VOV4.Jarai - Hră ]ih lăi pơthâo glăi Bruă kơđi ]ar Jơnum tal 13 mơng Ping gah biă `u lăi nao lu mơnuih mă bruă, lăng anun le\ bruă phun, bôh yôm phun pơplih phrâo bruă mă kiăng ngă tui tơhnal pơkă mơnuih [ôn sang pơdrong, lo\n ia kơtang, tơpă, dưm kơnar, thâo rơgơi. Tơlơi pơmin “Ru\ tơgu\ kơtang pran jua khăp kơ lo\n ia, pran gơgrong mơng djuai ania, pran kơtang mơng gum hrom hơbit abih bang djuai ania hăng tơlơi ]ang rơmang pơđ^ kyar lo\n ia pơdrong asah, yâu kơ-ak” jing sa amăng hơdôm tơlơi kiăng lăi nao.

Tơlơi ]ang rơmang pơđ^ kyar mơng sa djuai ania le\ tơlơi pơke\ hrom hơdôm tơlơi ]ang rơmang hrưn đ^ mơng khul mơnuih, mơng ană mơnuih gum hrom lo\n ia – djuai ania, pơjing amăng lăm pran jua prong prin, lu mơta hăng pran kơtang hloh. Lăi kah hăng Khua dêh ]ar ơi Nguyễn Xuân Phúc, tơdah rim mơnuih, rim khul gru\p [u hmâo tơlơi ]ang rơmang hrưn đ^ thơ, lo\n ia [u dưi ngă tui ôh tơlơi ]ang rơmang hur har. Kiăng gluh đ^ tơlơi ]ang rơmang anun, [u hmâo hlơi ôh rơngiao kơ mơnuih hlăk ai – hơdôm mơnuih dưi ]ang rơmang le\ phun than mơng kơnuk kơna, pô lo\n ia pơgi kơdih anai.

Pơtô pơhra\m hăng hdră brơi ]ơđai sang hră hrăm rap! Mông hrăm to# tơno# jing hur har hloh, hơdră ngă pơhư\] djru ]ơđai sang hră djă pioh tơlơi hrăm ta`. Dơnong tui anun, nai Hà Ánh Phượng, nai pơtô [ơi Sang bruă gưl 3 Hương Cần, tơring glông Thanh Sơn, tơring ]ar Phú Thọ hmâo ngă pơhư\] laih kơ ]ơđai sang hră amăng rim mông pơtô pơhra\m:

“Hluai tui mông hrăm anai kâo dưi bơkơtuai hăng [ing gơyut dêh ]ar ta] rơngiao hăng tơlơi pơhiăp Anglê. Hăng hluai tui mông hrăm anai kâo ăt dưi lăi pơthâo mơn bôh thâo đưm Việt Nam kơ [ing gơyut dêh ]ar ta] rơngiao”.

Măi mok mơ\ nai Hà Ánh Phượng mă yua le\ măi kompiutơr `u, sa bôh măi pơ]rang hăng ]ra\n ]ih amăng măi Sky – hơdôm măi mok tô nao rai, bơkơtuai [ơi anăp tui internet. Khin hơtai pơplih phrâo, mă yua hơdră phrâo amăng bruă pơtô pơblang jing hơdră hrăm phrâo mơ\ wot hơdôm anih anom hmâo gơnam tam phrâo rơnuk anai hloh hai ăt akă dưi ngă tui mơn.

Tơlơi mơng nai pơtô ]ơđai 9X Hà Ánh Phượng ba truh lu tơlơi ư-ang dơlăm kơ mơnuih [ôn sang dêh ]ar Việt Nam lom `u lui bruă mă hăng rơnoh prăk blan 1 rơbâo dolar Mi [ơi plơi prong kiăng glăi pơ\ plơi pla, sa tơring glông ]ư\ siăng [ơi Phú Thọ pơtô pơhra\m, pok tơbiă hơdôm anih hrăm tơlơi Anglê [u hmâo guai kơ ]ơđai muai kual ]ư\ siăng, jing mơnuih Việt Nam truh ră anai dưi mut amăng top 10 ]ô nai rơgơi mơbruă đơ đam ro\ng lo\n tơnah. Nai Hà Ánh Phượng ăt to# tui mơn bruă mă mơng pô [ơi anih pơtô ]ơđai, ngă pơhư\] dong djru ]ơđai sang hră jing hơdôm mơnuih đơ đam ro\ng lo\n tơnah hăng dưi tek tơngan tơbiă gah rơngiao ro\ng lo\n tơnah:

