VOV4.Jarai-Thun 2021 [ơi tơring glông kual ]ư\ siăng Tu Mrông, tơring ]ar Kon Tum ră anai phara hăng đưm hlâo, kual anun jing kual ]ư\ siăng ataih, [un rin tơnap tap biă mă, ră anai hlăk pơdrong tui. Lăng nao kơ đang hmua phun pla, boh troh lu mơta biă mă kah hăng:

Hmua đang kơtor, hơbơi plum, rơtă rơbai, hmua pơdai ră anai bơblih pơjeh phun pla ba glăi boh tu\ yua aka [u lu đơi ôh, samơ\ dơ\ng mơ\ng bơblih pla phun sâm hre\, sâm Ngọc Linh, Đương Quy, Sa Nhân Tím….hơmâo pơhrui glăi lu.

Hrom hăng djuai phun pla sâm hre\ truh bơyan pơhrui mă laih, amai Y Pot hok mơak lăi pơthâo: sang ano\ `u mut hrom khul ngă hrom pla sâm hre\ 4 thun hăng anai laih. Prăk s^ sâm, sang ano\ `u tloh pơdong sang phrâo, blơi rơdêh thut, rông 3 ]ô ană bă nao hrăm hră.

Bơyan phang thun phrâo Tân Sửu 2021, sang ano\ hơmâo dơ\ng 7 ar hmua pe\ pơhrui sâm, him lăng hơmâo 1 tơn mơkrah.

Tơdah s^ abih nua prăk lơ\m sa kg mơ\ng 100 rơbâo truh 150 rơbâo prăk, sang ano\ `u hơmâo kơmlai giăm 200 klăk prăk. Samơ\ Y Pot amra s^ mơkrah đô], do\ glăi pioh ngă pơjeh, pok prong đơ đam pla phrâo.

“Sang ano\ gơmơi pla pơjeh phrâo laih anun pok đơ đam pla prong hloh truh ră anai kiah hơmâo 7 sao đô]. Prăk pơhrui glăi mơ\ng sâm hre\ sa blan 10 klăk prăk. Sang să djru brơi pơjêh sâm Ngọc Linh dơ\ng, pla ăt 2 thun laih. Yua hơmâo pla phun jrao akha kyâo djơh hăng anun tơlơi hơdip mơda đ^ đăi [iă. Tết thun anai, gơmơi mơak biă mă yua hơmâo prăk s^ mơdrô sâm, dưi blơi gơnam [ong huă, blơi a`ăm mơnong, [a` ke\o hăng ]ơkă thun phrâo mơak”.

{ing ding kơna anom ngă [ong hrom Đak Viên, să Têsăng,

tơring glông Tu Mrông nao pe\ sâm hre\

Ăt hrup hăng amai Y Pot mơ\n, amai Y Tý, ding kơna mơ\ng khul ngă hrom Đak Viên ăt dưi hơmâo Jơnum min mơnuih [ôn sang să djru brơi 50 phun pơjeh sâm hre\ hăng mơ-it mơnuih pơtô brơi hơdră pla pơjing. Amai Y Tý lăi, sang ano\ `u pla 5 ar đang hơbơi sâm hre\ hăng 350 phun sâm Ngọc Linh. Amai Tý lăi dơ\ng, rơngiao kơ djru pơjeh phun pla, kmơ\k pruai, [ing ngă ding kơna do\ dưi nao hrăm bruă wai lăng djơ\ hơdră đang sâm gơ`u pla, truh kơ bruă pe\ pơhrui, djă pioh; biă mă `u djru e\p anih s^ mơdrô gơnam tam.

Yua kơ anun, prăk pơhrui glăi mơ\ng sâm hre\ dưi hơđong na nao, tơlơi hơdip mơda djop ding kơna amăng khul ngă hrom dưi bơblih pơđ^ tui.

“Kơnuk kơna djru brơi pơjeh sâm hre\ kơ sang ano\ gơmơi ba pla hăng pơđ^ kyar truh 5 ar laih. Thun hlâo s^ mơdrô sâm hre\ hơmâo pơhrui glăi hơdôm hơpluh klăk prăk samơ\ sang ano\ hơmâo prăk anun, blơi rơmô hăng pla dơ\ng sâm Ngọc Linh. Truh ră anai ăt hơmâo rơbêh 500 phun laih. Yua kơ pla sâm hre\ tơlơi hơdip mơda dưi bơblih tui kah hăng ră anai”.

Têsăng le\ să kual ataih do\ [ơi tơkai ]ư\ Ngọc Linh gah kual tơnap tap hloh tơring glông Tu Mrông, tơring ]ar Kon Tum. Đơ đam să ră anai hơmâo 450 boh sang ano\ hăng rơbêh 1.500, abih bang lêng kơ djuai ania [iă Sedang soh. Mrô sang ano\ [un rin mơ\ng tơring glông hơdôm thun hlâo lu biă mă.

