VOV4.Jarai - Thun hơpă leng kơ tui anun soh, lom čơđai sang hră akă hmao truh hrơi pơdơi prong lĕ hmâo yơh tơlơi ia ƀlung ngă ruă pran jua biă. Khă Kơnuk kơna hmâo laih jơlan hơdră pơgang, pơgăn rơka ruă, mơng thun 2016-2020, amăng anun hmâo pơgang pơgăn ia ƀlung kơ čơđai muai hăng rim thun leng kơ hmâo hơdôm tơlơi Črâo ba kơtưn đĭ, pơtrut hơdôm Ding jum, gơnong bruă, tơring čar, ƀôn prong kơ bruă anai samơ̆ hơdôm tơlơi ia ƀlung ngă ruă pran jua ăt dô̆ hmâo mơn. Tui anun, ngă hiưm hơpă pioh ngă giăm ƀiă kơplah wah hơdră bruă hăng bôh nik, ngă hiưm hơpă kiăng pơgang pơgăn čơđai huăi ia ƀlung ƀu djơ̆ tơlơi khom črông sai ôh rim wot truh bơyan pơdơi prong?

Phrâo anai hloh, lơ 28/5, sa grŭp 4 čô čơđai sang hră gưl sa ƀơi tơring kual Hương Khê tơring glông Hương Khê, tơring čar Hà Tĩnh bơjak nao rai nao mơnơi ƀơi ia krông Tiêm, 2 čô čơđai hrăm anih 3 bleñ tơkai lê̆ trun amăng ia dơlăm hăng hlong kơdrăm trun mơtăm. Hlâo kơ anun, lơ 14/5, 2 čô čơđai anet ƀơi tơring kual Đinh Văn, tơring glông Lâm Hà, tơring čar Lâm Đồng nao pơ̆ đang kơ phê ngui hăng lê̆ trun amăng čroh ia djai ia ƀlung. Amăng hrơi anun mơn, ƀơi să Giao Long, tơring glông Giao Thuỷ, tơring čar Nam Định, sa grŭp hmâo 18 čô čơđai hrăm anih 7 bơjak nao rai nao pơ̆ kual guai să Gia Long hăng să Bạch Long mơnơi, amăng anun 5 čô čơđai sang hră nao pơ̆ kual đing ia mrô 8 pioh rao tơkai, ƀu bưng rơbuh đih trun ƀơi ia rơsĭ, 2 čô čơđai dưi hmâo mơnuih ƀôn sang djru pơtlaih brơi, dô̆ glăi 3 čô čơđai rơngiă theng ƀơi ia rơsĭ.

Anai kơnong kơ sa dua mơta tơlơi ia ƀlung ngă ruă pran jua amăng hơdôm mrô hơdôm pluh mơta tơlơi ia ƀlung amăng blan 4 hăng blan 5 phrâo rơgao amăng đơ đam dêh čar ta. Yă Đoàn Thị Thu Hiền, Khua lŏn ia Pơphun bruă pơsur hơdră bruă ia jrao đơ đam rŏng lŏn tơnah brơi thâo, tơlơi kơsem min ƀơi 8 bôh tơring čar, ƀôn prong mơng Việt Nam brơi thâo, 66% mrô čơđai djai yua kơ ia ƀlung amăng bơyan pơ-iă hang, 16% amăng bơyan hơjan kơthel. Hơdôm hrơi čơđai juăt ia ƀlung lu hloh lĕ amăng blan 4, blan 5 hăng blan 6:

 “Ƀu djơ̆ čơđai amra djai lu lom hmâo hơjan kơthel ôh mơ̆, anun lĕ lom čơđai muai pơdơi bơyan pơdơi prong. Djŏp mơnuih nao mă bruă lĕ ƀing čơđai hơneč hyu ngui hăng ƀing gơyut luai ia hang tŭč rơnuč ñu lĕ djai hĭ. Anun lĕ yua kơ hơget ƀing gơmơi dong mơng blan pơdơi prong, mơng hrơi pơdơi yua kơ klin Covid, khă sang hră akă hmâo tơlơi pơsit pok glăi, ƀing gơmơi khom lăi pơthâo laih. Yua mơng hơdôm tơlơi kơsem min anai mơng ƀing gơmơi črâo tơbiă lĕ, ƀing ta pơtrut kơtang hloh dong bruă lăi pơhing bruă pơtô pơhrăm kơ čơđai muai. Tơdơi kơ pơđut thun hrăm mơtăm hăng ñu khom pơhrơ̆i sui truh blan 9 blan 10. Anun lĕ hơdôm hrơi čơđai muai pơwot glăi sang hră”.

