Tĭng rnoh kơp bah N’gâng kan dak si, du năm Việt Nam geh nklăp 1,5 rkeh kon se dơi deh, tâm nĕ geh nklăp 40 rbăn kon se ntưp rven rvo bah ndŭl me, geh rnoh nklăp 2,7%. Âk rven rvo klach kơt play nuih bah ndŭl me, geh Down, rven rvo dĭng thần kinh, chrai mham bah ndŭl me (Thanlassemia)... Lah mô dơi saơ n’hanh nking n’gang ơm mbra khuch hô tât uĕh nâp nău rêh bah kon se. Yỏ nê, nchrăp njrăng n’gang rven rvo bŭn oh bê ta bu ur geh bŭn geh nkô̆ dŭt khlay tâm nău n’hao uĕh rnoh nuĭh. Nai dak si chuyên khoa I Niê Thị Lê Mai, Khgoa deh nse, Ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh (n’gor Dak Lak) an gĭt:

Aƀaơ hin, nu nău rven rvo bah ndŭl me ta oh bê dŭt klach rvê n’hanh mbơh lor. Ta Việt Nam, tĭng rnoh kơp bah N’gâng kan dak si, nklăp 40.000 kon se geh rven rvo bah ndŭl me, rĭng geh 33 kon se mbra geh du hê kon se geh rven rvo bah ndŭl me. Yor rnoh rven rvo âk jêng săk bu ur rnôk an geh bŭn ân hăn but uănh gay uănh lah săk soan gay nchrăp njrăng n’gang ăp rven rvo oh bê. Uănh săch lor rnôk deh geh nău ƀư dŭt khlay kơl saơ ăp nău rven rvo bah ndŭl me. Săch uănh lor rnôk deh hôm kơl uănh lah geh ăp rven rvo kơt geh Down, Patau, môn lah geh Edwards... Rlău ma nĕ, tâm rnôk but uănh săch lor ri dơi saơ ăp nău mha mpeh ndoh ndơ, ntĭt nsa kơt play nuih, rngok, dôn gŭi, ndŭl... Bah nĕ, kơl an nai dak si dơi mât uănh n’hanh uănh nđôi du trong tâm di, n’hŭch mbak jâk wăng sa, nău rêh jêng yor rven rvo bah ndŭl me ƀư.

Tĭng ăp nuĭh way kan dak si, âk rven rvo oh bê lĕ rngôch dơi njrăng n’gang mô lah saơ ơm lah bu ur dơi mât uănh săk soan tŏng ăp bah năp n’hanh tâm rnôk bŭn. But uănh săk soan nău ur sai, chuh njrăng n’gang lor rnôk bŭn, ntop vi chất dinh dưỡng, but uănh bŭn ăp khay n’hanh ƀư tĭng ăp uănh năl lor rnôk deh lah ăp trong khlay kơl mât njrăng săk soan bah lĕ mê̆ n’hanh oh bê.

Knơm ăp bôk nău kan mbơh nkoch dak si dơi ƀư jru hvi, nău wât bah nuĭh ƀon lan mpeh mât uănh rơh bŭn đăp mpăn dôl ntơm dơi hao. Ta ăp ngih dak si geh chuyên khoa sản, rnoh bu ur bŭn tât but uănh, mbơh ntĭm n’hanh nchrăp lor ƀư tĭng ăp uănh năl săch lor ta năp deh nar lơ hao. Ndơn yor kâp tât rnôk ntoh nău mhe mư tât ngih dak si, âk bu ur bŭn lĕ nchrăp but uănh bŭn ăp khay tĭng di ăp nar khay đă. Yuh Trần Cẩm Nhung ta xă Ea Phê, n’gor Dak Lak nkoch:

TĐ: Gâp way but uănh bŭn ăp rơh tĭng nar mbơh bah nai dak si. Ngêt sa tŏn ăp ndơ kah, ngêt ăp ntil vitamin nai dak si nchih n’hanh ƀư ăp uănh năl săch lor ăp khay gay njrăng n’gang ăp rven rvo bah ndŭl me. Tĭng gâp, ăp nău nĕ khlay jêng gâp ƀư ƀa ƀơ n’hanh di tĭng nar ton bah nai dak.

Ndrel đah nău mĭn nsum, yuh Nguyễn Thị Lan Vy ta xă Krông Pắc, n’gor Dak Lak an lah nău but uănh bŭn ăp rơh geh nkô̆ nău dŭt khlay đah săk soan bah lĕ mê̆ n’hanh kon. Tĭng yuh Vy, bŭn n’hanh deh kon lah nău ƀư gưl têh khlay bah nuĭh bu ur. Du hê oh bê ngăch dăng mô knŭng lah mpŏng ŭch bah ăp rnăk wâl ma hôm lah lĕ đah nău ƀư bah ăp mê̆ bơ̆. Yor nê, yuh tĭng mrô but uănh bŭn n’hanh ƀư tĭng tŏng ăp nău đă bah nai dak si chuyên khoa. Yuh Nguyễn Thị Lan Vy an gĭt:

Đah rơh bôk năp bŭn gâp dŭt rvê jêng gâp ƀa ƀơ but uănh bŭn tĭng khay bah nai dak si n’hanh ƀư ăp uănh năl geh njrăng dêr ăp rven rvo oh bê. Nai dak si hôm ntĭm trong ngêt sa gay đăp mpăn ăp ndơ kah an oh bê n’hanh an mê̆ tâm rnôk ntreo.

