VOV4.Jarai - Bôh nik lu thun rơgao brơi [uh, tơdah dlai kơnong kơ hmâo noa rơhuông adai lo\n mơnai, pơgang pơhlôm hlâo le\ akă djop ôh. Dlai kiăng kơ bôh tu\ yua bơwih [ong hloh hrom hăng hơdôm noa yôm kơ rơhuông adai lo\n mơnai. Hăng biă `u, dlai khom jing mah sit gah bơwih [ong huă.

Kơnong kơ dưi pơjing bôh tu\ yua bơwih [ong djop rông hơd^p hơdôm kual plơi pla jum dar, anun kah tơlơi pơplih mă dlai klô mơng hro\ trun, bruă pơgang – pơđ^ kyar pơlar dlai klô mơng dưi jing kơja\p phik.

Pơjưh h^ anăn: “Dlai Dăp Kơdư amăng tơlơi tơnap khom jing mah” le\ tơlơi ]ih hăng anăn “Phun kyâu dlai pok tơbiă jơlan nao phrâo” lăi nao tơhnal pơdo\ng hơdôm blah dlai klô yôm phăn wot 2 jơlan gah: Bơwih [ong hăng rơhuông adai lo\n mơnai, hăng bôh tu\ yua bơwih [ong huă lăp djơ\ mơng dlai klô le\ hơdră pơsur mơnuih [ôn sang ba glăi bôh tơhnal hloh, ngă pơhư\] mơnuih [ôn sang gum hrom pơgang, pơđ^ kyar pơlar dlai klô; pơke\ hrom hăng ană mơnuih hăng dlai jing sa dlai klô kơja\p phik.

Dong mơng sui, ơi Thào Seo Pao, djuai ania Mông, thôn 11, să kual asuek }ư\ San, tơring glông Mdrak, tơring ]ar Daklak [u do# hyu đom bua lua pơnah [udah jah dlai ngă đang hmua mơ\, pioh abih pran jua kơ bruă pla kyâu, hăng hmâo pla laih kyâu keo klai prong 16 ektar.

Mơ-ak kơ bruă bơwih [ong dlai jai hrơi jai kơtang tui lom ơi Pao thâo truh kơ phun dổi mơtah, sa djuai phun pla kyâu prong [uh juăt biă, ră anai dưi pla pioh mă pơjeh, ba glăi noa s^ rơbêh kơ 700 rơbâo prăk lom sa kg.

Hlă po\ng pioh lăng tui phun kyâu prong đ^, ơi Pao [uh phun kyâu anai do# prong ta` hloh kơ kyâu keo klai dong. Phrâo pla 10 blan, phun `u pơphun bluh bơnga laih.

Hăng ră anai, tơdơi kơ 15 blan, sang ano# `u prăp lui pe\ pơhrui laih hơdôm kg asar bôh dổi blung a, pok tơbiă tơlơi ]ang rơmang kơ hơdôm blah dlai klô sui thun, [u kiăng koh kyâu ăt hmâo prăk pơhrui glăi mơn:

“Phun dổi le\ phun pla [u kiăng pla glăi ôh, thun `u hơd^p sui, amra truh 100 thun. Bôh tơhnal bơwih [ong ăt tu\ yua lu truh hơdôm wot bơhmu hăng phun keo klai.

Yua kơ phun keo klai pla `u mơng 4-5 thun kah mơng dưi pơhrui glăi hăng pla glăi, prăk mă yua lu hloh mơ\ kơmlai ba glăi [u lu kah hăng kyâu dổi ôh”.

Pla phun dổi mă kyâu klă, pơjeh asar yôm, pơhrui glăi ha rơtuh klăk prăk lom sa ektar sa thun [ơi Daklak

Tui hăng yă Hồ Thị Cẩm Lai, Khua Anom pơtrut pơsur bruă đang hmua plơi prong {uôn Ama Thuo#t, tơring ]ar Daklak, phun dổi le\ sa amăng hơdôm phun pla dưi pơdjuai lu hloh [ơi plơi prong, dưi s^ hyu djop hơdôm bôh tơring glông amăng tơring ]ar hăng truh pơ\ hơdôm tơring ]ar amăng lo\n ia ta, kah hăng Hoà Bình, Hà Giang, Nghệ An, Thanh Hóa, Bình Phước, Đồng Nai… kiăng pla jing đang, jing dlai kyâu.

Phun dổi ngă mơnuih [ôn sang pơhư\] pran jua biă, lom hơdôm blah đang kyâu blung a [ơi {uôn Ama Thuo#t brơi [uh, phun hmâo rơnoh đ^ kyar ta`, kyâu klă hiam, pơjeh `u yôm, pơhrui glăi hơdôm rơtuh klăk prăk lom sa ektar sa thun:

“Phun Dổi le\ phun kyâu amu` pla, pơđ^ kyar klă [ơi abih bang hơdôm djuai lo\n hăng tơlơi hlăt pơ]ra\m [ia\ biă. Bôh tơhnal ba glăi mơng phun dổi pơdah rơđah laih, lu hloh, năng ai `u rơbêh kơ 100 phun lom sa ektar le\ pơhrui hmâo rơbêh kơ 500 klăk prăk”.