Tơring čar Nghệ An lĕ sa amăng hơdôm bôh tơring čar hmâo mrô mơnuih djai yua kơ ia ƀlung lu hloh đơ đam dêh čar ta, kơnong kơ yap mơng thun 2019 truh ră anai tơring čar hmâo laih 119 mơta tơlơi čơđai muai djai ia ƀlung hăng 130 čô čơđai djai. Ơi Võ Văn Dũng, Kơ-iăng Khua Grŭp pơtô bruă Ping gah tơring čar Nghệ An pơblang, ră anai đơ đam tơring čar Nghệ An hmâo rơbêh kơ 1.000 bôh sang hră samơ̆ kơnong kơ hmâo 25 anih luai ia, lom anun tơring čar hmâo lu ia krông čroh hnoh hăng jơlan hang ia rơsĭ ataih. Bơyan pơdơi prong, adai pơ-iă hang, ƀing čơđai kơƀah tơlơi lăng ba mơng amĭ ama juăt bơjak nao mơnơi ia krông, čroh hnoh hăng lu čơđai djai ia ƀlung ƀơi hơdôm kual ia dơlăm, huĭ rơhyư̆t yua kơ ƀu thâo luai ia ƀudah ƀu hmâo arăng pơtô brơi luai ia. Hrom hăng anun, sa dua anih anom plơi pla akă črâo ba khop, na nao bruă pơphun ngă tui hơdôm hơdră bruă, tơlơi phiăn kơ pơgang, pơgăn tơlơi truh ia ƀlung, kơtư̆ juă cơđai muai, bôh tơhnal ba glăi hmâo anih đa ƀu prong.

 “Sui hăng anai ƀing ta lăi pơhing lĕ yôm phăn biă. Ƀirô hơpă gơnong bruă hơpă leng kơ lăi: “ƀing gơmơi ăt gum hrom mơn, lăi pơthâo mơn, pơtrut kơtang klă dong bruă pel ĕp...” samơ̆ kâo ƀuh ƀu hmâo bruă hơget rơđah ôh, ƀu mut amăng tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang ôh, ƀu mut amăng hlơi drơi hơpă ôh. Kiăng pơđĭ tui tơlơi pơmin mơng mơnuih ƀôn sang lĕ blung hlâo khom mơng tơlơi pơmin mơnuih apăn bruă mơ̆, kiăng hmâo tơlơi pơmin mơng mơnuih apăn bruă lĕ khom hmâo bruă mă, tơlơi gơgrong mơng khul. Blung hlâo lĕ gưl Ping gah gong gai, hmâo bôh than khom ngă, lăng anun lĕ bruă mơng pô, lom anun kah ƀing ta mơng dưi pơčeh, dưi gum hrom, gơgrong hlâo, mơng hmâo tơlơi gal pioh ngă tui”.

Sa amăng hơdôm jơlan gah pioh ngă plai ƀiă ia ƀlung hă khom hmâo anih pioh luai hăng hmâo mơnuih pơtô luai, yua anun, tui hăng yă Lê Thị Hoàng Yến, Kơ-iăng Khua Anom wai lăng bruă bơkơjăp drơi jăn, Ding jum bôh thâo, bơkơjăp drơi jăn hăng tuai čuă ngui: Hơdôm anih anom khom čih tơbiă sa akô̆ bruă pok pơhai pơtô luai, biă ñu lĕ hơdôm kual ia krông, čroh hnoh:

 “Ƀing ta, hơdôm mơnuih prong hăng hơdôm mơnuih pok pơhai jơlan hơdră anai khom thâo lu anun kah ƀing ta mơng dưi lăi pơhing, mơng dưi lăi. Ƀing ta ƀu thâo him lăng ôh tơlơi tơnap, dơnong kơ lăi pơhlôm amăng ia, ƀing ta khom lông lăng găn rơgao 25 m hiưm ñu, luai hmâo 50 m hiưm hơpă ƀing ta mơng lăi pơthâo ba glăi bôh tơhnal. Kơ yua dah ta pơhiăp pha ra hăng bôh nik ñu biă, tơdah ƀing ta ƀu lông lăng sa wot 50-50 kơplah wah djai hăng hơdip ƀơi yŭ ia ƀing ta ƀu dưi him lăng ôh tơlơi tơnap, huĭ rơhyư̆t hiưm ñu amăng ia. Luai hiưm hơpă luai tŭ mơng ñu đung đĭ hăng dlông, khom pơhrăm mơtăm kah mơng ba glăi bôh tơhnal hloh”.

