VOV4.Jarai- Lom anai, tơlơi ngui Tết Tân Sửu 2021 hmâo truh bah amăng lan, sang mơng rim sang ano# [ơi plơi Kon Chênh, să Măng Cành, tơring glông Kon Plông, tơring ]ar Kontum. Truh pơ\ hơpă leng kơ [uh jơlan [ê tông dưi hmâo neh wa k^h rơmet agaih sôh. Rim sang, rim mơnuih leng kơ ngă giong ta`  ]ra\n bruă do# glăi kiăng pơdơi pran [ia\ do# tơguan ]ơkă hrơi mông pơplih kơplah wah thun sô hơdai nao thun phrâo. Tha plơi A Nuông pơ-ư pơ-ang brơi thâo, plơi hmâo 84 bôh sang ano# hăng rơbêh kơ 380 ]ô mơnuih. Thun 2020 khă nua kơ phê, bôh bơr [ia\ samơ\ gơnang kơ thâo gir run bơwih [ong huă, laih anun thâo pla nao dong phun jrao anun Tết anai sang hlơi hlơi leng kơ trơi pơđao. Drơi pô tha plơi hăng neh wa amăng plơi hmâo lu tơlơi mơ-ak hăng kơja\p pran đăo gơnang lu kơ tơlơi klă hiam amra truh amăng thun phrâo kơbao mah:

 “Phrâo tom adih anai, nua s^ kơ phê asar krô [ơi să Măng Cành [ia\ biă, khă tui anun, neh wa [ơi anai [u tah hơtai mơn ăt gir run bơwih brơi kơ phun kơ phê, phun pơdai kiăng kơ klă hiam ]ang rơmang amăng thun phrâo amra ba glăi bôh tơhnal hloh. Thun rơgao, lu sang ano# hmâo pơhư prong lo\n pla kơ phê kiăng hrưn đ^ pơđ^ kyar bơwih [ong, amăng hơdôm hrơi hlâo kơ Tết, amăng plơi Kon Chêng le\, hăng hơdôm bôh sang ano# pla kơ phê, sâm đương quy, sâm hre\ hmâo pơhrui glăi pluh, dua pluh klăk prăk, ăt hmâo mơn sang ano# đa pơhrui truh 80, 90 klăk prăk, tui hluai rơnoh hmâo mơng phun pla. Hăng bruă ngă tha plơi, kâo hơ-ư\] hmưi abih bang neh wa, rim sang ano# amăng thun phrâo khom gir run bơwih [ong huă ba glăi bôh tơhnal klă, pơhrui glăi prăk lu hloh thun rơgao, bruă hrăm hră ]ơđai sang hră ăt khom đing nao mơn hăng pơđ^ tui hloh. Hơ-ư\] hmưi abih bang neh wa amăng thun phrâo rơnuk rơnua, pơđ^ kyar”.

Mơak [ong tết thun phrâo, sang ano\ djuai ania Sedang [ơi Kon Tum djop pô ăt pioh lu mông prăp lui pơkra pơjing mơnong [ong huă, tơnă hơbai tui tơlơi phiăn đưm djuai ania. Hrom hăng lu a`ăm pơtam sang ano\ pla mă, mơnuih [ôn sang ăt hyu e\p pe\ a`ăm amăng glai tui ano\ ta kiăng, kah hăng a`ăm tua`, gol, dret pơtơi, hla a`ăm brô] a`ăm tang, a`ăm ser amăng glai….ăt tui anun mơ\n, rơngiao kơ mơnong un, bui, mơnong rơmô, mơnu\ rông mă pô, [udah blơi pơ sang mơdrô, lu akan phok akan asăt hyu krâo amăng ia ]roh hnoh glăi ming pơkra mơnong [ong, laih anun a`ăm mơnong tơkuih djơ\ kap, djơ\ ]ơđông amăng glai ba glăi ]uh hơko\p jơman biă mă. Ayong A Trà, plơi Vi Glơng, să Hiếu, tơring glông Kon Plong lăi pơthâo kơ bruă prăp rơmet ngă yang thun phrâo mơ\ng ană plơi pla gơ`u:

