Dưi hơmâo Ping gah, Kơnuk kơna tuh pơ alin, hrŏm hăng tơlơi kơtưn gir mă pô amăng bruă mă, ngă hmua, pơkra ming mơnuih ƀôn sang, tơlơi hơdip mơda mơ̆ng 326 boh sang anŏ plơi Klot tơnap tap biă mă, dŏ ƀơi să Kon Gang, tơring čar Gia Lai, ră anai dưi pơblih phrâo hiam klă. Apui yua, jơlan glông, sang hră, sang ia jrao pơdong đĭ hiam, rơgoh. 100% boh sang anŏ mơnuih ƀôn sang dưi pơkĕ apui yua; lu sang anŏ hơmâo prăk blơi rơdêh kai nao hmua, rơdêh thut đĭ hyu, hơmâo tivi či lăng hăng lu mơta gơnam bơwih brơi bruă ngă hmua pla pơjing, djru tơlơi dŏ dong ƀong huă mơak klă. Ƀu kơnong pơblih plơi pla đôč ôh, tơlơi pơmin mơ̆ng mơnuih ƀôn sang hơmâo pơblih phara laih mơ̆n bruă mă, djop pô gir run hrăm tui, ba yua boh thâo ia rơgơi amăng bruă ngă hmua pla pơjing, pơtrut bruă čem rông hlô mơnong hăng pơblih pơjeh phun pla djơ̆ găl. Lu sang anŏ tuh pơ alin pla kơphê, pla tiu, sầu riêng hăng phun pla hơmâo rơnoh sĭ mơdrô, kiăng pơđĭ tơlơi hơdip mơda hăng hơđon hloh. Yă Rañ, Khua ping gah plơi Klot  kah pơpha tơlơi mơak ƀuh plơi pla pơblih phrâo kah hăng ră anai:

“Amăng hơdôm thun giăm anai, tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang pơblih lu biă mă, yua ră anai lu mơnuih ƀôn sang thâo hrăm tui hơdră ngă hmua pla pơjing, ĕp pơjeh phun pla boh troh hơmâo rơnoh yom hơđong kơ tơlơi bơwih ƀong huă. Lu sang anŏ đĭ kyar, đĭ đăi gŏ amŏ hloh kơ hlâo yua thâo pla kơphê hăng nua kơphê pơmă tui, yua kơ anun mơnuih ƀôn sang amăng plơi ăt plai ƀiă mơ̆n tơnap tap. Tơlơi anai yua hơmâo ping gah, kơnuk kơna tuh pơ alin djru ba kơ ană plơi pla”.

Ƀơi să Đắk Sắk, tơring čar Lâm Đồng, djop rơnuk mơnuih djuai ania M’nông, ƀing tơhan hơdip ba grua tơhan rơnuk wa Hô hơmâo djru blah ngă amăng thun blan glêh tơnap. Ră anai, pơwot glăi tơlơi hơdip phrâo amăng tơlơi rơngai ƀing tơhan hơđăp ăt ƀuh plơi pla pơplih tui ƀơƀrư̆ rĭm hrơi, tơlơi hơdip kơ neh met wa jai hrơi hiam klă tui. Ơi Y Nhan (1959) tơhan hơđăp ƀon Đăk Mâm, să Đăk Sắk, tơring čar Lâm Đồng brơi thâo:

“Ră anai tơlơi hơdip neh met wa amăng plơi pla jơnap ƀiă pơhmu hăng hlâo adih. Kơnuk kơna, gong gai ƀon lan ăt đing nao, djru brơi tơlơi hơdip kơ tơhan hơđăp hăng neh met wa, sit biă ñu hơdôm boh sang anŏ ƀun rin, sang anŏ tơnap tap hơmâo djru brơi sang dŏ, pơkra jơlan glông, sang hră, sang ia jrao…Djop anih anom jơlan glông ră anai hơmâo djop…Bruă pla kơphê, tiu ăt gêh gal ƀiă, neh met wa hơmâo djop tơlơi gal pơđĭ kyar bơwih ƀong huă. Ƀing ană tơčô mô yâo dưi nao sang hră, dưi mă yua boh thâo măi mok, hrăm tui boh thâo phrâo. Sa čô mơnuih găn rơgao rơnuk blah wang, lăng glăi plơi pla ta ră anai ăt lu tơlơi pơplih, ƀing gơmơi hok mơ-ak biă. Tơlơi hơdip hơđong, ană tơčô dưi hrăm hră, tơlơi hơdip klă ƀiă, anai lĕ tơlơi mơ̆ ƀing gơmơi kiăng biă mă.”

