Kong pơlê ki lâi a Tây Nguyên xuân pơkâ hên h^n hlá mơ-éa hnê mơhno mơdêk rak ngăn kong, kl^ng péa kong ki chiâng xêh, hnê mơhno mơdêk hnoăng cheăng dêi rêm râ Đảng [ă hnoăng cheăng rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong. Laga, tơdroăng ki hía kong ôh tá hlo hơ’lêh. Ing mâu tơdroăng tơkêa pơcháu kong, ăm mung kong, mâu tơdroăng tơkêa pêt kong a Tây Nguyên chiâng vâ hlo tơdroăng ki hía kong sap ing tơdroăng ki ku\n má môi, cho tơdroăng ki ôh tá krá tơniăn, ôh tá pôu râng dêi hnoăng cheăng dêi mâu kơ koan pơkuâ ngăn.
Tơpui troh tơdroăng ki tối a kơpêng mê, hâi kố, ngin kô mơ’no tối ‘na tơdroăng: ‘’Mơdêk hnoăng cheăng, ôh tá vâ hmâng dêi hnoăng cheăng [ă tơdroăng ki hía kong a Tây Nguyên’’. Ki hdrối tâ, tơdroăng mơ’no ‘’Ôh tá tro ăm mung kong’’, ai tối ‘na [ăng tơnêi ki hía kong môi tiah xua ing tơdroăng ki ăm mung kong chiâng xêh ki kăn pơkuâ mâu kong pơlê pơcháu ăm khu mơdró kâ.
Drêng lăm troh a mâu tơdroăng tơkêa mung kong a cheăm Ea {ung, tơring Ea Súp, kong pơlê Dak Lak, ngin chêh xo mâu tơdroăng hơ’muăn dêi kuăn pơlê akố:
‘’Akố ai ko\ng troh akố mê kong akố hía tâi tâng…
Vâi rup ngin laga ki khât cho chiâk deăng vâi
Kuăn pơlê mot ối akố rơpo\ng ki lâi kơhnâ rơkê pêi mê 1 hectar, 2 hectar
Tâng pêi ôh tá tâi mê ko\ng ti tê. Mê me#, ko\ng ti dế tê 40 rơtuh liăn môi hectar’’.
Ea {ung cho cheăm ai kong hên má môi tung tơring, laga tơdroăng a cheăm nôkố ôh tá xê mơngế tong kếo loăng mot kếo ‘nhê kong, mê cho ‘’Khâu mơngế ki ‘mêi’’ hdi xo hên tơnêi kong vâ pêt tơmeăm lơ vâ tê.
Tơdroăng Ea {ung ai hên tơdroăng tơkêa bro ăm mung kong, [a\ dâng 10.000 ha, xuân ôh tá veăng kum hên ki klâi vâ gâk ngăn kong. Thăm nếo mâu tơdroăng tơkêa bro ối pro thăm pá ó tâ nếo, drêng xuân vâ ‘mâi pêt kong vâ pêt tơ’nôm mâu loăng plâi ki ê. Tiô pôa Phạm Văn Tư, Pho\ pơkuâ Ko\ng ti 27/7 tối, ai tơdroăng tơkêa vê hdró gâk ngăn vâ chê 800 ha kong akố. Tâng bu vê hdró gâk ngăn môi tiah pơkâ apoăng, ko\ng ti kô ôh tá ai ki klâi xếo:
‘’Sap hâi tơdah tơdroăng tơkêa bro mê ngin tá hâi châ ki klâi. Mâu khu cheăng thế tơlo liăn vâ pơtối pêi cheăng. Ngin vâ pơchoh tơnêi kong, chiâ hên troăng mơ’no têa vâ pêt loăng nheăn, loăng kong, prá alâi, mê nếo mơnhông tơtêk. Tâng bu vê hdró gâk ngăn kong ki ai xêh, mê ôh tá ‘nâi to lâi chât hơnăm nếo châ tơtêk hiu 1 met kho#i loăng/1 ha’’.
