Mơ̆ng mơguah bơyan phang blan klâo, amăng lăm Kual pơgang glai rưng djŏp mơta ra mơnŏng Nà Hẩu, să Tân Hợp, tơring čar Lào Cai, amăng anih hơ-et, kret kruai, hmư̆ tơlơi adoh wưt wưt, hmư̆ jua đing khèn mơñi, hmư̆ jua đing kram mơñi pơklek pơklok kah hăng pok hĭ ia ngom gôm amăng glai, ngă brơi pran jua ra dik dak mơak mơai hlâo či ngă yang.

Rim thun amăng bơyan anai, mơnuih djuai ania Mông hok kơdok glăi pơ Ba Khuy, Nà Hẩu hăng Bản Tát, pơphun Ngă yang glai, hơmâo yap ba jing gru grua bơngăt jua gưl Dêh čar amăng thun 2024. Yă Thào Thị Váng Cứ, plơi Nà Hẩu, să Tân Hợp lăi, djuai ania Mông mah hyu mă bruă pơ ataih, nao pơpă tŭ mơn samơ̆ truh hrơi ngă yang glai leng kơ glăi pơ sang ngui tom, či pơpŭ kơ yang glai pơgang ba: “Djuai ania gơmơi rim thun leng kơ ngă yang glai soh yơh, či pơgang ba glai rưng jai hrơi mơtah mơda, hiam tui, wơ̆t hăng pơgang ba ia mơñum kiăng jơngeh hiam na nao”.

Thun anai krĕp 70 thun laih, samơ̆ ơi Sùng A Sềnh hơmâo truh 30 thun laih ngă pô phai yang glai

Ơi Sềnh phai: Hrơi hiam blan hiam, ană plơi pơyơr đĭ gơnam iâu yang čư̆, yang glai glăi lăng. Iâu tom yang lŏn pơ anai glăi ƀong mơñum hrŏm. Thun blan rơgao, yua hơmâo rưng lăng ba, čroh hnoh huăi thu ia, kơtor hiam, bui mơnŭ huăi klin tul. Ană plơi hơmâo ƀong hơmâo huă, yua hơmâo mơ̆ng yang soh. Ană plơi gơmơi ƀuăn hăng yang glai, tha čơđai, đah rơkơi đah bơnai leng kơ ha pran jua bong kjăp glai rưng, ƀu hơmâo pô koh drôm kyâo, ƀu hơmâo pô čuh glai ngă hmua. Hlơi ngă soh lĕ yang ngă hăng ană plơi bơtơhmal mơtăm yơh.

Ơi Sung A Sềnh ră ruai: “Tơdah ƀu dưi pơgang glai lĕ ƀu hơmâo dong tah ia yua. Anun jing mơnuih amăng grup dưi pơgang glai mơtah hiam na nao tui anai jing kâo lăng mơak biă yơh”.

Tơdơi kơ phai giong, ƀing khua plơi pơtŏng glăi bruă pơgang glai amăng ha thun rơgao. Neh met wa ngă tui tơlơi ƀuăn bong kjăp glai rưng: ƀuăn ƀu dưi koh drôm glai rưng ča čot, ƀu dưi đom boa loa pơnah hlô mơnŏng amăng glai mơyang, ƀu dưi ngă ngă soh sat, phă glai prai rưng, djru bong kjăp glai rưng jai mơtah hiam, pơgang ba ia, tơlơi hơdip hăng anih anom kyâo pơtâo rok tok kơ ană plơi pla. Tuč rơnuč ñu, neh met wa ngui ngor, mơñum ƀong gah rơngiao hlao, adoh pơtưh tơdăm dra, ngui tơlơi ngui đưm kiăng ngă kjăp hloh tơlơi gum pơgôp, hơdip thâo rơnôm. Ơi Giàng A Thào, dŏ pơ plơi Nà Hẩu brơi thâo, tơdơi kơ ngă yang giong, ană plơi pơ anai kŏm 3 hrơi ƀu khin nao pơ glai dong tah: “Pơ anai mông anai ƀu hơmâo pô nao pơ glai koh kyâo dong tah. Ană plơi pơ anai mơak hloh lĕ hrơi ngă yang glai, anŏ yom ñu lĕ dưi bong glai gah hlâo ia kiăng hơmâo ia rô glăi pơ hmua, hơmâo ia či ngă hmua pla pơjing”.