Ƀơi să Ia Hiao, tơring čar Gia Lai hơdôm arăt jơlan phrâo ƀu kơnong ngă pơblih hơbô̆ hiam plơi pla, ala ƀôn đôč ôh, dŏ djru gêh găl brơi mơnuih ƀôn sang rô nao rai mơak klă  nao pơ hmua ia djuh hăng sĭ mơdrô. Hơmâo tơlơi bơtŭ ư hrŏm amăng mơnuih ƀôn sang, lu arăt jơlan glông dưi pok pơhư prong, hiam klă; hrŏm hăng anun lĕ anŏ pơblih phrâo amăng tơlơi hơdip mơda, tơlơi thâo hluh pơgang ayuh hyiăng anih hơdip jum dar hăng man pơdong plơi pla jai hrơi đĭ tui. Yua anun, 22 arăt jơlan nao rai amăng 7 boh ƀôn, plơi dưi pok pơhư prong rơhaih, yua mơnuih ƀôn sang tŭ ư hrŏm pok brơi, ruh war pơga čuk jơlan prong ƀiă. Sa arăt jơlan phun pơtruh hăng jơlan prong dêh čar mrô 25 găn nao pơ plơi Đoàn Kết, ƀut 9, Ƀôn Amĭ Hoan, hlong tô nao pơ plơi phrâo pơdong brơi kơ 180 boh sang anŏ mơnuih ƀôn sang. Rim čô mơnuih ƀôn sang hlăk djru hrŏm sa črăn man pơdong plơi pla kiăng rơnuk ngă sang rơnang ngă hmua, pơgang plơi pla rơgoh, mơtah mơda hiam rô̆. Ơi Nay Jen, khua apăn bruă Khul wai lăng djop djuai ania mơnuih mơnam ƀôn Čư̆ Plah Jai, să Ia Hiao, tơring čar Gia Lai kah pơpha:

“Amăng hrơi mơak kơnôl 2/9, Khul wai lăng djop djuai ania mơnuih mơnam amăng plơi gơmơi pơtô lăi ană plơi akă hla kơ dêh čar, ngă tui djơ̆ jơlan hơdră, tơlơi pơtrun mơ̆ng ping gah, tơlơi phiăn kơnuk kơna. Laih dơ̆ng, ƀing gơmơi hyu pơtô lăi, jak iâu brơi “Abih bang mơnuih ƀôn sang gum hrŏm pơgang tơlơi rơnuk rơnua dêh čar” hăng tơlơi pơtô amuñ thâo hluh, jĕ giăm hloh kiăng ngă tui. Hrŏm hăng anun, gơmơi ăt jak iâu ană plơi pla rơnăk ayuh hyiăng anih dŏ jum dar amăng plơi pla, man pơdong plơi pla, ƀôn ƀut hiam mơak, mơtah mơda, rơgoh mơ̆ng djop sang anŏ, jơlan plơi pla”.

Anai sa amăng hơdôm  boh ƀon lan dŏ lu tơnap tap amăng tơring čar Lâm Đồng, să Đam Rông 4 hơmâo lu mơnuih djuai ania ƀiă dŏ hơdip truh rơbêh 90% mrô mơnuih. 6 blan akŏ thun 2026, să hơmâo jŭ yap lu boh than ba glăi amăng pơđĭ kyar bơwih ƀong huă, gru grua-mơnuih mơnam. Kơ bơwih ƀong ngă hmua amăng să hơmâo pơđĭ kyar pla kơphê đĭ truh 2.023 ektar, sầu riêng 162 ektar, phun kơbuă 170 ektar hăng makka 150 ektar. Ƀu dŏ glăi amăng tơlơi bơwih ƀong anet raih daih, să glăk ƀơƀrư̆ pơjing rai bruă ngă hmua pơplih phrâo hluai tui 2 glông pơlir hăng anih blơi pơhrui sầu riêng, ca cao, laih dong, pơjing truh kih 11 gơnam OCOP 3 asar pơtŭ. Mơng tơlơi pơtrut kơtang amăng ngă hmua anai hơmâo hơdui ba bruă pơhrŏ trun ƀun rin djop mơta amăng să, sit biă ñu amăng kual mơnuih djuai ania ƀiă, hrŏ trun dŏ 8,36%. Amăng 6 blan rơnuč thun, să Đam Rông 4 pơsit pơtrut kơtang hơdôm tal pơplông pơlir hăng man pơdong plơi pla phrâo, gir run hrưn đĭ tơlơi hơdip mơda kơ mơnuih ƀôn sang amăng să. Ơi Lơ Mu Ha Poh, kơ-iăng Khua git gai Ping gah să Đam Rông 4 (tơring čar Lâm Đồng) brơi thâo:

 “Să pơphun mông pơbưp ngui gru grua, lăng glăi bruă abih bang mơnuih ƀôn sang wai pơgang rơnuk rơnua lŏn ia thun 2026. Laih dong, ăt juh alum jơnum min djop djuai ania, khul grup ngă tui klă bruă gum pơgôp djop djuai ania, sit biă ñu să Đam Rông 4 lĕ să hơmâo lu mơnuih djuai ania ƀiă, mơnuih tui đăo…”

Tơdron rơdêh por Liên Khương dưi pok glăi bah amăng laih, tơdơi kơ 5 blan pơdơi jăng jai yua ming pơkra glăi brơi hiam, jơlan pioh rơdêh por đĭ, plĕ trun rơnuk rơnua. Amăng črăn blung a ba yua anai, tơdron rơdêh por jar kmar Liên Khương him lăng amra por nao rai mơ̆ng 36-40 wơ̆t sa hrơi, bơwih brơi tuai đĭ rơdêh pôr sa hrơi truh 6.800 wơ̆t. Bruă tơdron rơdêh por jar kmar Liên Khương dưi pơphun glăi mă bruă anai, djru pok prong anih pơtruh nao rai, ngă anŏ kơtang phrâo pioh kơ Lâm Đồng pơđĭ tui anŏ gêh găl, anih hơmâo mơ̆ng hlâo hrưn đĭ amăng rơnuk phrâo. Lu plơi pla mơnuih djuai ƀiă amăng tơring čar hlăk pơblih nao bruă ngă hmua pla pơjing, ming pơkra rai gơnam sĭ mơdrô, ba yua boh thâo ia rơgơi phrâo. Mơneč mă anŏ gêh găl prong anun, pơtrut bơwih ƀong huă, pơđĭ rơnoh pơhrui glăi kơ mơnuih ƀôn sang djuai ƀiă. Ayong Liêng Hot The, dŏ ƀơi ƀut plơi Bắc Tà Nung, phường Cam Ly-Đà Lạt, hơ̆k mơak lăi:

“Tơdơi kơ pơmut glăi, kâo ƀuh plơi pla, ƀôn ƀut prong tui ăt hiam rô̆ hloh, yua pơblih kơtang. Kâo čang rơmang laih pơmut hĭ, mơnuih ƀôn sang jai hrơi đĭ đăi gŏ amŏ, plơi pla pơblih phrâo, yua kơ pơblih tơlơi pơmin kiăng hmao hăng anŏ pơđĭ kyar lơ̆n ia, djru hrŏm ngă kơ dêh čar ta jai hrơi hiam hloh hăng pơđĭ kyar tui”.

Anih čuă ngui amăng plơi pla ƀơi čroh ia Đắk Lôi, plơi Kon Jong, să Ngọk Réo, tơring čar Quảng Ngãi ƀrô tal anai hơmâo lu tuai čuă ngui. Mơnuih Ping gah A Thảo, Khua anom bơwih ƀong hrŏm gah ngă hmua bơwih bơwang, tuai čuă ngui Ngọk Réo brơi thâo, mơng hơdôm hrơi hlâo anun mơnuih djuai anai Sêdang ƀơi Kon Jong hơmâo prap lui djop tơlơi gal kiăng čơkă tuai čuă ngui. Neh met wa hơmâo pla bơnga ƀơi lan sang, kih rơmeh pơgaih jum dar, tŏ tui djă pioh gru grua čing hơgor, tơlơi adôh đưm, pơđĭ kyar bruă kŏng tơpai čeh, mơñam mrai, tơnă hơbai gơnam ƀong mơng djuai ania pô.

 ‘Plơi pla hơmâo anih čuă ngui anun ƀing gơmơi lêng kơ đing nao ngă pơagaih amăng plơi pla, blung hlâo mơnuih Ping gah kiăng ba jơlan hlâo, tơdơi anun pơsur brơi neh met wa ngă tui laih dong pơphun gum hrŏm hăng neh met wa hyu rơmet pơagaih jum dar sang, plơi pla, rôk jơlan glông. Kơ pơđĭ kyar bơwih ƀong huă, mơnuih Ping gah kiăng khin hơtai pơđĭ kyar bơwih ƀong huă hăng bruă pla kơsu, kơphê…Ƀing gơmơi pơsur neh met wa pơđĭ kyar hăng pok prong đang hmua pla phun kyâo boh troh, ră anai pơhrui mơng neh met wa amăng plơi pla hơđong ƀiă yơh”.