“Djop mơta bruă leng kơ hmâo tơlơi tơnap hăng tơlơi lông sôh. Khă hmâo anih hơpă hăng kâo pơmin hơnong le\ bruă pơwo\t glăi pơ\ plơi pla dưi lăng tơnap tap ôh mơ\, anun le\ jing tơhnal kiăng pô pơdah pran jua kiăng djru pô dưi ngă tui tơlơi ]ang rơmang lom kâo do# anet hmâo tơhnal gal pioh djru kâo dưi pơjing hơdôm nua yôm mơ\ prăk kak amra [u dưi ba glăi”.

Hơk mơ-ak le\ jai hrơi jai hmâo lu ]ơđai hơd^p hmâo tơlơi pơmin hăng tơlơi ]ang rơmang pơdo\ng bruă mă kơja\p kơ drơi pô, sang ano# hăng djru kơ mơnuih mơnam. Tơhnal pơkă mơng pơphun bruă [u djơ\ kơnong kơ ruah mă sa jơlan pioh hơd^p, pơjing bruă mă ôh mơ\ `u do# jing jơlan gah pơd^p, pơsit pô, lông drơi pô, pel e\p rơnoh thâo thăi mơng rim mơnuih. Tơdăm tơkeng thun 1990 Lê Anh Tiến, hmâo mă pri mrô Sa tơlơi pơplông “e\p bôh thâo pơphun bruă pơplih phrâo pơ]eh phrâo lo\n ia thun 2019” le\ sa amăng hơdôm mơnuih tui anun. Lom dưi tơ`a kơ ngă hơget kiăng pơphun bruă. Lê Anh Tiến brơi thâo kơnong kơ hmâo sa mơta, anun le\ hor kơ `u hăng ]ang rơmang kơ `u:

“Hlâo adih sang ano# kâo ăt sang ano# [un rin mơn, kâo hrom hăng adơi ayong tơkeng dua le\ Lê Hoàng Anh gir run hrưn đ^ kiăng ngă hiưm hơpă tơtlaih mơng [un rin hăng kiăng bôh thâo hmâo nua kơ drơi pô blung a. Tơdơi kơ anun ]ang rơmang ba glăi kơ mơnuih mơnam sa nua yôm hơpă thơ. Kâo thâo le\ jơlan pơphun bruă jing tơnap biă, kơnong kơ [ing gơyut dưi e\p tơlơi đăo gơnang dưi e\p [uh sa tơlơi ]ang rơmang, [ing gơyut khom hmâo tơlơi đăo gơnang hăng [ing gơyut khom hmâo tơlơi gir run lom anun bôh than amra [uh”.