Hơdôm boh plơi Bản Tát, Nà Hẩu, Ba Khuy să Tân Hợp dŏng amăng lăm Anih pơgang glai rưng Nà Hẩu, prong rơbêh 5.640 ha, amăng anun glai hơmâo hơđăp rơbêh kơ 4.500ha. Abih tih 3 boh plơi hơmâo 600 boh sang anŏ djuai ania Mông, hăng giăm 2.800 čô mơnuih. Mah tơlơi hơdip dŏ tơnap mơn, samơ̆ neh met wa Mông pơ anai ha pran jua djă bong pơgang glai hăng tơlơi phiăn hơmâo djă mơ̆ng rơnuk anai truh rơnuk adih. Glai rưng Nà Hẩu jing glai rưng hơđăp mơ̆ng đưm sô laih, aka ƀu hơmâo arăng phă prai, kyâo pơtâo hlô mơnŏng lu djuai mơn, hăng 570 djuai, amăng anun hơmâo lu djuai kyâo hin pioh amăng hră mriah Việt Nam. Kơtuai jơlan mut nao amăng plơi, pơpă tŭ mơn leng kơ ƀuh soh phun kyâo pơprong 2-3 čô tơpa, čăt giăm ƀơi akiăng jơlan.

Thun 2006, Anih pơgang glai rưng Nà Hẩu hơmâo akŏ pơdong. Neh met wa dŏ hơdip sui pơ anai samơ̆ hơdôm blah glai ăt hơmâo lăng ba klă mơn. Ơi Đoàn Giao Lương, Kơ-iăng khua anih wai lăng glai kual Trấn Yên, Khua Anih pơgang glai rưng Nà Hẩu hok kơdok brơi thâo, ană plơi ba tơbiă tơlơi phiăn, apah bơni, đŭ wă rơđah rơđông amăng bruă pơgang glai, djru brơi Nà Hẩu jing glai hui đôč mơ̆ng tơring čar Lào Cai hơmâo kyâo hơ-um truh 90%: “Mơnuih ƀôn sang pơ tơring anai leng kơ thâo soh tơlơi phiăn ngă yang glai mơ̆ng djuai ania Mông. Anai jing bruă pôr pơthâo kơ hơdôm boh tơring pơkŏn hla tui, kiăng thâo pơmin pơgang ba glai rưng, pơgang djŏp mơta ra mơnŏng amăng glai. Ƀing gơmơi hok kơdok hăng bơni biă”.

Amăng tơlơi pơmin mơ̆ng neh wa, glai rưng ƀu kơnong djru ngă hơdip ană mơnuih, djru brơi añăm pơtăm, ia yua đôč ôh, ăt jing anih yang lăng ba ană plơi. Să Tân Hợp hơmâo pơphun na nao tơlơi ngă yang glai rim thun, ƀu kơnong djă pioh gru grua đưm đôč ôh, ăt kiăng ană plơi thâo hluh, pơgang ba anih anom glai klô, hăng pơlar tui glai rưng. Tui hăng ơi Vũ Tùng Lâm, Kơ-iăng khua jơnum min mơnuih ƀôn sang să Tân Hợp, amăng rơnuk anai, hơdôm anŏ yom hiam mơ̆ng tơlơi Ngă yang glai jai yom hloh: “Ngă yang glai mơ̆ng neh met wa djuai ania Mông Nà Hẩu ăt hơmâo yap ba jing gru grua yom bơngăt jua dêh čar ta, sit hnun yơh, bruă pơgang, djă pioh, pơtrut tui anŏ yom mơ̆ng tơlơi ngă yang glai jing sa bruă yom biă mă. Mơ̆ng tơlơi ngă yang tui hăng anai wơ̆t hăng tơlơi ƀuăn, tơlơi phiăn plơi pla, jing ƀuh neh met wa thâo hluh tui laih amăng bruă pơgang glai rưng”./.