Tiô pôa Nguyễn Đình Toản, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an tơring Ea Súp tối, Ea Súp cho tíu tơku\m hên tơdroăng tơkêa bro ăm mung kong hên má môi a Dak Lak. Laga, ôh tá xê to 10 tơdroăng tơkêa bro a cheăm Ea {ung mê lâp 26 tơdroăng tơkêa bro lâp tơring, pơrá cho ôh tá châ tơ-[rê, pro chiâng hía kong, tơbriât tơnêi a tơring chiâng pro thăm pá vâ tơleăng:
‘’{a\ng tơnêi kong a tu\m 26 tơdroăng tơkêa bro cho kơdroh ó tâng pơchông [a\ hdrối nah. Xiâm kối cho ivá dêi mâu khu pơkuâ tê mơdró tá hâi tơkê khât; ôh tá tơku\m gâk ngăn kong [a\ pêi pro mâu pơkâ môi tiah tơdroăng tơkêa bro ki k^ ăm pêi pro. Ai tơdroăng tơkêa bro bu ăm mung môi péa ngế gâk ngăn tê. Tơring hnê mơhno thế k^ pơkâ tơru\m [a\ kơ koan cheăng dêi tơring [a\ mâu cheăm ai tơdroăng tơkêa bro, laga mâu khu tê mơdró ôh tá pêi. Ki kal má môi cho ‘na liăn ngân vâi ôh tá ai, chiâng pro mâu tơdroăng tơkêa bro ôh tá châ tơ-[rê, lơ tơ-[rê ôh tá hên, kong tro hía’’.
Lâp kong pơlê Dak Lak dế kố ai 84 tơdroăng tơkêa bro, mê cho ăm mung kong [a\ mơnhông pêi chiâk deăng, ăm mâu khu tê mơdró ki ôh tá xê tơnêi têa mơ’no liăn [a\ ko\ng ti tơlo liăn cheăng, tâi tâng [a\ng kong dâng 60 rơpâu ha.
Laga, tâi tâng mâu tơdroăng tơkêa bro pơrá ối tung [a\ng ki pro pá. Tung roh trâm mâ dêi 84 khu pơkuâ tơdroăng tơkêa bro [a\ Vi [an kong pơlê Dak Lak kơtăn kố tá hâi ton, kăn teăng mâ mâu khu tê mơdró tối ăm ‘nâi, tơdroăng ăm mung kong vâ pơkuâ, gâk ngăn, bu pro pá ‘na liăn ngân. Tơdroăng kố cho hluâ ivá [a\ khu tê mơdró xua mê tơ’lêi hía kong ‘nâng.
Pôa Bùi Mạnh Hùng, Kăn hnê ngăn khu pơkuâ Ko\ng ti tơlo liăn cheăng tê rôe tơmeăm ngi kong têa ê [a\ mơ’no liăn cheăng Hải Hà, tối, kố cho tơdroăng ki ôh tá tơdâng [a\ mâu khu tê mơdró:
‘’Tung tơdroăng pơcháu kong kố mê mâu ngế ki pơcháu kong laga ôh tá ai môi xu kâk liăn ki lâi ăm tơdroăng gâk ngăn kong. Mê nôkố ngin xo xêh liăn ulâi? Tiah mê pôi tá pơcháu ăm khu tê mơdró xếo. Pơcháu ăm khu tê mơdró vâi ôh tá gâk ngăn. Peăng khu tê mơdró ngin mê xuân trâm hên pá puât. Hmôu môi tiah kố mê bu môi hơnăm tê, tơdế hơnăm, thăm nếo cho môi khế, tơdế khê tê, kong ôh tá ai xếo’’.
Ngăn rơdâ tung lâp kơpong Tây Nguyên, Dak Lak, Dak Nông [a\ Lâm Đồng cho 3 kong pơlê ai kơxo# tơdroăng tơkêa ăm mung kong hên má môi, dâng 500 tơdroăng tơkêa bro, tâi tâng [a\ng dâng 160 rơpâu ha.
Drêng mơjiâng tơdroăng tơkêa ăm mung kong, kong pơlê ki lâi xuân mơnhên: ‘’Ăm mung kong, hlối gâk ngăn kong [a\ mơnhông pêt kong [a\ mơnhông cheăng kâ – rêh ối pơlê pơla [a\ xăm kơklêa kơdroh kơtiê’’, ‘’kum pêi pro châ tơ-[rê troăng pêi ton xo\n mơnhông mơdêk pêt kong dêi kong pơlê [a\ dêi Đảng [a\ Tơnêi têa’’. Laga ki khât dế hlo tơ-ê.
