Quảng Đức lah du ntŭk rgum ƀon lan gŭ ơm yău ta bah dâng dak me Sông Cái, jêng tâm rnôk pah joi, pơk hvi nkual neh Phú Yên kêng dŭt rôk năm 16, bôk rôk năm 17, nkre đah rơh muĭh kăl chôk kuaih neh bah Phù Nghĩa Hầu Lương Văn Chánh.

Ta nkual Quảng Đức, dak me Sông Cái tâm pă jêng bar n’glah: n’hong me hoch mpeh bah lơ luh nar, chruh tâm bing Xuân Đài; du n’hong êng hoch mpeh bah dâng, geh moh dak me Hà Yến, chruh tâm djut Ô Loan. Ƀon gŭ bah jâng yôk A Man, rƀŏng mpeh n’glah pe dak me – du ntŭk dơi nuĭh gŭ mĭn kuăl lah ntŭk “Rgum dak – rgum yôk”.

Ntŭk nê nta trong dơh gay ƀon lan ơm đăp mpăn gŭ rêh, tâm rsong tăch rgâl n’hanh jêng ăp ƀon hăr blău ti kan. Tâm nê geh nău kan tanh bok sut bok hul n’hanh nău kan mon uk. Tât aƀaơ, têl ơm nău kan kăl e nha hôm mpơl tâm ăp rnăk tă geh âk rơh kơn ƀư nău kan mon uk đŏng. Du hê nuĭh ƀon lan Quảng Đức an gĭt:

“Kăl e nơh ta ƀon dja ƀư mon uk dơm. Ƀă ma rbâng dak, ƀă ma kêp n’hoi… âk ntil ngăn. Yuh nô, băl mpôl tâm ƀon kơt lah ăp rnăk ƀư mon uk da dê.”

Tĭng ăp nuĭh gŭ mĭn nău kăl e n’hanh kuĭh joi ndơ ơm yău, nău kan mon uk Quảng Đức hŏ geh ơm bah rôk năm XVII tât bôk rôk năm XX. Ntơm bah du nău kan ƀư ma jâng ti ta ntŭk, ndơ mon uk dơi tăch peh ta miền Trung, nkual Trường Sơn - Tây Nguyên n’hanh ăp nkual êng ƀa ƀă. Du đêt ndơ geh ƀư hôm dơi saơ ta ăp bôk duk ngâm, rgop tay ndơ nsing mpeh njăr trong hăn tăch rgâl bah ntil uk meng dak me Sông Cái.

Yơn đah ăp nuĭh gŭ mĭn, rnoh khlay bah Quảng Đức hôm gŭ ta ăp ntŭk têl bah du ƀon hăr blău ti kan ơm yău. Nuĭh gŭ mĭn lịch sử - văn hóa Nguyễn Danh Hạnh an gĭt:

“Ôp uănh ta ƀon Quảng Đức ri mpôl hên saơ lah hôm âk têl nkah bah du nău kan mon uk geh bah ơm yău. Lơn lah, ta jâng yôk geh mâp dŭt âk ntŭk nkhŭt ndŏk djah. Ăp năm bah năp nơh, đah aƀaơ nklăp 10 - 15 năm, rnôk hăn uănh năl ta Quảng Đức ri mpôl hên hôm saơ du đêt ntŭk têl ŭnh nuh mon kơt ndôp kop. Nê lah ăp ntil ŭnh nuh dŭt ơm yău kăl e.”

Ăp ntŭk nkhŭt ndŏk uk, têl ŭnh nuh n’hanh ăp rsang chah hôm gŭ ta nâm neh jêng ăp “plơp nchih kăl e” mha êng. Bah nê, ăp nuĭh gŭ mĭn mbra ƀoi ntơm bah rnôk luh jêng, hun hao n’hanh rgâl bah du nău kan mon ma ti đah ntŭk gŭ ƀon lan nkual bing dak me Sông Cái. Ta tâm nchră khoa học “Mât ndray n’hanh ntik n’hao rnoh khlay Drăp ndơ ơm yău văn hóa uk Quảng Đức” tă bah Bảo tàng Phú Yên n’hanh Ban Mât uănh Công viên địa chất Phú Yên ƀư, ăp nuĭh mât uănh, nuĭh rnâng kan n’hanh nai ntĭm đại học ƀư kloh tay ăp rnoh khlay kăl e, văn hóa n’hanh kuĭh joi ndơ ơm yău bah ƀon uk:

Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Văn Kim, Groi kruanh Hội đồng Di sản gưl neh dak, an lah rnoh khlay dŭt njrăng uănh khlay uk Quảng Đức gŭ ta nău nkre đah ndơ mon ƀon tơm ta ntŭk n’hanh nău blău njêng mhe bah nuĭh hăr blău mon.

