Nŭih ji Y Ơk Niê (42 năm) tâm xã Krông Búk, n’gor Dak Lak ji ntinh kuih hŏ rlau 3 năm ma aơ yơn ê geh hăn khám. Tâm du tŏ têk ngăn dĭng tŏ dak ân tơm cà phê, păng saơ ji ngăn tâm nting bŭt. Nô Y Ớk hŏ rlu geh âk nar ma nau ŭch mra bah nau ji, yơn lah nau ji lơn ma hô, rêng tât jâng, hăn mô hôm dơi. Rnôk nê nô hăn khám tâm ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh. Ta aơ jêh rnôk khám, chụp X-quang, MRI, nai dak si mbơh lah păng geh nau ji nting kuih, mô dơi săm ma dak si dơm, ma ân geh rek mơ. Nô Y Ớk Niê, nkoch:

            ‘Bah năp nơh lah ji ndur kơi, rlau du khay lah bah hôm, jêh nê păng rêng ji tât tâm jâng, jâng nho ngăn mô dơi hăn ro ôh. Rvăt dak si tâm ƀon gay ma ngêt, bah oi 1,2 nar jêh ri lo ji tay đŏng. Ji 3 khay jêh ri mơ hăn khám tâm ngih dak si”.

            Tĭng nai dak si Chuyên khoa II Văn Hữu Khánh, Kruanh Khoa Ngoại Thần kinh, ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh, n’gor Dak Lak lah êng, nkuăl Tây Nguyên ơm lah nsum, rnoh nŭih ji mpeh nting kuih, nting bŭt âk ngăn, nkô̆ âk lah yor pah kan jâk, vay chông, tung, mbăk, ngăn lah tâm rnôk yan lih cà phê, tiêu... Nau ngăn bah ăp nŭih ji aơ lah mô hăn khám ơm rnôk saơ ji kur bŭt, knŭng rnôk tât ji jâk, ji hô, mô hôm dơi dâk ri mơ hăn ngih dak si. Nau aơ ƀư nting kuih, nting bŭt khuch ngăn, nau săm lơn ma jêng jêr, âk nŭih ri rek, mông nsĭt tay n’hâm soan jŏ. Nai dak si Văn Hữu Khánh, mbơh:

            ‘Nau ji tâm nting kuih, nting bŭt geh âk ngăn ntơm bah 35 năm hao gŏ lơ. Ma vay mâp ngăn tâm ăp nŭih pah kan jâk. Rnôk bah kan ri nting kuih vay geh ji rnôk ma mbăk jâk ƀư ngăn nting mô hôm dơi mpât tay, ntơm bah nê jêng geh khuch ji. Nkô̆ vay mâp lah yor săk ranh ndrel pah kan jâk”.

            Nting kuih geh njêng tă bah ăp nting tâm dăp. Aơ lah ngoai tâm ăp nting khlay ngăn kơlan nŭih dơi hăn, dâk, mpât săk, kŭnh, ngơk...geh ueh ndrel ngăch. Êng nê, păng hôm geh nau dơi mât klo nting, du sre thần kinh nthoi ma rngok ndrel ăp gưl êng êng tâm săk kon nŭih. Nting kuih geh 7 nting tako, 12 nting ntang ntơh, 5 nting kuih ndur kơi. Ăp nting geh dăp ma đĩa đệm, mât ân nting ueh tâm rnôk pah kan ăp nar. Lah nơm ji ngăn nting mpăn lah rnôk ma ăp ntêng bah ntŭk mpăn aơ luh ba dih, geh mpet tâm ăp  reh bah sre soan, ƀư jêng ji,  nho, khuch tât nau hăn, dâk, mâp săk,. Lah jâk ri mra ƀư jêng huănh ngăn tơm blu ndrel jâng, mra geh nau lôch nê jêng rven săk.

            Nau khuch vay mâp rnôk ji ngăn nê lah saơ ji tâm nting: Kơt lah ji nting kuih, ji rnôk nơm hăn, mô dơi kŭnh, mô dơi nta lang, mpât săk. Jâk lơn ma nê ri rêng tât mbŭn ta yây, tơm blu, jâng, nho, kơt lah chuh tâm jâng, mô dăng soan, n’huch nau dơi mpât hăn. Du đê nŭih mra ƀư jêng nau khuch tât trong proch ân geh tât lăp săm tâm ngih dak si. Nau ngăn lah, ăp nau mpơl aơ tâm ban ma nau ji dơm dam ri ma mô geh nŭih nchrăp hăn khám ơm.