A Lâm Đồng, tơdroăng tơkêa dêi ko\ng ti Gia Linh, a cheăm Lộc Phú, tơring Bảo Lâm, bu tung to lâi khế pơcháu ăm khu tê mơdró, hiăng ai hên roh tơxiăn tơpâm lo mơheăm chhá. A tơring Ea Súp, kong pơlê Dak Lak, tơdroăng pơcháu tơnêi ăm mâu tơdroăng tơkêa bro hiăng pro chiâng ko ‘nhê kong, hdi xo tơnêi, tơbriât tơnêi tung [a\ng rơdâ. A roh mê hiăng pro 7 ngế tro rong. Ki ó má môi cho a Dak Nông, tơdroăng tơkêa dêi Ko\ng ti Long Sơn, a cheăm Quảng Trực, tơring Tuy Đức, hiăng pro hía hr^ng ha kong. Ko\ng ti ối djâ mâu ngế ki ‘mêi tung tơxup tơbriât tơnêi chiâng tơxiăn tơpâm dêi pó lo mơheăm chhá, pro 13 ngế hlâ [a\ tro rong.
Tiô pôa Trương Thanh Tùng, Pho\ hnê ngăn Vi[an kong pơlê Dak Nông tối, ki khât cho ôh tá ai khu tê mơdró ki lâi a kong pơlê hâk vâ [a\ tơdroăng mung kong. Má môi, khu tê mơdró bu hâk vâ mê cho tơnêi kong tê:
‘’Tiô pơkâ mê thế pơkâ [ă mâu khu tê mơdró mung kong mê [a\ mơ-éa tơkêa. Laga vâi bu mung tơnêi tê, mung kong mê vâi ôh tá k^, xua k^ thế nâp liăn. Môi tiah ko\ng ti Phú Riềng mê, vâi pơkuâ 2 rơpâu ha kong ki ai xêh, la lâi vâi xuân tối vâ mơdrếo, laga kong pơlê ôh tá tăng ai khu ki lâi vâ tơdah xo [a\ng tơnêi kố. Xua mê ngin dế pâ thế Chin phuh, Khu xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng ôh tá xo hnoăng liăn mung kong mê’’.
Ôh tá bê tơmâng tơdroăng ki tá tro ing mâu tơdroăng tơkêa bro, xuân ối hên tơdroăng tơkêa ăm mung kong [a\ châ rơpâu ha, pơtối châ mâu kong pơlê pơtối ăm mung ‘’hiăng vâ kêi đeăng hô sơ’’ vâ ăm mung kong.
A Dak Lak, tíu ki ai 7 tơdroăng tơkêa bro dế tung hneăng k^ ăm pêi pro [a\ kêi đeăng hô sơ, pôa Nguyễn Hoài Dương, Kăn ngăn ‘na chiâk deăng [a\ mơnhông thôn pơlê tối, mâu tơdroăng tơkêa ăm mung kong ôh tá châ tơ-[rê, laga pôi tá thâ tơpôu hnoăng dêi khu tê mơdró, mê ki ahdrối thế séa ngăn nhên mâu tơdroăng ki ôh tá tro ‘na troăng hơlâ:
‘’Tá hâi ai môi pơkâ ki lâi dêi tơnêi têa cho khu tê mơdró gâk ngăn kong ôh tá châ tơ-[rê, lôi hía kong mê thế chêl thie#n. Xua pin ‘nâi tơdroăng kố xuân ối hlo tung lâp tơnêi têa [a\ kơpong Tây Nguyên. Tơdroăng kố mê ngin hiăng pâ thế [a\ tơnêi têa cho thế ‘mâi rơnêu, ôh tá xê hmôu pơ pơcháu ăm vâi klêi mê lôi mơhé ôh tá châ tơ-[rê ôh tá vâ tơmâng. Pá puât, tơvâ tơvân hên h^n môi tiah mê ôh tá chiâng tơleăng ki klâi. Laga drêng hía kong mê vâi thế chêl thie#n’’.
Ôh tá tăng hlo pơkâ ki lâi pơkâ khu tê mơdró mung kong tê chêl thie#n drêng kong tung tơdroăng tơkêa bro hía, xua mê mâu khu tê mơdró ôh tá vâ tơmâng mâu tơdroăng tơkêa bro mung kong hiăng tro kếo tâi tâng.
Tá tui lui hiăng hlo nhên, laga kong xuân ối châ mâu kong pơlê pơcháu ăm khu tê mơdró, tơdrêng amê, mâu troăng hơlâ pơkâ ‘na kong tá hâi tơtro. Mung kong ôh tá châ pơxúa klâi, laga khu tê mơdró xuân ối tơdah tơdroăng tơkêa bro klêi tối pá puât. Kố cho tơdroăng ki ôh tá tro kân ‘nâng tung po rơdâ mâu tơdroăng tơkêa ‘na gâk ngăn kong a Tây Nguyên.
Dương Đình Tuấn chêh
A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng
Viết bình luận