Tĭng ăp nai dak si sản khoa, rven rvo oh bê dơi saơ bah âk nkô̆ nău kơt mham săk, kop ji tâm ntưp, ntưp kaman tâm rnôk ntreo, mô tŏng vi chất dinh dưỡng mô lah khuch bah ntŭk ntô gŭ rêh. Yơn lah, dŭt âk ăp nău aơ dơi njrăng n’gang mô lah saơ ơm. Rnoh kơp bah nău kan dak si an saơ nklăp 70% rven rvo dơi saơ tă bah uănh săch n’hanh nchroh lor deh.

Nău saơ ơm mô knŭng kơl nai dak si uănh nđôi rnôk bŭn, mbơh ntĭm mkra tâm di ma hôm dơi nking n’gang đah du đêt nău ji dơi săm dâl bah rnôk lvang ntreo. But uănh ăp khay hôm kơl saơ ơm ăp nău ji klach kơt khĭt brŭt, chrach njŭng rnôk bŭn, bah nĕ uănh nđôi uănh ăp nkô̆ nău geh, nkra rgâl nău rêh tâm di gay đăp mpăn săk soan bah lĕ mê̆ n’hanh kon.

Du hê oh bê deh ngăch dăng lah nău răm uĕh lăng bah rnăk wâl n’hanh lah n’gâng tơm an nău hun hao nâp nâl bah nău rêh jêng. Nchrăp njrăng n’gang rven rvo oh bê tă bah mât uănh săk soan lor rnôk bŭn, but uănh bŭn ăp rơh n’hanh ƀư tĭng uănh săch lor deh lah trong mkra tam gay n’hŭch rnoh kon se ntưp rven rvo bah ndŭl me. Aơ lah ngoăy tâm âk nău rƀŏng khlay tâm trong mât uănh săk soan nŭh me n’hanh oh bê aƀaơ hin.

Sôt, khap, rven rvo tă bah ndul me lah nkô̆ nau lơh khuch ngăn tât n’hâm soan ndrel nau rêh bah rnoh nŭih. Âk nŭih mra dơi geh njrăng rdâng nau mô lah saơ bah ơm lah bu ur geh mât chăm n’hâm soan ân tâm di trong rnôk bah năp ndrel rnôk dôl bŭn. Gay kơl an kônh wa gĭt kloh ngăn mpeh nkô̆, ăp nau ƀư njrăng ndrel nkah gay geh du rơh bŭn kon ân ueh lăng, phóng viên hŏ geh rnôk tâm nchră ma nai dai si Niê Thị Lê Mai-pah kan tâ Khoa phụ sản, Ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh, n’gor Dak Lak.

Ơi nai dak si, rnôk aơ, moh nkô̆ ndrel nau tât ƀư jêng nau âk geh jêng nau khuch tâm săk kon se geh tă bah ndul me êh?

Nai dak si Niê Thị Lệ Mai: geh âk ngăn nkô̆ mra ƀư jêng nau khuch ji bah kon se tă bah ndul me, tâm nê geh 4 rmôt tơm nê lah; rmôt nkô̆ tal bôk năp geh tât nau tâm ntưp rêng bah rnoi deh ndrel aơ lah nkô̆ nau vay geh mâp âk. Tâm nau geh uănh năl mô lah geh mâp ăp nau ntưp rêng êng êng, kơt lah Down, nau ji Edwards (mham hoch êng tă bah ndul me) mô lah nau ji rven glo. Nkô̆ tât mra khuch lơn ma nŭih me hŏ têh năm ndrel ngăn lah rmôt rnăk vâl geh nŭih geh nau ji ơm kơt aơ. Ndri ma, rmôt aơ ân geh du nau nchrăp lor gay ma mêt uănh ân rjăp rnôk bu ur bŭn.

Rmôt nkô̆ nau tal bar, mra dơi mâp dŏng nê lah geh tât nau sôt khap tâm rnôk dôl bŭn. Kơt lah geh ăp nkô̆ nau mra ƀư jêng mô ueh săk jăn bah kon se tă bah ndul me kơt lah Rubella, ntưp kman Cytomegalo (du ntil kman ƀư sôt khap), Toxoplasma (du ntil kman êng geh ntưp âk ngăn bah ăp ntil mpa geh mham duh) mô lah ntil kman Zika. Ăp nkô̆ nau aơ mra lơh jêng ăp ntil khuch geh tât rngok, măt, mbrơi hao gĭt tâm bôk rngok.