“Prăp lui ngă yang thun phrâo, mơnuih [ôn sang amăng plơi tơnă asơi anih kong tơpai ]eh, đơ đa sang ano\ tơnă tơpai hăng braih pơdai [udah asơi điơ\ `ar pioh mơ`um. Hơdôm tơlơi ngui ngor, ngă yang [u kơ[ah ôh mơnong un, bui [udah a`ăm mơnong mơnu\ jămg hơdôm mơta a`ăm pơtam pe\ mơ\ng hmua, đang amăng glai klô đơ đa. Ră anai, [ing tha rơma, mơnuih kơhnâo kơhnăk tơlơi đưm pơtô brơi [ing tơdăm atông ]ing, [ing dra suang arap pioh mơak thun phrâo”.

Lom hrơi Tết bang truh abih bang djop plơi pla Dăp kơdư, neh wa djuai ania Êđê [ơi să Ea Tiêu, tơring glông }ư\ Kui`, tơring ]ar Daklak ăt blơi prăp mơn phun bơnga, prăp rơmet sang ano#, [ưh bơnga kiăng ngă pơhro#p hiam, anih anom ]ơkă Tết tui phiăn juăt djuai ania. Y Tuấn Niê, [ơi [ôn Êbung, să Ea Tiêu, tơring glông }ư\ Kui`, tơring ]ar Daklak lăi pơthâo:

 “Thun anai kơ phê pe\ pơhrui kaih hloh thun hlâo, ayuh hyiăng ăt [u gal mơn hăng bruă ]ơhmu krô. Khă hnun hai, sang ano# kâo ăt gir run ]ơhmu krô mơn, ba s^ hăng ăt prăp lui mơn [ơ [ia\ kơ sang ano# ăt mơ-ak Tết kah hăng hơdôm bôh sang ano# pơkon mơn. Sang ano# kâo ăt rơmet agaih sang do#, gum hrom hăng mơnuih [ôn sang amăng plơi rơmet agaih hơdôm ara\ jơlan nao rai hăng blơi hơdôm gơnam kiăng yua kơ hơdôm hrơi tết hăng ]ang rơmang hơdôm tơlơi klă hiam hloh amăng thun phrâo”.

Ơi Rahlan Keng tơkeng thun 1954, do\ pơ grup 6, phường Sông Bờ, plơi prong Ayun Pa, Gia Lai brơi thâo, sang ano\ gơ`u gir ngă pơgiong bruă amăng hmua pơdai ia na đang, glăi kih rơmet sang do\ ano\ pit, ]ơkă thun phrâo. Ơi Keng ăt prăp lui lu mơta mơnong [ong huă pioh ]ơkă tuai hăng phung wang a`ang kor rai ngui amăng sang ano\ thun phrâo. Ơi Rahlan Keng brơi thâo:

“Sang gơ`u ngă hmua dua bơyan pơdai ia hăng koh tơbâo giong ta` glăi prăp rơmet sang ano\, kih rơmet jơlan glông, lan sang plơi pla hiam rơgoh huăi hơmâo tuh djah tă tăn. }ơkă thun phrâo, sang ano\ anung [a` tek, kong tơpai ]eh 20 ]eh. Thun sô rơgao, djop tơlơi sô rơgao lui yơh, djă pioh ano\ hiam hăng ]ơkă thun phrâo hơmâo lu tơlơi mơak klă hloh, plơi pla ala [ôn hok mơak ]ơkă thun phrâo kơdok kơdor”.