            Rnôk aơ âk nau săm bah khuch tâm nting kuih kơt lah nting ndur kơi. Nsing tâm nau ji ma nai dak si mra săch nau săm êng êng,

            Tĭng ăp nai dak si chuyên khoa njrăng nau ji mro lah ăp nau ƀư ueh ngăn ndrel mô lăng roh rui prăk kaih: Tâm nau pah kan ăp nar ân n’huch oi chông, têk, mbăk jâk. Rnôk ƀư ăp nau kan ân dâk tâm di, ut ân êp săk nơm ndơ ma nơm tung, rêk, mbăk. Rnôk ƀư ri ân tâm di săk dâk, knŭng dơi dŏng n’hâm jăp bah ty, jâng, mô dơi dŏng nau mpât tâm nting ndur kơi, kur bŭt, mro dâk ân sŏngl rnôk geh mpơl saơ ji ân rlu rlau, mô dơi nsôih. Êng nê, gay mât ân nting ndur kơi, ăp nŭih ân geh nau mpât săk, ngêt sa ân tâm di, ntop tay canxi, vitamin D tĭng khay, mô dơi ân lay ir săk; rnôk geh nau ji tâm nting ndur kơi ân hăn khám, mô dơi dah ma văt ngêt êng dak si n’huch nau ji lă lêng./.

Ji nting krăch dôn gŭi nko n’hanh dôn gŭi lah nău ji nar lơ âk, mô knŭng ta nuĭh âk năm ma n’ăp nuĭh pah kan mom. Tĭng nai dak si CKII Văn Hữu Khánh, Kruanh khoa Ngoại Thần kinh, Ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh (n’gor Dak Lak) mbơh ntĭm na nê̆ mpeh geh, ăp trong săm n’hanh nchrăp njrăng ji nting krăch dôn gŭih nko tă rơh ôp bah kơi aơ.

- Nai dak si dơi an gĭt ăp năugeh ơm bah ji nting krăch dôn gŭi nko n’hanh dôn gay nuĭh ƀon lan năl gĭt n’hanh hăn but uănh dơi đŏng?

Nai dak si CKII Văn Hữu Khánh: Nău gĭt mbơh ơm lor đah nău ji nting krăch dôn gŭi nko mô lah dôn way lah tăng saơ ji ta ntŭk nko mô lah nkual dôn. Jêh rnôk ji, nuĭh ji dơi geh ji mô lah nho yor nău tâm pă bah trong rse thần kinh bah gưl sât nting krăch ƀư an nuĭh ji ntĭt nsa ji nko ri rêng lam nko, n’gling, 2 n’ging ty, ăp nglău ty. Đah nkual yơn bŭt ri ji nkual yơn bŭt, jêh nĕ mbra rêng nkual nglu (du ding mô lah 2 ding), jêh nĕ rêng jŭr bah dâng jâng ƀư an nău hăn nsong, gŭ âm mâp jêr jŏt. Geh âk nuĭh rnôk ji hao mbăn mbra ƀư an soan ty mô lah soan jâng dơi geh hoănh. N’hanh du đet nuĭh đah ji nting krăch nko mbra geh nău ty glo, jêng lah rnôk rŭn mpet n’glah rse soan mô lah nkual nklang bah n’glo ƀư geh nău mô uĕh trong rse soan.

Đah nkual dôn geh 1 ntoh nĕ lah Ntoh rkum chiăng seh. Aơ lah ntoh dăp tâm rmôt an rek ndal tâm nuĭh sât nting krăch. Nuĭh jêh rnôk pah kan jâk mô lah yor rmanh ƀư an nkual dôn an geh du nău ntŭn jâk ƀư nting krăch chah, mpet ngăch tâm nkual rkum chianưg sreh. Nuĭh ji ndôt ndal nho lêt, mô ngăch 2 jâng n’hanh jêr chrach. Đă ăp nuĭh aơ an rek ndal gay mkra glo mpet bah năp 24 mông, gay n’hao ngăch dơi bah. Hôm bah kơi 24 mông, lơ mbrơi ri dơi ngăch bah lơ hŭch.

- Aƀaơ geh ăp trong săm m’hâm đah nuĭh ji nting krăch, ơi nai dak si?

Nai dak si CKII Văn Hữu Khánh: Geh dŭt âk trong săm, nuĭh ji mô an rwê mpeh nău săch. Nău ntĭm bah mpôl hên lah nuĭh ji geh ji nting krăch ri an tât ăp ntŭk kan way kan gay but uănh, bah năp măt lah but uănh, săch lor gay nchroh ji. Ntĭt nsa chŭp X-quang uănh lĕr ngôch nting dôn gŭi, jêh nĕ nuĭh way kan mbra ndơ̆ an ăp xét nghiệm khlay kơt chŭp MRI gay nchroh năl. Jêh nĕ nchroh năl hôm mbra geh âk mbơh ntĭm na nê̆.