Sui hăng anai, ngă đang kyâu, pla phun sâm mơng dlai Ngọc Linh, tơring ]ar Kontum jing laih kông ngăn yôm lo\n ia, samơ\ [ơi Daklak hmâo phun dổi, [ơi Lâm Đồng hmâo phun ]ong le\, phun kyâu prong hmâo bôh hăng asar yôm biă, pơhrui glăi hơdôm rơtuh klăk prăk lom sa ektar, hrom hăng lu djuai phun pla yôm pơkon dong.

Khă hnun hai, hơdôm djuai phun kyâu dlai tu\ yua, hmâo noa yôm, abih bang yua mơnuih [ôn sang pla mă pô, kơ[ah hơdôm tơlơi pơsir hmâo ako# tlôn kiăng hmâo jơlan gah ba mut pơđ^ kyar dlai kyâu.

Lu plơi pla hăng anom bơwih [ong dưi jao dlai, [u dưi amăng bruă pơsir bruă bơwih [ong dlai.

Kah hăng Sang bruă 27/7, tơring ]ar Daklak, ơi Phạm Văn Tư, Kơ-iăng Khua Sang bruă do# bơngot anom bơwih [ong mơng pô amra lui ruh, yua kơ kiăng ngă hai ăt [u dưi mơn:

“Dong mơng hrơi ]ơkă mă rơwang bruă le\ [ing gơmơi akă dưi pơhrui glăi hơget ôh. {ing ding kơna khom pơ]ruh prăk hrom pioh djă lui bruă mă.

{ing gơmơi kiăng kai ]uar blư\ đ^ lo\n dlai, klơi lu kueng hnoh pơđoh tơbiă ia kiăng pla phun keo, phun tếch, phun a`ăm pơtăm `u mơng ]ăt bluh đ^ hiam. Samơ\ tơring ]ar akă tu\ ư ôh.

Tơdah guang dar rông dlai hơđăp thơ, [u thâo hơbin ôh mơng prong đ^ hmâo 1 met khối kyâu sa ektar!”

Kiăng pơgang, pơlar dlai klô le\ khom pơsir klă hơdră tu\ yua, bơwih [ong mơng mơnuih pla kyâu dlai, djă pioh dlai klô

Dlai Dăp Kơdư lu mơta, ra mơnong, samơ\ truh mông anai ruah mă kơ pơlar đang kyâu ăt [ia\ mơn.

Mơnuih [ôn sang phrâo pơmin truh phun dổi hăng phun bôh ]ong đo#]. Hơdôm pô dlai abih bang kah hăng pla kyâu keo, kyâu hngo đo#].

Lom anun, [ơi 5 bôh tơring ]ar, glăk hmâo truh rơbêh kơ 1 klăk 500 rơbâo ektar dlai hơhuai kiăng ru\ hơkru\ đ^; hmâo giăm truh 1 klăk ektar lo\n pla kyâu kiăng ta` hơkru\ glăi jing dlai klô.

Mă bruă hăng khua mua hơdôm bôh tơring ]ar kual Dăp Kơdư, Khua dêh ]ar ta ơi Nguyễn Xuân Phúc pơsit: Dlai le\ pơgi kơdih anai mơng kual Dăp Kơdư.

Dăp Kơdư kiăng pơđ^ kyar kơja\p phik le\, khom tla glăi ia mơtah kơ dlai klô. Pơđ^ kyar dlai klô amra djru kual Dăp Kơdư pơgang rơhuông adai lo\n mơnai, jing phun akha kơja\p phik kơ bruă măi mok pơkra hnal kyâu hmâo noa hơdôm phul klai dolar Mi hăng jing nam mơtah kơ bruă bơwih [ong gah tuai hyu ]ua\ ngui.

Khua dêh ]ar ta ăt lăi mơn, kiăng pơgang, pơlar dlai klô le\ khom pơsir klă hơdră tu\ yua, tơlơi bơwih [ong huă mơng mơnuih pla kyâu, djă pioh dlai.

Bruă gơgrong mơng hơdôm bôh tơring ]ar le\ khom tơpă pơsit glăi bruă wai lăng, hơdră bruă glăk ngă tui kiăng ta` ba tơbiă hơdră bruă djơ\:

“Pơgang, guang mă rông dlai hơđăp hăng pla kyâu dlai yôm phăn biă. Ding jum đang hmua hăng pơđ^ kyar [ôn lan dêh ]ar ta, hơdôm Ping gah tơring ]ar pơ\ hơpă hmâo dlai, [ơi glông jơlan [ing apăn bruă pơdo\ng hơdôm jơlan hơdră, rơwang bruă, pơhrua nao hrom hơdôm jơlan hơdră pơkă mơng lo\n ia, pơdo\ng plơi pla phrâo, pơhro\ trun rin rơpa amăng jơlan hơdră anai.