Să Kon Gang, tơring glông Đak Đoa, tơring ]ar Gialai hmâo truh 98% mrô mơnuih [ôn sang le\ djuai ania Bahnar. Ngă tui pran jua ba jơlan hlâo, khul hlăk ai tơdăm dra pơsur klă mơnuih [ôn sang mă yua bôh thâo phrâo amăng bruă ngă đang hmua, hơd^p klă đăo hiam, [u hmư\ tui, [u kiăo tui tơlơi pơtrut pơsur ]a mơng [ing sat. Ayong Hí, Khua git gai Khul hlăk ai să Kon Gang, lăi pơthâo:

“Prăp lui ]ơkă Tết tui phiăn juăt, khul hlăk ai să [ing gơmơi rơmet agaih jơlan nao rai amăng plơi pla. Hăng sa ]ô khua git gai khul hlăk ai să, kâo pơtrut pơsur, iâu tum pơ[u\t [ing tơdăm dra hlăk ai jơnum hăng mut hrom khul kiăng gum hrom bơ]rông sai bơwih [ong huă, pơdo\ng plơi pla.

Amăng thun 2021, tơhnal ba tơbiă mơng khul le\ gum hrom hơdôm gơnong bruă [ơi plơi pla pơdo\ng plơi klă hiam hloh, djru pơdo\ng plơi pla phrâo. Pơke\ hrom hơdôm khul hlăk ai, sang ano# pơtă pơtă hlăk ai triăng mă bruă, pơđ^ kyar bơwih [ong huă, [u thâo hyu a-^t, hơd^p klă djru gum sang ano#”.

Hrơi tết, ngă yang thun phrâo giăm laih, hrom hăng abih amăng dêh ]ar, gong gai kơnuk kơna djop gưl amăng tơring ]ar Gia Lai ăt glăk gir run ngă tui hơdră djru ba tết kơ mơnuih [ôn sang. Ayong Đinh Guin, Kơ-iăng Khua să, Kdang, tơring glông Đak Đoa, tơring ]ar Gia Lai brơi thâo, să hơmâo djru kơ djop plơi pla djuai [iă hăng rơnoh djru 5 klăk prăk sa boh plơi pioh pơphun ngă yang thun phrâo [ong tết mơak.

Laih dơ\ng, să ăt pơphun ju\ yap glăi djop plơi, sang ano\ hlơi tơnap hloh, sang ano\ do\ kơ[ah [u hơmâo prăk [ong tết, să djru [u lui ană plơi, sang ano\ pơpă ôh [u hơmâo mơnong [ong huă hrơi têt:

“Tết thun 2021 anai ping gah, jơnum min să jak iâu mơnuih [ôn sang amăng plơi pla ]ơkă tết mơak mơai, thâo pơkrem hăng rơnuk rơnua. Rơngiao kơ tơlơi djru mơ\ng kơnuk kơna să gơmơi ăt mă yua prăk amăng să pioh blơi gơnam djru kơ sang ano\ [un rin kiăng hơmâo tết mơak amăng sang ano\. Rơngiao kơ anun, hơmâo [ing mơnuih ]ơmah djru 120 anung gơnam, lơ\m sa anung 400 rơbâo prăk laih anun tơhan Trung đoàn 28, Quân đoàn 3 djru 12 anung gơnam, lơ\m sa anung 300 rơbâo prăk pioh blơi gơnam djru kơ sang ano\ tơnap tap, sang ano\ [u hơmâo mơnuih lăng ba [ing tha rơma. Amăng să Kdang kiăng djop sang ano\ dưi mơak ]ơkă thun phrâo [ong tết soh, [u lui sa boh sang ano\ hlơi ư\ rơpa [u hơmâo mơnong [ong huă hrơi tết ôh”.

Sa thun 2020 rơgao lăp djă pioh biă hăng hơdôm tal klin ngă, kơthel ia ling dăo na nao luh nao [ơi kual To\ng Krah hăng kual Dăp Kơdư lo\n ia samơ\ mơnuih [ôn sang ăt đăo gơnang mơn hăng tơlơi git gai mơng Ping gah hăng kơnuk kơna amăng kơ]a\o bruă pơgang, pơgăn klin hăng pơđ^ kyar bơwih [ong.

