Ta ndrâm ka La Gi, n'gor Lâm Đồng, ăp bôk duk lơh joi ka plơ̆ sĭt jêh âk nar hăn dak lêng. Ka, tui geh ndơ̆ ta ndrâm, pă ntil lôch nĕ ndơ̆ tât ăp ntŭk tăch rvăt, nkret ƀư. Đah ƀon lan kan lŏ mir, ăp rơh hăn dak lêng mô knŭng nsing tâm trôk nar, ntŭk lơh joi ka ma hôm lah nău kơp prăk dŏng ndeh rklư, nuĭh kan n'hanh mât prăp ndơ geh ƀư. Rlău 40 năm krêp dêh đah nău kan dak lêng, wa Bạch Long, ta tổ dân phố Bình Tân 4, phường La Gi, an gĭt ndeh rklư lơh joi nar lơn ma têh uĕh mhe, săk rnglăy geh n'hao, yơn rnoh prăk dŏng ndeh rklư hôm nha lah nău jêr đah ăp nuĭh tơm duk. "Nău kan lơh joi ka aƀaơ uĕh mhe lơn đah ntơm nơh, bâh măy mŏk tât ndơ uănh joi ka. Uănh nsum, dak lêng năm aơ săk rnglăy lơn đah bar pe năm ba năp, knŭng geh prăk dŏng hôm nha âk yor rnoh pring hao. Bôl ndrĭ, năm aơ dak lêng geh âk ka, ƀon lan lơh joi ka pah kan dơh nơih".

Bah bôk năm tât aƀaơ, Lâm Đồng sŏk rlău 195.000 tấn tui ka, hao 4.2% rđĭl đah ndrel khay aơ. Lam n'gor geh 5 ndrâm ka dôl pah kan, đah 35 ntŭk kan, doanh nghiệp rwăt, nkret njêng tui ka. Êng 9 khay, rnoh âk nkret njêng geh rlău 13.100 tấn. Yơn lah, tâm rgop đah sŏk joi, rwăt n'hanh nkret njêng mô hŏ tâm ban, tơm ndơ tăch n'gluh mô hŏ đăp mpăn. Nău aơ ŭch dăp rgum tay rêng ƀư njêng, n'hao dăng joi tu tơm, nkret njêng jru gay n'hao rnoh khlay tui ka n'hanh hun hao nău kan tui ka nâp nâl.

Mô knŭng geh nău kan tui ka, đah bơi 192 km kơh dak lêng, Lâm Đồng hôm nha geh nău dơh nơih hun hao pâl nđaih, tăch rgâl n'hanh rhŏ dŏng. Tâm nĕ, Phú Quý ngai đah neh kơh nklăp 120 km, rnoh neh rlău 17 km², rnoh nuĭh rlău 30.000 nuĭh, geh nău dơi têh mpeh wăng sa tui ka n'hanh pâl nđaih dak lêng gôl dak. Bôl ma ăp nău kan wăng sa, pâl nđaih geh âk nău rgâl ueh, ntung trong n'hanh rnoh ntuh kơl mô hŏ tâm di đah nău ŭch hun hao. Wa Lê Hồng Lợi, kruanh UBND đặc khu Phú Quý, uănh lah: "Nău wăng sa dak lêng lŏ lah n'gâng tơm, rnoh geh joi tui ka hao, pâl nđaih hun hao âk, ăp nhoat ƀư rjăp nau ueh bah Phú Quý đah năch pâl nđaih. Yơn lah, êp ăp nau tă dơi geh, ntŭk ntu hôm ê tŏng dơi nău ŭch hun hao bah nkuăl, tâm rnôk tơm prăk ntuh kơl hôm dêh ngăn. Ngăn lah, ntŭk ntu pâl nđaih, trong hăn ndrel ntŭk pă dak kloh hôm mô tŏng ndrel mô nâp".

Ăp nău jêr jŏt ta Phú Quý an saơ, hun hao wăng sa dak lêng mô knŭng lah n'hao rnoh âk sŏk joi tui ka mô lah wăch rgum năch pâl nđaih, ma hôm ân n'hao uĕh rhŏ dŏng, ƀư lôch jêh ntung trong n'hanh n'hao dăng tâm rgop đah ăp n'gâng kan. Tâm nê, pâl nđaih dak lêng ân nkre đah văn hóa ƀon dak lêng, ndơ sa dak lêng, rlu rlău n'hanh mât njrăng ntŭk gŭ rêh. Lơn lah, lôch n'glăp nsum, nău buăt nthoi đah dak lêng n'hanh nkual bri krŏng yôk prêh pơk luh tay trong dơh hun hao ăp ndơ pâl nđaih âk ntil, dŏng geh nău dơh uĕh ntŭk ntô n'hanh trôk nar ăp nkual.