Bơ̆ tui hăng ơi Lê Hải Long, Kơ-iăng Khua Khul čơđai, Khul hlăk ai rơnuk Hồ Chí Minh, ƀơi anăp tơlơi kiăng sit anun, kiăng kơtưn gum hrom, ba bruă pơtô luai, hrăm luai amăng hơdôm bôh sang hră.

Hăng tơhnal pơkă truh thun 2025, 90% mrô čơđai muai đơ đam dêh čar amra hmâo bôh thâo pơgang pơgăn rơka ruă, 50% mrô čơđai thâo luai, Ding jum wai lăng mơnuih mă bruă, tơhan rơka ruă hăng mơnuih mơnam dêh čar ta hmâo gum hrom hăng 9 Ding jum, gơnong bruă, pok pơhai dong hơdôm jơlan hơdră bruă mă rơđah rơđông, tơlơi pơtă hăng hơdôm ƀirô khom ngă giong hơdră bruă hăng kơtưn lăng tui ngă tui tơlơi phiăn pơgang pơgăn rơka ruă kơ čơđai muai. Yă Vũ Kim Hoa, Kơ-iăng Khua Anom wai lăng čơđai muai, Ding jum wai lăng mơnuih mă bruă, tơhan rơka ruă hăng mơnuih mơnam dêh čar ta lăi pơtă:

 “Mơnuih prong khom hmâo hơdôm tơlơi pơtô ba kơ čơđai muai hơdôm tơlơi amra ba truh ia ƀlung kiăng čơđai thâo hơdră bĕ pơgang mă pô; khom pel ĕp na nao hơdôm anih anom amăng sang anô̆ ăt kah hăng jum dar sang pô. Hơdôm tơhnal amra ba truh ia ƀlung kơ čơđai muai kah hăng: hơdôm bôh sang anô̆ hmâo hơdôm bôh bling ia, ƀêh ia... ƀing ta khom pơkra kơnŏp klŭp hĭ ñu, ƀudah hơdôm đing ia ƀing ta khom klŭp hĭ ñu, dơnao ia lĕ war hĭ. Biă ñu lĕ ƀơi ƀôn prong, lom mă yua giong hơdôm gơnam dưm ia ƀu mă yua dong tah lĕ, ƀing ta khom tuh hĭ ñu. Ƀing amĭ ama čơđai ăt kơtưn đĭ mơn bruă hơduah ĕp lăng kiăng dưi thâo hơdôm tơlơi pơhing, bôh thâo pơgang pơgăn ia ƀlung ƀơi čơđai muai mơ̆ Ding jum wai lăng mơnuih mă bruă, tơhan rơka ruă hăng mơnuih mơnam hăng hơdôm Ding jum, gơnong bruă hmâo pok pơhai, pơtô brơi lĕ lu biă”.

Kiăng huăi hmâo tơlơi ia ƀlung ruă pran jua, biă ñu lĕ tal pơdơi prong, bruă kiăng hloh ăt lĕ tơlơi đing nao, pơtă pơtăn mơng ƀing amĭ ama truh ană bă pô, djru ƀing čơđai thâo hơdôm tơlơi huĭ rơhyư̆t amra ba truh rơka ruă, ruah luai ia ƀơi hơpă kiăng pơhlôm. Hrom hăng anun, kiăng biă tơlơi gum hrom mơng gong gai plơi pla hăng hơdôm ƀirô gơgrong gah bruă anai amăng pel ĕp, lăng glăi, hmao tlôn lăi pơtă hăng hơkrŭ mơtăm hơdôm anih anom, ring bruă amra ba truh tơlơi ƀu klă, amuñ ngă rơka ruă kơ čơđai... ƀu pioh hmâo hơdôm tơlơi truh rơka ruă, ia ƀlung ruă pran jua, djru čơđai muai hmâo sa bơyan pơdơi lăp djơ̆ hloh./.

Kim Thanh (VOV1): Pô čih – Siu H’ Prăk: Pô pơblang