Hrom hăng đơ đam dêh ]ar ]ơkă sa thun phrâo hăng hơdôm tơlơi ]ang rơmang klă hiam, mơnuih [ôn sang [ơi să Ea Tul, tơring glông }ư\ Mgar, tơring ]ar Daklak glăk hur har pran jua, gum kơ bruă ]ơkă Tết tui phiăn juăt Tân Sửu 2021. Yă H’ Mak Niê (Yă Sion), [ôn Pơr, să Ea Tul, tơring glông }ư\ Mgar, tơring ]ar Daklak brơi thâo:

 “Khă thun rơgao tơlơi bơwih [ong hmâo bơdjơ\ nao [ơ [ia\ mơng klin ruă, tơlơi ayuh hyiăng ngă samơ\ mơnuih [ôn sang amăng [ôn ăt pơmin klă mơn ]ơkă Tết, ]ang rơmang sa thun phrâo bưp tơlơi phă hloh. Prăp lui ]ơkă tết ăt kah hăng adơi ayong pơkon mơn, kâo blơi prăp [a` ke\o, anung [a` tét hăng prăp rơmet sang do# kiăng gum hrom adơi ayong kơnung djuai hyu ]ua\ jơmư trư găn amăng hơdôm hrơi Tết”.

Dam Rông le\ tơring glông tơnap tap biă mă mơ\ng tơring ]ar Lâm Đồng. Ră anai tơring glông hơmâo rơbêh 55 rơbâo ]ô mơnuih, djuai ania [iă hơmâo truh 73% hăng 23 djuai ania adơi ayong do\ hrom.

Đơ đam tơring glông hơmâo 387 boh sang ano\ djru kơ bruă hơkru\. Jơnum min mơnuih [ôn sang tơring glông Dam Rông, Lâm Đồng brơi thâo: Tơring glông hơmâo pok pơhai bruă hyu ]uă jơmư hăng [ơk gơnam kơ mơnuih [ôn sang hơmâo anăn kơnuk kơna djru pioh mơak [ong tết. Ơi Lơmu Ha Poh, Khua să Dă Long, tơring glông Dam Rông lăi:

“Tui hăng tơlơi git gai mơ\ng khua mua pơ dlông, tết thun anai, djop gưl anom bruă ping gah, kơnuk kơna să pơđing ba tơlơi djru kơ sang ano\ ngă hơkru\, sang ano\ [un rin…Rơđah biă `u, gong gai kơnuk kơna să djru [ơk gơnam kơ sang ano\ tơnap [u lui sang ano\ hlơi kơ[ah ôh hrơi [ong tết. Mơnuih [ôn sang djop pô khom hơmâo tơlơi djru soh amăng thun phrâo”.

Yă K’Lip, Kơ-iăng Khua git gai Ping gah să Phi Liêng, tơring glông Dam Rông brơi thâo, kiăng ngă gehe gal kơ mơnuih [ôn sang mơak ]ơkă thun phrâo le\, să pơphun lu bruă mă hiam klă:

“R^m thun, [rô ]ơkă thun phrâo, ping gah hăng gong gai să hơmâo pơphun tơlơi adoh suang, ngui ngor mơak ping gah, mơak thun phrâo bơyan phang bơnga. Kah hăng pơplông đuăi, pơplông pah boh lông, mơnuih [ôn sang ngă hrom mơak biă mă. Yua mơ\ng tơlơi ngui ngor anun, lu plơi pla hơmâo djru mơnuih [ôn sang thâo hluh mơak thun phrâo mơak ping gah, pơtô lăi mơnuih [ôn sang thâo jơlan hơdră ping gah, tơlơi phiăn kơnuk kơna djru mơnuih [ôn sang anun lu mơnuih hơđong pran jua dong yua”.

Siu H’Prăk-Nay Jek: Pơblang