Tui hăng ơi A Đe-Khua să Têsang, hơdôm thun hlâo, tơlơi hơdip mơda mơnuih [ôn sang pơ anai kơnong ngă hmua kơdư, pla hăng hơdôm mơta hơbơi pơtơi [iă blan anun yơh boh tơhnal bơwih [ong huă [u lu ôh. Kiăng bơblih phrâo pơjeh djuai phun pla hăng hlô mơnong rông kiăng mơnuih [ôn sang pơklaih mơ\ng ư\ rơpa, tơring glông hăng să hne] mă tơlơi gêh gal lo\n mơnai glai klô.

Djuai phun pla anai hlăk ba glăi tơlơi trơi pơđao kơ mơnuih djuai ania Sêdang [ơi să Têsăng, tơring glông Tu Mrông

Amăng hơdră hơmâo djru kơ [ing đah kơmơi pơ guai lo\n ia mơ\ng Khul đah kơmơi mut phung tơring ]ar Kon Tum hăng anom bruă CARE [ơi Việt Nam. Yua kơ hơmâo rơnoh prăk tuh pơ alin anai, ră anai abih pă boh plơi amăng să lêng kơ pla phun kyâo ngă jrao akha kyâo truh kơ 600 hektar. Amăng anun, giăm 500 hektar pla phun sâm hre\; 75 hektar pla phun sa nhân tím djuai phun kuaih glai hăng đương quy; năng ai 15 hektar đang sâm Ngọc Linh dơ\ng pla gah yu\ tơ-ui kyâo.

Ơi A Đê brơi thâo, jơnum min mơnuih [ôn sang să ako\ pơdong khul ngă [ong hrom yua phung đah kơmơi mut phung ngă, anăn anom bruă ngă [ong hrom Đak Viên, bruă anăp nao phun kiăng djru kơ ding kơna amăng khul mă bruă ngă hmua pla pơjing hăng s^ mơdrô tu\ yua mơ\ng sâm hre\. Truh ră anai, tơdơi kơ ako\ pơdong anom bruă ngă hrom anai hơmâo 30 ]ô ngă ding kơna [ơi plơi Đak Viên ngă hrom hăng rơnoh prăk tuh pơ alin blung a le\ 671 klăk.

Kơnang kơ hơdră pơđ^ kyar phun kyâo jrao akha kyâo anai anom ngă [ong hrom mă bruă djru [ing adơi amai đah kơmơi hơđong pơhrui glăi kơ sang ano\ laih anun ăt djru hrom tu\ yua bruă man pơdong plơi pla phrâo mơ\ng dêh ]ar pơtrun. Să ăt hlăk pok pơhai dơ\ng ako\ pơjing lu khul ngă [ong hrom pơko\n kiăng djru ană plơi ngă hmua bơwih [ong huă tu\ yua hloh.

“Ayuh hyiăng pơ anai hơđong na nao mơ\n gêh gal hăng djuai phun pla pơkra rai ia jrao hăng pla kơphê hơdrô Arabica. Thun 2017, ngă tui jơlan hơdră pơtrun mơ\ng tơring ]ar Kon Tum, să Têsang djru kơ r^m boh sang ano\ 60 kg sâm hre\ pơjeh, 100 rơbâo prăk mơta, kơmơ\k pruai kơ hơdôm sang ano\ pla sâm kiăng pơđ^ kyar bơwih [ong huă, dưi lui rơmo\n ako\n rin.

Truh thun 2018 le\ djru pơjeh sâm Ngọc Linh brơi pla amăng anih tơ-ui kyâo glai. Mơ\ng anun, tơlơi hơdip mơda yua mơ\ng bruă pla phun kyâo jrao akha mơnuih [ôn sang đ^ tui, lu sang ano\ dưi pơdong sang phrâo, blơi rơdêh thut. Ră anai mrô sang ano\ [un rin hro\ [iă laih gah yu\ kơ 30%. Amăng hơdôm thun pơ anăp, mrô anai sit mơ\n amra hro\ trun lu tui”.

Hơdôm hrơi anai, bơyan phang bơnga mơak bă hră djop djang anih tơl pơ kual ]ư\ siăng kriăng pơtâo hai, treng tơkai ]ư\ Ngọc Linh tơring ]ar Kon Tum ăt hnun mơ\n. Hơdôm đang hmua pla phun sâm hre\, glai klô kyâo pơtâo gah yu\ arăng pla sâm Ngọc Linh, Sa nhân Tím, Đương quy….[ơi tơring glông Tu Mrông  anih mơnuih [ôn sang Sêdang do\ pơđ^ kyar klă laih.

Hơdôm boh sang phrâo man pơdong [uh ]ơ ]ruang treng tơkai ]ư\...Abih bang pơ[uh brơi kơ sa thun phrâo hơmâo lu tơlơi ]ang rơmang phrâo mơ\n mơ\ng gong gai kơnuk kơna hăng mơnuih [ôn sang Sêdang sa thun phrâo Tân Sửu dưi trơi pơđao yâo mơak hloh.

Tuấn Long ]ih-Nay Jek: Pơblang