Ta Nkual pâl nđaih Bàu Trắng U&ME, xă Hòa Thắng, ăp nar geh bah 3.000 tât 4.000 tơ̆ năch tât uănh pâl, chŭp rup n'hanh rlong ƀư ăp nău pâl rlưn ta nkual yôk ŭnh têh rlău 2 ha. Tĭng doanh nghiệp, bah rnôk nglăp nsum n'gor, rnoh năch hao nklăp 15–20%. Ntŭk kan dôl nchrăp lor tâm rgop đah ăp doanh nghiệp lữ hành gay rdâk njêng ăp bôk nău kan pâl nđaih buăt nthoi nkual dak lêng đah Đà Lạt. Wa Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc mât bôk kan Nkual pâl nđaih Bàu Trắng U&ME, an gĭt: "Ntơm bah rnôk n'glăp nsum n'gor tât aƀaơ, geh nău tâm rgop đah bri, dak lêng n'hanh yôk lŭ hŏ njêng nău dơh uĕh dŭt têh gay tâm rgop, hun hao ăp nău rhŏ pâl nđaih tâm n'gor. Nău khlay ngăn lah buăt nthoi ntung trong dơh soih, kơl năch pâl nđaih dơh rsong hăn bah dak lêng tât nkual yôk prêh Đà Lạt n'hanh rlơ̆ tay. Mpeh đah doanh nghiệp, mpôl hên dôl ntrôl dăng tâm rgop đah ăp đơn vị pâl nđaih, lơn lah ăp công ty lữ hành, gay rdâk njêng ăp bôk nău kan, ndơ geh ƀư n'hanh trong kơl wăch rgum lĕ rngôch trong hăn bah Đà Lạt jŭr dak lêng".

Bâh nău ngăn Bàu Trắng, tâm rgop dak lêng - yôk mô knŭng pơk hvi trong hăn pâl nđaih ma hôm ntrôl ăp nău kan gŭ rlu, ngêt sa, tăch rgâl n'hanh rhŏ dŏng. N'hao lĕ rngôch ăp nău dơi, 9 khay năm 2026, Lâm Đồng vơt bơi tât 18.5 rkeh năch, hao rlău 19% đah rơh aơ; nău geh pâl nđaih geh rlău 51.200 rmen prăk. Wa Hồ Văn Mười, Ủy viên Trung ương Đảng, kruanh UBND n'gor Lâm Đồng, an gĭt, gay ma n'hao lơn tay ăp nău dơi, n'gor Lâm Đồng uănh năl mbra ƀư ntŭk hun hao tĭng trong tâm rgop, tâm rgop đah ăp nkual, âk ntil ndơ n'hanh n'hao nău ueh rhŏ dŏng. "Pâl nđaih lah nău kan dŭt khlăy đah Lâm Đồng. He geh nău dơh mpeh nkual bri krŏng yôk prêh n'hanh dak lêng, đah nău ueh trôk nar, mih sial dŭt âk ntil bâh ăp nău dơh nĕ, mpôl hên uănh năl nău mpŏng hun hao jŏ jong, leo ƀư tay ntŭk hun hao tĭng trong rgum, tâm rgop n'hanh tâm ban; n'hao dŭt nău dơi, nău geh bâh ăp nkual, ăp ntŭk, njêng nău nsrôih wăch rgum ntuh kơl, rgum rnoh kan n'hanh ntrôl an hun hao ngăch, nâp nâl".

Gay hun hao wăng sa dak lêng âk ntil nău kan, kloh uĕh n'hanh nâp nâl, Lâm Đồng dôl têk n'hao tay ntŭk ntô ndơ dŏng, wăch rgum ntuh kơl, n'hao dăng tâm rgop n'gâng kan. Nău kan tui ka dơi n'hao rnoh khlay, pâl nđaih n'hanh rhŏ dŏng hun hao nkre đah nău dơh uĕh dak lêng - bri - yôk prêh, wăng sa dak lêng mbra jêng suan ntrôl hun hao, nta joi nău rêh nâp nâl, n'hao nău rêh nuĭh ƀon lan gŭ dăch dak lêng, gôl dak n'hanh rgop mât nâp ƀư tơm dak lêng gôl dak bah neh dak.