Dua gơyut hlăk ai kơnong kơ sa amăng lu mơnuih hlăk ai bă blai kơ tơlơi pơmin prong hăng ]ang rơmang hrưn đ^, ngă pơhư\], bôh thâo klă kơ khul mơnuih. Gơ`u le\ hơdôm mơnuih Việt Nam phrâo, djơ\ hăng tơlơi kiăng kơ bruă hơkru\ măi mok tal 4 hăng mut hrom jar kơmar. Rơnuk hlăk ai ră anai dưi hơd^p amăng sa lo\n ia hơđong, jai hrơi jai pơđ^ kyar; sa lo\n ia mơ\ khua git gai Ping gah, Kơnuk kơna abih pran jua đing nao truh tơlơi pơjing mơnuih, ngă tui tơlơi ]ang rơmang kơ sa lo\n ia hur har, lu gơyut hlăk ai ta` đing nao tơlơi pơmin, tơlơi ]ang rơmang, tơlơi hrưn đ^, prăp lui kơ sa pơgi kơdih anai bơnga] hloh. Gơ`u jing [ing “tơla#o ge]” pơdo\ng đ^ “sang” mơnuih thâo mă bruă prong – mơ\ tơhnal pơkă anăp nao truh thun 2045 ngă brơi dêh ]ar ta jing dêh ]ar pơđ^ kyar hmâo prăk pơhrui glăi lu. Kiăng dưi hmâo tơhnal pơkă anun, tui hăng ơi Đoàn Quang Vinh, Khua Sang hră Đại học Bách khoa, (Đại học Đà Nẵng), bôh than pơsit phun le\ pơdo\ng hăng dưi ngă tui bôh thâo ană mơnuih Việt Nam – dưi pơđ^ kyar tui hluai pô, pơhlôm abih bang, hmâo pran jua klă, hmâo pran kiăng khăp kơ lo\n ia, ư-ang djuai ania. Biă `u, hơdôm ană mơnuih Việt Nam kiăng ngă tui bôh thâo pơ]eh phrâo:

“Pơ]eh phrâo” anun [u djơ\ kơnong rai mơng [ing kơsem min, [ing kơsem min amăng hơdră phrâo măi mok ôh mơ\ `u rai mơng hơdôm mơnuih mă bruă [u hmâo hơget prong prin ôh. Mơng bruă bơkơtưn khăp kơ lo\n ia, lom [ing ta pơphun hyu đơr hơr, nao dơlăm amăng mơnuih mơnam thơ hơdôm bôh ako# pơ]eh phrâo mơng abih bang hơdôm mơnuih mă bruă [ơi ro\ng lo\n tơnah anai, amra djru kơ [ing ta hơdôm pran jua, pran kơtang kiăng pơđ^ kyar hloh”.

Ăt do\ lu hlăk ai do\ alah [u gưt hrưn đ^ amăng tơlơi hơdip. Biă bă `u, amăng thun blan pơplih phrâo mă yua boh thâo phrâo tui ră anai, bruă pơđ^ kyar plang internet bơbec\ sat nao tơlơi pơm^n kơ [ing hlăk ai ngă kơ lu mơnuih hơdip [u hiam [u klă, pơm^n [u kjăp amăng kơđi c\ar, mơnuih mơnam, pran gơgrong mơng r^m c\ô mơnuih amăng bruă mă do\ aka [u klă. Thạc sỹ Nguyễn Văn Vệ, [ơi Sang hră pơtô mơnuih apăn bruă le\ đah kơmơi dêh c\ar brơi thâo:

Hơmâo lu tơlơi ba truh tơlơi pơm^n, bruă mă soh mơng [ing hlăk ai, lu hloh le\ mơng sang ano\, tơlơi pơglăi sat mơng pơđ^ kyar tơlơi bơwih [ong huă, [udah lăi tong ten biă dong le\ tơlơi hơdip pơplih phrâo glăk bơbec\ sat nao [ing hlăk ai, ngă kơ [ing gơ`u pơm^n sat ngă soh.

Ayong Nguyễn Quang Thạch – Mơnuih ako\ pơjing jơlan hơdră pơđok hơdrôm hră [ơi [on lan laih dong pơlir hăng lu bruă mă amăng mơnuih mơnam, `u brơi thâo, amăng bruă pơjing ană mơnuih tui rơnuk phrâo, bruă djă pioh hơdôm gru grua yôm phara le\ yôm phun. Amăng anun, bruă pơjing tơlơi hơdip ‘’R^m c\ô mơnuih hơdip yua kơ abih bang, abih bang mơnuih yua kơ r^m c\ô mơnuih’’, gum pơgôp, djru tơdruă le\ bruă yôm phăn. Tơlơi hơdip anai hơmâo ngă tui klă biă mă lơ\m pơgang klin Covid-19 lơ\m anun hơdôm rơbâo c\ô mơnuih ha pran sa jua gum tơngan hro\m:

