VOV4.M’nông:Tây Nguyên geh klâp ma 2 rkeh ha neh gur Bazan đah trôk nar ueh lăng. Aơ lah du nău dơh nơih têh gay ma n’gâng kan tuch tăm hun hao n’hanh tâm rgop âk an n’gâng kan tuch tăm dak nơm lah êng n’hanh n’gâng kan wa\ng sa neh dak lah nsum. Yơn lah, kơt lah ăp năm ba năp n’gâng kan tuch tăm mâp tay âk nău jêr jo\t. ăp ntil tơm tăm ơm dơi geh ua\nh lah tơm tăm tơm kơt lah tiu, điều, cà phê n’hanh cao su ns^t tay săk rnglăy mô âk, geh rnôk lah roh dơm. Kơt ne\ jêng nău rlơ\ ta aơ lah mơh ntu\k ? n’hanh mhâm [ư gay ma do\ng an geh săk rnglăy rnph neh tuch tăm ueh jêng tât rkeh ha aơ? Rut nău nchih “Nău jêr doh rklaih do\ng săk rnglăy rnoh neh bazan têh hvi ta Tây Nguyên”, mbơh kloh nău aơ.

Nău nchih 1: Nau rlơ\ rnôk nu\ih kan lo\ mir lo\ geh rnon tâm neh chăng jêng

Tâm âk năm rlau aơ, ăp ntil tơm tăm kơt lah cà phê, cao su, tiu, điều…ho\ ndrel dôl geh ăp n’gor ta Tây Nguyên uănh lah ntil tơm tăm geh săk rnglay văng sa mô âk. Mô lah ho\ geh âk nu\ih [on lan kan lo\ mir ndơn ăp nau mô ueh rnôk geh rnon đâng rnôk tăm tơm tăm aơ.

            Lam dak  geh nklăp 3 rkeh ha neh chăng Bazan, tâm nê Tây Nguyên geh 2 rkeh ha. Aơ lah ntil neh mô lăng srat, neh mbâl, âk ndơ jêng ndrel tâm di nau tăm đah âk ntil tơm tăm geh rnoh văng sa prêh khlay. Ko\ yor kơt nê, ăp năm rlau aơ, âk ntil tơm tăm kơt cà phê, tiu, cao su…gho\ geh tăm đah nau u\ch mpeh răk rnglay văng sa âk. A[aơ, rnoh neh cà phê ta Tây Nguyên geh nklăp 630 ha, cao su geh nklăp 250 ha, tiu geh nklăp du rbăn ha. Aơ lah ăp ntil tơm tăm jong năm, kơt lah tăm, ntuh kơl mât chăm jo\ năm mơ geh săk rnglay.  Yơn lah “tăm tơm tât nar klih play” âk nu\ih lo\ koh lơi tơm yor rnoh ăp ntil ndfơ kơt lah tiu, rtăk cao su huch jur, nau tuch tăm mô geh sa.

Tă geh ân lah lah “mah nglang” tâm âk năm yơn rnoh rtăk cao su n’huch ntơm 120 rkeh/tấn jur hôm 28-30 rkeh/tấn (dêh lơn rnoh geh) ho\ [ư mô êng ăp rnăk tăm cao su tiểu điền koh jăng lơi tơm ma ăp công ty tâm nkuăl tăm âk ko\ n’huch rnoh neh. Ăp rnăk hom tăm tơm cao su dôl mâp âk nau jêr. Wa Đặng Thanh Tuế, ta thôn 3, xã Ia Nhin, nkuăl Chư  Pah ân gi\t, năm 2005, geh nau kơl an bah bôk nau kan âk ntil nau kan tuch tăm, păng ho\ manh prăk ngân hàng gay tăm 5ha cao su. Tâm bar năm bôk năp geh kor rtăk, mir cao su mô geh săk rnglay. Tât rnôk aơ, rnoh rtăk cao su jur thuk, nau geh mô to\ng gay ma ntuh kơl tăm tay. Mir cao su kơt lah mra kơl an rnăk val hao jêng, a[aơ jêng rnon mô dơi trok:

            ‘Rnôk rtăk cao su jur thuk, kônh wa jêr ngăn lah nau ntuh kơl, mô geh prăk gay ma ntuh kơl plơ\ tay. Tal bar, nau rêh nar lơn ma jêr. Ntơm tă bah nau jể nê, đă gưl kan ba lơ kơl an nau ân rnon ơm, bar đo\ng lah ân manh tay prăk rnoh kon dêg gay ma ntuh kơl. Tal pel đă Ngih dak mi\n rvê joi trong leo tăch ân kônh wa”.

            Rnoh rtăk cao su dôl jur thuk ntơm n ăm 2013, n’huch jru ngăn ndrel ma ê săo geh nau ndâk tay. Ntơm 6 năm bah năp, âk rnăk lo\ koh lơi tơm cao su đah nau u\ch rgâl jêng tăm cà phê gay ma geh săk rnglay văng sa ueh lơn. Yơn lah, tăm tơm cà phê ko\ âk nau mô ueh. Rnăk wa H’Nhung Ayun ta [on Cuôr Dăng B, xã Cuôr Dăng, nkuăl Cư Mgar, n’gor Dak Lak tăm geh du cà phê, tâm nê rlau 6 sào ho\ geh klih. Năm e, rnoh neh aơ ân geh 1,6 tấn cà phê rnglay, đah rnoh tăch 37 rbăn/kg. Nku\p rnon, rnăk wa hôm geh nklăp 30 rkeh. Yơn năm aơ rnoh cà phê mô khlay, play mô âk, ri mô geh:

             “ Năm aơ rnoh geh cà phê ngih hên dêh lơn rđil năm e, knu\ng geh 8 tạ dơm, tâm rnôk rnoh tăch ko\ dêh lơn rđil năm e. A[aơ, phung hên dôl ma kâp uănh rnoh bu rvăt tât rnoh 34 rbăn/kg dơm. Play mô âk, rnoh thuk kơt aơ ri rnăk hên mô geh prăk ôh, lu\p prăk phân, prăk kan ntuh kơl ân yan ba kơi lah phung hên mô to\ng ôh”.

            Tây Nguyên ho\ roh nklăp 30 năm gay ma jêng nkuăl neh tăm tiu bah lam dak ndrel lam ntur neh. Yơn lah, tâm rnôk a[aơ, ăp “môch tăm tiu” ntoh nar lơn ma âk, ăp mir tơm tiu lơi dơm, ăp mir tiu khi\t kro, ăp [on lan tăm tiu ntoh lư ho\ mô hôm nu\ih yor rnoh tiu jur thuk tâm dâng ma rnoh geh mât chăm. Ăp nroh rnon ngân hàng tâm năm trok ma mô dơi trok, nu\ih [on lan knu\ng blau nchlơi lơi [on lan gay ma hăn du ntu\k êng. Wa Hà Đình Thủy, Kruanh UBND xã Ia Blăng, nkuăl Chư Sê, Gia Lai, ngơi:

            ‘ Bah năp nơh [on lan geh manh ăp tơm prăk ngân hàng tâm nkuăl gay ma mât chăm hun hao văng sa tâm nê uănh khlay nau ntuh kơl chăm tiu ndrel cà phê. Yơn lah, rnoh tiu jur hô ir, nkre têk n’ăp ma tiu khi\t. Yor ri, nau trok prăk ngân hàng bah du đê| rnăk mâp âk nau jêr. N’gâng kan tâm nkuăl ko\ đă đah ăp gưl n’gâng kan ân manh ntoch jo\ tay prăk, đah ăp rnăk [on lan tâm nkuăl bah ba năp nơh tă manh, ân kônh wa n’huch bah oi nau jêr”.

            Ăp ntil tơm tăm geh ân lah tơm khlay ntuh mhô kơt ‘mah nglang” “mah ôch” bah nu\ih [on lan Tây Nguyên a[aơ lo\ jêng nau săk rnglay dêh, jêng nau mbăk jâk, jêng rnon mô dơi rklaih. Ăp ntu\k kan tăch rgâl têh tăm cao su ta Tây Nguyên, kơp n’ăp ma ăp ntu\k kan tâm rmôt kan Công nghiệp Cao su Việt Nam ăp năm dăch aơ ko\ dôl mâp âk nau jêr. Rnoh rtăk cao su tâm jur thuk tâm âk năm âk ntu\k kan jêh rnôk nku\p rnoh prăk mât ntuh kơl, nu\ih pah kan…knu\ng geh săk rnglay nklăp 50 rbăn/ha/năm. Wa Dương Văn Trang, Uỷ viên Trung ương Đảng, Bí thư N’gor uỷ Gia Lai ân gi\t:

            ‘Tâm lam n’gor Gia Lai phung hên geh nklapư 100 rbăn ha cao su, jêh rnôk nku\p rnoh mât chăm ntuh kơl, trok prăk khay ân nu\ih pah kan nklăp tâm du ha ri hôm geh 3 rkeh. Ndri 100 rbăn ha geh du\m âk. Tổng giám đốc công ty Cao su Mang Yang lah đah gâp lah tâm du ha geh 50 rbăn, geh to\ng rvăt knu\ng du ngan [ung. Du năm công ty aơ lu\p nklăp 15-20 rmen”.

            Tăm đê|, lu\p đê|, tăm âk rnon âk ho\ ndrel dôl lah nau rvê bah nu\ih [on lan tâm Tây Nguyên tâm âk năm dăch aơ. Ntơm nu\ih [on lan ân tât ăp ntu\k kan tăch rgâl [ư êng, tăch rgâl bah Ngih dak ho\ tăm ăp ntil ndơ tuch tăm tơm bah Tây Nguyên ko\ dôl nsôih n’hâm bah năp nau tât khuch bah ntu\k kan tăch rgâl, bah ăp rnoh rnon ngân hàng lah du nau kan ngăn dôl geh bah ntu\k kan tăch rgâl ndơ tuch tăm, bah ăp rnon rnoh ngân hàng lah du nau ngăn dôl du\t n’hâm rngot ta Tây Nguyên a[aơ./.

                                                Nu\ih rblang: H’Thi