăng dêi rêh ối tung mê ai tơdroăng mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong. Pôa hôm chiâng tối ‘na tơdroăng xiâm kố mê?

Pôa Hồ Thanh Hoàng: Xua tơdjâk dêi pơreăng COVID-19, ngin po rơdâ pêi pro tơdroăng mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong ƀă troăng kơdroh tơdroăng trâm ối achê, kơdroh tơdroăng pơreăng xông tâ tú. Ki nhên, tâi tâng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong cho mâu khu pơkuâ rak ngăn kong cho Vi ƀan cheăm, pơlê kân mê ngin pơrá pơtroh liăn ing tai khoăn hngêi arak liăn  ƀă hnôu ‘măn liăn; klêi mê mơhá liăn ăm mâu khu pơkuâ rak ngăn kong cho rơpŏng krê, khu kuăn pơlê rêh ối a thôn mê ngin pêi pro mơhá ing tai khoăn hngêi arak liăn. Kơ’nâi mê, tơbleăng ăm mâu rơpŏng krê xuân môi tiah mâu Vi ƀan cheăm, pơlê kân ‘nâi kơxô̆ liăn châ tơdah ƀă hâi khế mơhá vâ kuăn pơlê krếo tơpui ƀă hngêi arak liăn vâ pro mơ-éa xo liăn, lơ xúa mâu troăng mơhá liăn điê̆n tưh ví tơdroăng mơhá liăn trâm mâ tơdrêng vâ ví pơreăng xông tâ tú, ƀă xuân ối châ tơƀrê tơdroăng mơhá liăn dêi Khu pơkuâ râng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum’’.

-Ê, pâ kơ-êng pôa môi tơdroăng mơ’nui. Ô pôa, kuăn pơlê Kon Tum hiăng xúa kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong tung mâu hơnăm hiăng hluâ môi tiah lâi vâ xăm kơklêa kơdroh kơtiê?

Pôa Hồ Thanh Hoàng: Kuăn pơlê xúa kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong ƀă mâu kơxô̆ liăn ki ê dêi rơpŏng vâi vâ mơjiâng cheăng pêi châ tơƀrê vâ ai liăn kâ tung rêh ối. Vâ pêi chiâng tơdroăng kố, Khu pơkuâ râng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum xuân hiăng mơ-eăm hên tung hên hơnăm pêi tơdroăng pơtâng tối, hnê mơhno i nhên ăm kuăn pơlê ‘nâi xúa kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong tung mơnhông mơdêk cheăng kâ. Ngin hiăng hnê mơhno ăm kuăn pơlê hên troăng mơnhông cheăng kâ, môi tiah: Pêt tơmeăm, păn mơnăn mơnôa vâ kuăn pơlê châ ‘nâi, pêi tiô. Tiô a kơxô̆ liăn tơná ai, ƀă kuăn pơlê hlo tơtro troăng pêi kâ ki lâi mê kô xúa vâ mơnhông cheăng kâ rơpŏng. Tơdroăng xúa kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong cho châ tơƀrê ‘nâng, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê ai veăng pơkuâ rak ngăn kong cho pơ’lêh nhên ‘nâng’’.

­-Ê, mơnê kô pôa Hồ Thanh Hoàng ‘na roh tơpui tơno kố.

Khoa Điềm chêh

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng