1 – Kơphê djơ̆ bơyan, hmâo nua anun neh wa Bon N’Doh (să Dăk Wer, tơring glông Dăk R’lấp, Dak Nông) hlơi hlơi leng kơ mơ-ak. Ơi Điểu Suynh, Kơ-iăng Khua git gai Ping gah, Khua bon Bu N’doh brơi thâo: Bon hmâo 130 bôh sang anô̆ djuai ania Bơnông samơ̆ hmâo giăm truh 500 ektar đang phun pla, amăng anun hmâo rơbêh kơ 200 ektar đang kơphê. Kơnang kơ mă yua hơdôm tơlơi pơplih phrâo amăng ngă đang hmua anun bôh kơphê lu hmâo rơbêh kơ 2,5 tơn asar krô lơm sa ektar. Hmâo sa dua bôh sang anô̆ đa hmâo 4 tơn sa ektar. Điểu Suynh brơi thâo: đơ đam plơi hmâo laih rơbêh kơ 10 bôh rơdêh krua, thun 2024 phrâo rơgao, hmâo dong 3 bôh rơdêh krua rơnuk phrâo. Sang hlơi hlơi leng kơ hmâo măi kai, rơdêh pơgiăng gơnam tam.

            “Kâo lĕ Kơ-iăng Khua git gai Ping gah, ngă rah Khua ƀôn Bu N’doh anun kâo gir run ba gru hlâo amăng djop bruă, biă ñu lĕ wai lăng tơlơi rơnuk rơnua hơđong amăng ƀôn pơhlôm, pơsur neh wa gir run ngă đang hmua, bơwih brơi phun tiu, kơphê klă, sang anô̆ ană bă hmâo tơlơi hơdip mơda pơđĭ kyar hloh, ƀing gơmơi pơkĕ hrŏm hăng gong gai să pioh ba ƀon ƀing gơmơi jai hrơi jai pơđĭ kyar, jai hrơi jai pơplih phrâo hloh”.

            2 – Dă K’nang lĕ să gah kual asuek, ataih, kual djuai ania ƀiă dô̆ lu gah tơring glông Đam Rông, tơring čar Lâm Đồng. Hơdôm thun rơgao, kơnang kơ pơplih tơlơi pơmin amăng ngă đang hmua, rơngiao kơ ha rơbâo ektar đang kơphê, ƀơi anai hmâo pla plah nao 885 ektar đang phun mắc ca, ha rơtuh ektar đang bôh troh, pơtơi laba hăng phun kơbuă rông hlăt mrai, 60 ektar đang añăm pơtăm, bơnga djop mơta tui jơlan gah phrâo... Amăng anun, lu gơnam mơ̆ng đang hmua, phun pla dưi tŭ yap djơ̆ tơhnal OCOP hăng sĭ kơ dêh čar tač rơngiao amăng kual.

            Yua mơ̆ng tơlơi anai hmâo pơtrut bơwih ƀong mơ̆ng Dă K’nang pơđĭ kyar, pơhrui glăi hơnong ñu sa akô̆ mơnuih amăng thun 2024 hmâo đĭ laih rơbêh kơ 45 klăk prăk sa čô mơnuih sa thun; mrô sang anô̆ ƀun rin ăt tañ hrŏ trun mơn mơ̆ng 17% trun dô̆ 5% tui tơhnal pơkă lu bơnah. Ƀuh tơlơi pơplih phrâo klă mơ̆ng să, tơlơi pơplih phrâo đĭ kyar mơ̆ng plơi pla amăng ngă đang hmua, tơlơi hơdip mơda hăng prăk pơhrui glăi, yă Ka Phên, djuai ania K'ho ƀơi să Dă K'nang mơ-ak brơi thâo:

            “Hlâo adih, kơphê mơnuih ƀôn sang ăt kah hăng sang anô̆ gơmơi mơn lĕ phun ñu pla pơjeh ƀiă bôh. Mơ̆ng hrơi hmâo gong gai lăi pơhing, pơsur gep than pơplih pơkra, pla plah phun mắc ca, ră anai mrô bôh kơphê lu biă bơhmu hăng hlâo adih, ba glăi lu prăk kơ sang anô̆ jai hrơi hơđong, neh wa hmâo tơlơi gal rông ană bă hrăm hră truh kih, plơi pla pơđĭ kyar”.

            3 – Hăng sa amăng hơdôm mơnuih ba jơlan hlâo amăng bruă pơphun pơplih tơlơi pơmin, hơdră ngă amăng bruă đang hmua, ơi Y Krông Ayun (ama Tuyên), ƀơi ƀuôn Krum B, să Čư̆ Bao, plơi prong Buồn Hồ, tơring čar Dak Lak hmâo mă yua klă hơdră ngă đang lu mơta djuai phun pla, lu tal. Ơi Y Krông brơi thâo, ñu hmâo 4 ektar đang kơphê pla mơ̆ng thun 1993, truh ră anai hmâo rơbêh kơ 30 thun laih. Rơgao hăng anai 8 thun, ñu pơplih tui ƀơƀrư̆ hơdôm phun kơphê tha hơdai nao pla kơphê djuai phrâo hmâo lu bôh hloh, hrŏm hăng anun, pla plah dong 250 ƀĕ phun sầu riêng hăng 200 ƀĕ phun mắc ca ƀơi hơdôm anih anom lăp djơ̆ amăng đang pioh hmâo dong prăk pơhrui glăi. Kơnang kơ anun, hơnong ñu rim thun, ñu hmâo rơbêh kơ 200 klăk prăk kơmlai. Biă ñu, thun anai lu djuai gơnam djơ̆ bơyan, hmâo nua anun prăk pơhrui glăi kơ sang anô̆ jai hrơi jai hơđong, pơđĭ kyar. Ơi Y Krông Ayun mơ-ak brơi thâo:

            “Ră anai ăt đĭ đăi mơn bơhmu hăng hlâo adih, yua kơ hlâo adih akă thâo bơwih ƀong huă, akă thâo mă yua bôh thâo phrâo, kơnong kơ pla tui tơlơi găn rơgao mơ̆ng pô, klơi luh pla ăt hăng tơngan mơn. Bơ̆ ră anai klơi luh ăt yua măi khoer mơn, anun bruă bơwih ƀong huă pơđĭ kyar hloh, pơplih phrâo hloh kơ hlâo lu biă”.

            4 – Yak rơgao lu tơlơi tơnap, tơlơi lông, thun 2024 bơwih ƀong – mơnuih mơnam mơ̆ng tơring čar Kon Tum hmâo lu bôh tơhnal klă. Rơđah biă ñu khă hơdră pơkă bơwih ƀong ƀu prong samơ̆ rơnoh pơđĭ kyar hmâo 8,2% lu hloh bơhmu hăng hơdôm bôh tơring čar amăng kual Dap Kơdư. Abih bang gơnam amăng tơring čar (GRDP) hơnong ñu hmâo giăm truh 64 klăk prăk sa čô mơnuih. Amăng thun đơ đam tơring čar Kon Tum ăt hrŏ trun mơn 3.650 bôh sang anô̆ ƀun rin. Mơ-ak hăng tơlơi bơwih ƀong – mơnuih mơnam mơ̆ng tơring čar pơđĭ kyar, tơlơi hơdip mơda mơnuih Hơdang lăi ha jăn hăng mơnuih ƀôn sang tơring čar Kon Tum lăi hrŏm jai hrơi jai klă hiam, ơi A Thiu, 67 thun, Khua Grŭp hyu mă bruă jơnum min plơi Đăk Đe, să Rờ Kơi, tơring glông Sa Thầy, pơdah pran jua:

            “Thun anai, kâo ƀuh tơlơi hơdip mơda mơ̆ng neh wa amăng să, amăng plơi Đăk Đe pơđĭ kyar lu laih bơhmu hăng hơdôm thun hlâo adih. Ƀô̆ mơta plơi pla ră anai pơplih laih, neh wa ƀơi anai gir run na nao bơwih ƀong huă ngă đang hmua, pơđĭ kyar bơwih ƀong, lu sang anô̆ pơhrui glăi pơdai jor, kơtor lu, kơphê, kơ su... ƀu dô̆ sang anô̆ rin rơpa kah hăng hlâo adih; ană bă hrăm hră truh kih, duam ruă ăt plai ƀiă mơn”.

            5 – Tui hăng mrô jŭ yap, rơwang 2021-2025, tơring čar Gia Lai hmâo pơpha rơbêh kơ 400 klai prăk pioh ngă tui hơdôm Jơlan hơdră pơkă mơ̆ng Lŏn ia hrŏ trun ƀun rin, pơdŏng plơi pla phrâo hăng Jơlan hơdră pơkă mơ̆ng lŏn ia 1719. Mơ̆ng anun, lu anih anom hmâo hơdră ngă phrâo, jơlan nao sit nik lăp djơ̆ hăng bôh nik hmâo, ngă gal brơi pioh mơnuih ƀun rin pok prong pơđĭ kyar bruă ngă đang hmua, čem rông hlô, pơđĭ lu prăk pơhrui glăi, tơtlaih mơ̆ng ƀun rin kơjăp phik. Bôh tơhnal, mrô sang anô̆ ƀun rin amăng tơring čar mơ̆ng 12,09% thun 2021, hrŏ trun dô̆ 8,11% amăng rơnuč thun 2024. Amăng anun, mrô sang anô̆ ƀun rin lĕ djuai ania ƀiă hrŏ trun mơ̆ng 25,58% thun 2021 trun dô̆ yŭ kơ 16% amăng rơnuč thun 2024, djơ̆ rơnoh pơkă hăng hloh kơ rơnoh pơkă hrŏ trun sang anô̆ ƀun rin amăng neh wa djuai ania ƀiă hơnong ñu rơbêh kơ 3% sa thun tui tơhnal pơkă ƀun rin lu bơnah rơwang 2022-2025. Mơ-ak yua kơ bruă hrŏ trun ƀun rin hmâo lu bôh tơhnal lăp pơtrut, tha plơi Đinh Văn Chiêm, ƀơi plơi Vơn, să Yang Nam, tơring glông Kông Čro, tơring čar Gia Lai, lăi:

            “Sa dua thun jê̆ hăng anai, hơdôm gưl Khua git gai mơ̆ng dêh čar truh plơi pla hmâo djru neh wa amăng bruă hrŏ trun ƀun rin kah hăng brơi čan prăk, djru pơkra sang dô̆, djru rơmô rông pioh neh wa pơđĭ kyar bruă bơwih ƀong huă. Ba tơbiă hăng dêh car ngă gal brơi djru hloh dong kơ neh wa djuai ania ƀiă, pioh neh wa hmâo tơhnal pơđĭ kyar bơwih ƀong, djă pioh gru grua bôh thâo đưm, hơđong tơlơi hơdip mơda hăng hmâo tơhnal gum hơgôp pơđĭ kyar tơring čar pô”.

            6 – Tha plơi Siu Thới ƀơi plơi Siu, să Ia Ame, tơring glông Đức Cơ, tơring čar Gia Lai mơ-ak lơm ƀuh tơlơi hơdip neh wa Jarai jai hrơi jai pơđĭ kyar, trơi pơđao, yâo mơ-ak hloh:

            “Jê̆ hăng anai, ƀing gơmơi dưi hmâo tơlơi gum djru mơ̆ng ling tơhan; gơñu pơdŏng sang dô̆, sang hră kơ ƀing gơmơi, anun ră anai ană bă hlơi hlơi leng kơ dưi nao sang hră. Kâo rơkâo bơni kơ Binh đoàn, bơni kơ Kơnuk kơna hmâo lăng ba neh wa Jarai ƀing gơmơi. Ră anai ƀing gơmơi dưi ngă hmua ia kơjăp anun tơlơi hơdip mơda pơplih phrâo laih. Hrŏm hăng anun dong, ƀơi anai ăt hmâo mơn lu sang bruă đang hmua, kah hăng sang bruă kơ su, sang bruă pla pơtơi, hmâo pơjing laih bruă mă kơ neh wa ƀơi anai”.

            Lăng glăi sa thun 2024, bruă bơwih ƀong – mơnuih mơnam hơdôm bôh tơring čar Dap Kơdư hmâo laih lu bôh tơhnal lăp djă pioh; lu tơhnal ba tơbiă jing gru rơđah amăng hơdră pơkă bơwih ƀong kual; hơdôm bruă mă bôh thâo, mơnuih mơnam, pơgang lŏn ia, rơnuk rơnua plơi pla, hơđong mơnuih mơnam dưi wai lăng kơjăp; mơnuih ƀôn sang gum hrŏm hơbit, tơlơi hơdip mơda gơnam tam hăng pran jua dưi pơđĭ dlông, gơnam pơhrui glăi lu, hmâo nua, tơlơi hơdip mơda trơi pơđao yâo mơ-ak ƀơƀrư̆ glăk pơdah rơđah ƀơi hơdôm sang mơnuih ƀôn sang Dap Kơdư, pơjing pran gơgrong pơđĭ kyar kơjăp yak mut thun 2025 pơ̆ anăp./.