{ing ta kơ[ah le\ hơdră bruă. {ing gih lăng hơdră bruă hơpă sô hơđăp, [u dưi mă yua dong tah, ngă gun le\ lui h^ `u, rơkâo Khua dêh ]ar pơtlaih h^ `u. Anai le\ bruă mă phun hloh”.

Pơke\ hăng dlai Dăp Kơdư rơbêh kơ 40 thun, Nai tha prin nai prin tha Bảo Huy lăi le\\, ano# sôh hơđăp blung hlâo mơ\ Dăp Kơdư kiăng lui h^ le\ ano# sô hơđăp hăng tơhnal lăng

Truh ră anai, akă hmâo tơring ]ar hơpă [ơi Dăp Kơdư hmâo tơlơi pơblang lăp djơ\ kơ “Hơdră bruă hơpă sô hơđăp le\ lui h^ `u”, kah hăng tơlơi rơkâo mơng Khua dêh ]ar ăt kah hăng tơlơi ba tơbiă hơdră bruă phrâo ba glăi bôh tu\ yua mơn.

Jing mơnuih hmâo 40 thun pơke\ hăng dlai klô Dăp Kơdư, pơphun kơ hơdră bruă đang kyâu plơi pla hăng pơphun ngă tui lu rơwang bruă ba glăi bôh tu\ yua, Nai tha prin, nai prin tha Bảo Huy brơi thâo, ano# sô hơđăp blung hlâo le\ Dăp Kơdư kiăng lui h^ ano# sô hơđăp kơ tơhnal lăng nao.

~u pơblang bruă hơdôm bôh tơring ]ar brơi ha rơtuh bôh anom bơwih [ong mơnuih [ôn sang hăng anom bơwih [ong pơ]ruh prăk hrom apah yua lo\n dlai kah hăng glăk hmâo:

“Pơplih bruă dlai klô le\ dlai hmâo pô sit nik, dưi tuh pơplai, bơwih [ong s^ mdrô, tu\ mă tu\ yua hăng sui thun. Anun le\ tơlơi ruai djơ\ samơ\ hơdră ngă soh.

Kâo lăi soh le\ [ơi ano#, bôh nik kâo akă lăng [uh sa pô dlai hơpă hmâo pơsit jơlan gah kơ dlai.

Dlai le\ khom hmâo jơlan gah pơsit 50 thun, sa rơtuh thun, đa le\ dua tlâo rơtuh thun [u djơ\ 5-10 thun ôh.

Ră anai, abih bang, blah anet dlai le\ yua kơ lo\n mơnai, yua kơ hơdôm kông ngăn do# glăi [ơi dlai đo#].

Gơ`u dơnong kơ koh drôm [ơ [rư\ h^, gah yu\ hơdră anai hơdră adih, kiăng kơ tu\] rơnu] le\ do# glăi lo\n, pioh s^ mdrô lo\n”.

Dăp Kơdư kơ[ah tơhnal lăng nao, mơnuih apăn ako# Kơnuk kơna hmâo pơphô brơi laih: Dlai Dăp Kơdư kơ sa pơgi kơdih măi mok pơkra hnal kyâu, kơ sa pơgi kơdih bôh thâo tuai ]ua\ ngui hăng sa pơgi kơdih kơ rơhuông adai lo\n mơnai mơtah.

Ano# ngă tơnap bruă bơwih [ong pơklă trun [ơi hơdôm blah dlai klô Dăp Kơdư, yak blung a e\p [uh jơlan pơsir hăng hơdôm phun kyâu dlai bluh hla, bôh troh, asar pơjeh, kơtăk rim thun mơ\, phun dổi, phun ]ong, phun sâm Ngọc Linh [u djơ\ hơdôm ano# ruah mă kho\p ôh.

Dlai Dăp Kơdư do# hmâo lu djuai phun hmâo nua pioh yua [ong hăng yua pơjrao tơlơi ruă hmâo thâo nao, glăk kiăng sa bruă mă tu\ yua, pơgang ba hăng pơlar amăng bruă dlai klô, kiăng ba glăi noa klă hloh.

Nua lăp djơ\ hăng na nao mơ\ dlai ba glăi kơ plơi pla amra hơdră lăi pơthâo, pơtrut pơsur ba glăi bôh tơhnal hloh pioh hơdôm bôh plơi pla, hơdôm anih anom anăp nao dlai mơtah hăng pran jua đing nao hlâo.

Hăng gơnang kơ anun, kông ngăn dlai klô Dăp Kơdư amra jai hrơi jai lar đ^, gơnam mă mơng dlai jai lu mơta, ngă brơi Dăp Kơdư pơwo\t glăi hăng gru grua Mlar kơ dlai klô hăng pơđ^ kyar kơja\p phik./.

            Công Bắc: Pô ]ih – Siu H’ Prăk: Pô pơblang