Tâm nău rêh lĕ rngôch nuĭh tă geh du tơ̆ ji dôn, yơn mô di ăp nar ji dôn lah yor sât nting krăch ma hôm geh âk nkô̆ nău êng. Lah sât nting krăch ri săm nội khoa đah ngêt dak si, đah vật lý trị liệu dơi bah 80% nuĭh. Knŭng geh nklăp 20% nuĭh an geh ntĭng nking n’gang ngoại khoa. Đah nklăp 20% nuĭh aơ ri nar aơ đah công nghệ khoa học nar lơ hun hao lĕ kơl uĕh âk an nău săch trong săm an nuĭh ji bah rek ka lơ tât trong nking n’gang đah trong rŭn in dŭt đêt n’hanh aƀaơ geh rek nội soi. Aƀaơ geh 2 trong rek nội soi 1 trôm mô lah 2 trôm, uĕh lah trong rŭn in, trong rek dŭt jêt, dêr sôt săk n’hanh ăp ntŭk êp kiău ma, kơl nuĭh ji ngăch bah lơn, rlơ̆ tay nău ŭch tâm bĭch bah nuĭh ji ngăch lơn.

- Đah săm mât ndrăy, ăp trong moh nău dơi kơt dŏng, ơi nai dak si?

Nai dak si CKII Văn Hữu Khánh: Săm mât ndrăy, tĭng gâp ăp nuĭh ƀon lan an gĭt, aơ lah trong săm mô lăp. Bôk năp, rnôk săk ji, nho, nĕ lah nău mbơh lor nău rlău ir bah săk n’hanh an dơi rlu rlău. Jêng rnôk oh nô pah kan, saơ mbăn, ji dôn mô lah nho jâng ri nău ntĭm bôk năp bah mpôl hên lah an rlu rlău, dêrăp nău gŭ ƀư ji. Jêh nĕ dăp tay tât ăp ntŭk geh way kan gay hăn but uănh, săm ji. Rnôk lĕ saơ luh nău ji, ƀư ăp xét nghiệm, X-quang, MRI n’hanh but uănh lâm sàng ri ăp nuĭh way kan mbra an gĭt he an ngêt moh dak si. Ntĭt nsa ta du hê nuĭh ji sât nting krăch nkre rbăk nting ri rlău ma săm sât nting krăch an dŏng tay 1 đêt dak si ntop kơl mpeh nting, kơl nting nâp dăng. Rlău ma dak si ri hôm geh vật lý trị liệu kơt: thư giãn, châm cứu, tiăr nti săk soan, dŏng sóng siêu âm gay kơl ăp rse soan wăr ntŭk ji bah môr n’hanh tâm ban sĭt tay. Ntop tay nău đă lah rgâl môn thể thao. Ntĭt nsa saơ ji dôn yor pâl du đêt môn thể thao geh nău prêh kơt chưng play ri an rgâl ăp môn tâm di lơn gay dêr nău ƀư hao mpet ta nting gŭi dôn, ƀư ji nar lơ hao mbăn.

- Nai dak si geh nău moh nău ntĭm gay kơl nuĭh ƀon lan njrăng dêr geh sât nting krăch dôn gŭi?

Nai dak si CKII Văn Hữu Khánh: Nting gŭi lah n’gâng nting rpăi yâk lĕ rngôch săk, bah nko n’hanh dôn. Ngăch sât nting krăch ta nko n’hanh dôn ri ta dôn geh âk lơn. Nău nĕ lah tât săk he geh jâk ir tâm nău kan. N’hanh nău đă ngăn ngên lah he pah kan an geh ndơ ntop kơl gay n’hŭch jâk ir ta nko n’hanh dôn, dêr ranh ơm. Rlău ma nĕ an săch trong pah kan ntop đah nău nsan tâm di, ntĭt nsa: gŏ máy tính âk ir mô lah dơl ndơ jâk jŏ ir ta bôk ri ntlơi đêt. N’hanh n’glêh dŭt lah lĕ ji dôn mô lah ji nko ri an hăn but uănh ơm gay saơ ơm an nai dak si ntĭm geh ăp ndơ mât njrăng êng kơt nkep, wăn yơn nting gŭi dôn gay dêr ji mbăn tay, ndơn yor săm nội khoa mô lah rek.

- Ơ, dăn lah uĕh nai dak si?