Gum tơngan hro\m djru mơnuih mơnam kâo pơm^n anai le\ gru hiam yôm amăng tơlơi hơdip mơda samơ\ yôm [iă le\ pran tuh rơyuh abih pran jua. Kâo juăt lăi hăng [ing ding kơna amăng jơlan hơdră pơđok hơdrôm hră [ơi [on lan pơphun ngă bruă anai, [uh klă yua anun [ing gơmơi lêng kơ tu\ ư ngă, r^m c\ô mơnuih gơgrong djru brơi mơnuih jum dar. Sang ano\ [ing gơmơi, plơi pla laih dong abih bang mơnuih mơnam.

Amăng rơnuk phrâo, hăng lu tơlơi tơnap tap hăng tơlơi lông prong prin amăng tar [ar ro\ng lo\n tơnah, hlăk ai arăng c\ang rơmang le\ [ing mơnuih ba jơlan hlâo – le\ [ing mơnuih amra ba glăi tơlơi dưi amăng rơnuk tuh tia pơkra pơjing, pơplih phrâo lo\n ia, djơ\ hăng tơlơi kiăng amăng rơnuk tuh tia pơkra pơjing tal 4 hăng mut hro\m hăng jar kmar. Hro\m hăng anun djă pioh gru grua yôm phara, tui nai tha prin Đinh Quang Báo (Khua hơđăp sang hră gưl prong Đại học sư phạm Hà Nội), [ing ta kiăng sit pơtong amăng hơdôm jơlan hơdră pơtrut pơsur pran khăp, tuh rơyuh pran jua mơng hlăk ai; pơlir hơbit ngă gêh gal brơi [ing hlăk ai amăng lo\n ia hăng pơ tac\ rơngiao pơgôp tơlơi thâo pơc\eh phrâo kơ pơđ^ kyar lo\n ia.

Kâo pơm^n dêh c\ar ta kiăng hơmâo hơdră lăp djơ\ kiăng pơhưc\ [ing mơnuih thâo rơgơi. Phrâo anai hơmâo lu mơnuih ngă hră jing le\ mơnuih [on sang tac\ rơngiao laih samơ\ ăt glăi pơ dêh c\ar ta. Bơ [ing mơnuih ta kiăng [ing gơ`u glăi kiăng kơ hơmâo hơdră djru lăp djơ\, ngă gêh gal brơi [ing gơ`u. Hơmâo dua mơta anun le\ prăk apah lu, dua dong ngă gêh gal brơi [ing gơ`u lơ\m mă bruă mơ\ Kơnuk kơna ta kiăng tuh pơ alin.

Tơlơi kiăng hăng pran hrưn đ^ le\ hơdôm tơlơi pơdah mơng pran jua samơ\ kiăng jing bruă mă sit nik. Lo\n ia ra glăk găn rơgao thun blan tơnap tap, rơgao rơmo\n ako\n rin laih, hơdôm tơlơi [ing ta dưi ngă hăng hrưn đ^ hăng pran gir run mơng djop djuai ania. Ră anai, [ing ta to\ tui hơdôm gru grua hiam mơng djuai ania, tơlơi đăo gơnang hăng c\ang rơmang mơng djuai ania, mơ\ hlăk ai le\ ako\ phun. Hăng tơlơi c\ang rơmang hlăk ai kiăng kơ ako\ phun, c\râo ba hăng ngă gêh gal kiăng kơ pơjing hơdôm tơlơi c\ang rơmang jing bruă mă sit nik, pơgôp djru brơi plơi pla, lo\n ia jai hrơi hiam klă kah hăng Tố Hữu hơmâo c\ih amăng boh pia hăng anăn ‘’Một khúc ca xuân’’: ‘’Tơdah le\ c\im brim, le\ hla kyâo. C|im kiăng thâo ur, hla kyâo brơi mơtah. C|an kho\m tla. Hơdip kiăng thâo gum djru, [u djơ\ kơnong tu\ mă đôc\ ôh’’.

Siu H’ Prăk-Siu Đoan: Pô pơblang