Tal pe lah nkô̆ nau ƀư jêng geh tât yor ntŭk ntu gŭ ơm ndrel nau rêh kơt lah ngêt ndrăng, ƀiêr, su hât, dŏng ma tuý, mô lah ăp ntil hoá chất khih; mô lah du hê bu ur bŭn mra mô tŏng folic kŏ lơh jêng ăp nau khuch tâm săk jăn. Ăp nau ji kơt chrach njŭng ma mô geh nkân nâp, lay săk, brêt têh kŏ lah nkô̆ nau ƀư jêng nau mô ueh bah kon se tă tâm ndul me.

Rmôt nau khuch ji tal puăn, nê lah nkô̆ nau mô geh dơi uănh năl, kơt lah mô kloh nkô̆.

Ơi dak si, bu ur moh nau ƀư rnôk lor ma bŭn ndrel tâm rnôk dôl ma bŭn gay ma njrăng rdâng, saơ ơm ăp nau tât khuch săk tă bah ndul me?

Nai dak si Niê Thị Lệ Mai: Đah ma nau ji geh ơm tă bah ndul me ri nơm mra dơi geh njrăng, kơt lah: khuch tâm sre nrgok lah yor săk nơm mô tŏng axit folic. Gay ma njrăng, rdâng ri nơm ân geh ntop axit folic tĭng nau nkah đă bah N’gâng kan dak si, ntop tay 400 tât 800 microgam/nar ndrel tân du khay tât 3 khay lor ma bŭn, ndrel tâm 3 khay rnôk nơm dôl bŭn. Đah nau khuch yor Rubella, rnôk aơ hŏ geh vắc xin gay ma njrăng rdâng ndrel mra dơi chuh vắcxin lor ma bŭn. Đah ăp nŭih me lah geh nau khuch ji tâm săk ri nơm mra dơi geh nkân njrăng ma nau khám mô lah săm, nkân njrăng nau ji ân ueh, kơt lah nau ji chrah njŭng, hao huyết áp...

Tâm rnôk dôl bŭn, nŭih bu ur hŏ bŭn ri ân geh hăn khám ƀa ƀơ. Hăn khám mro gay ma nai dak si mbơh lĕ nau tât khuch, uănh bu ur bŭn geh ăp nau ji ơm tâm săk đŏng lah mô, geh tât nau khuch êng đŏng lah mô. Rnôk aơ, tĭng ăp nau mbơh ân saơ, nau kan nơm siêu âm uănh nalư mra kơl an saơ nau tât mô ueh tă bah ơm. Ƀư siêu âm veh uănh săk kon se tâm ndul bŭn rnôk 11 pơh tât 13 pơh 6 nar; siêu âm uănh săk tâm 18 pơh tât 22 pơh gay ma saơ ơm ăp nau khuch sôt khap săk. Nkre lah geh ăp xét nghiệm gay ma uănh năl nau khuch bah kon se tâm ndul. Rnôk 12 pơh ri xét nghiệm uănh năl Double Test gay năl nau tât, mô lah Triple Test tâm rnôk 6 khay rnôk bŭn. Rnôk aơ, geh du nau kan ueh mhe lơn đŏng nê lah xét nghiệm NIPT. Xét nghiệm sŏk mham tă bah me gay uănh năl ADN tă bah rnăn kon, tă bah kon se hăn lăp tâm mham me gay uănh năl nau tât khuch. Rnoh geh uănh saơ kŏ âk prêh ndrel mra dơi ƀư tă bah ơm, ntơm 9 pơh hăn rlŏ ba năp gay ma dơi geh ƀư xét nghiệm aơ. Tâm rnôk uănh, nau dak si geh ăp nau ntĭm mbơh tay tâm rnôk 22 pơh, rnôk 32 pơh gay nơm năl nau uănh n’ôi ân geh tâm di ân rnôk bŭn.

Ơi nai dak si, gay geh du rnôk nơm bŭn, kon ân ueh ndrel kon se rnôk deh geh ueh lăng, ri bu ur moh nau nkah njrăng tâm rnôk lor ndrel tâm rnôk dôl bŭn êh?

Nai dak si Niê Thị Lệ Mai: Tal bôk năp, lor ma bŭn, bu ur ân geh hăn khám lor bŭn. Jêh rnôk hăn khám lor ri mra geh dơi uănh nau geh tât khuch bah nŭih me, geh nau ji tă bah ơm đŏng lah mô, lah geh mra ntrơn săm nau ji nê, kơt lah nau ji chrach njŭng. Nkra lah, hăn khám tam di rnôk gay ma nai dak si geh uănh năl nau tât ndal mpeh nau khuch ntưp bah rnăk vây gay dơi geh săch ƀư rklaih ơm lor ma bŭn gay ma njrăng ăp nau tât khuch bah săk kon se, gay ân geh du rnôk bŭn ân ueh, dăng kon nơm.

Rnôk bŭn, ân geh hăn khám ƀa ƀơ gay ma ƀư ân ueh ăp nhoat mpeh săch rnôk siêu âm, xét nghiệm gay geh saơ ơm ăp nau khuch tâm kon se. ƀư nau ngêt sa ân tâm di, der ăp ntil dak si geh djơh khuh ndrel der dŏng ăp ntil dak si mô geh đăp mpăn rnôk dôl bŭn.

Ơ, lah ueh ma nai dak si.