“Uĕh êng bah ntil uk dja lah ăp rnoh khlay ƀon tơm ta ntŭk, nuih n’hâm blău mon mhe, nkre đah rnôk pơk hvi bah nkual neh phương Nam bah ăp chúa Nguyễn. Lơn lah nău dŏng ăp bŏk mon uk ta ntŭk nơm, bah neh kơh, bah dak lêng, bah ŭnh nuh n’hanh bah sial, ndrel đah nău blău ƀư mhe bah kon nuĭh gay njêng luh ndơ mon uk. Nău dŏng sò huyết gay njêng luh ndơ mon ƀư ăp ndơ geh ƀư rup uĕh êng. Nê lah ngoăy tâm ăp rnoh khlay dŭt mha êng n’hanh săk ntơr êng bah uk Quảng Đức."

Tâm ăp nău mpơl gĭt năl uk Quảng Đức, dăp ntă krêp geh têl ntô sò huyết dơi ăp nuĭh gŭ mĭn êng uănh khlay. Aơ lah du nău ntĭt mha êng nkre đah kỹ thuật rklă ƀư n’hanh tơm ndơ mon ta ntŭk, rgop njêng du săk ntô êng bah ntil uk dja tâm gŭ mĭn uk Việt Nam. Groi giáo sư, Tiến sỹ Đặng Văn Thắng, Kruanh Bộ môn Khảo cổ học, Nhih nti Đại học Khoa học Xã hội n’hanh Nhân văn TP.HCM, an lah ân gŭ mĭn tay na nê̆ nkual ŭnh nuh gŭch uk gay năl jŏ năm, kỹ thuật rklă ƀư n’hanh ndơ tâm pot rlŭ gay mon.

“Lor bôk năp ân hăn ôp uănh, kuĭh kuai na nê̆ nkual nuh uk gay năl jŏ năm. Tâl bar lah ma khoa học kỹ thuật rblang uănh năl ndơ ntă krêp sò huyết dơi njêng luh bah ndơ, moh ntil neh, gay jêh aơ tay mbra kơl nuĭh ƀon lan joi tay ntil neh nê n’hanh rdâk tay nău kan.”

Nău kan mon uk Quảng Đức nar aơ mô hôm dơi mât săk ntô kơt kăl e. Du đêt kỹ thuật hŏ roh, ŭnh nuh dơn hôm I têl dơm, ăp ndơ geh ƀư hôm ƀa ƀă dơi mât ndray tâm bảo tàng, rgum nchih n’hanh nău nkah bah nuĭh ƀon lan. Yơn bah ăp ntil ndơ hôm nha, du njăr trong mât ndray n’hanh hun hao dôl dơi pơk luh. Tâm đề án rdâk njêng Công viên địa chất Phú Yên rƀŏng tât săk ntơ Công viên địa chất lam ntŭr neh UNESCO, uk Quảng Đức dơi ăp nuĭh rnâng kan đă n’glăp tâm ntŭk drăp ndơ ơm yău văn hóa.

Ntơm bah neh, ŭnh n’hanh mpang ti nuĭh blău mon, uk Quảng Đức hŏ jêng du gâl nău nkah bah ƀon lan meng dak me Sông Cái. Ăp têl nkah hôm ƀa ƀă nar aơ mô dơn nkoch mpeh du nău kan ma ti hŏ lăn rlău tĭng mông nar, ma hôm mât ndray du gâl nău kăl e văn hóa bah nkual neh Phú Yên kăl e – ăp rnoh khlay dôl dơi joi tay, mât ndray n’hanh nđơn trêng tay an kon său bah kơi tay.