VOV4.M’nông: Ơi kônh wa n’hanh băl mpôl! Tơm rdăp mhe aơ geh nu^h [on lan tăm du\t âk ta Tây Nguyên n’hanh an ns^t geh wa\ng sa âk, ntơm bah bar pe rhiăng tât le\ ma rmen prăk 1ha/năm. Ntil tơm bri way bên, an geh tơm si khlay, play khlay, a[aơ dôl ma jêng tơm wa\ng sa dăng, wa\ch rgum âk nu^h [on lan, njêng luh rlong sial mhe mpeh tăm bri ta nkual, n’hao rnoh nku\m n’hâm n’hanh ns^t geh wa\ng sa bah le\ ma tơm si n’hanh mir ba.

Dâk bah meng tơm rdăp mhe tăm 2 năm yơn ho\ prêh tât 3,5m, kao play rsuel n’ging, yuh Phạm Thị Nhạn, thôn Đồi Mây, xã n’har bri Đắk Wil, nkuâl Cư Jút, n’gor Dak Nông mô mpôn nău rhơn. N’glêh an rgâl mir tiêu bah rnăk păng ho\ geh nău tam. Yuh Nhạn an g^t, tâm 3 ntil tơm rgâl an tiêu lah tơm sầu riêng, đàn hương n’hanh tơm rdăp, ri tơm rdăp lah tơm săk geh lơn. Tơm hao jêng ngăch, tâm r^ng n’hanh nchrăp an play buh nklăp 2-3kg play rêh tâm du tơm, đah rnoh khlay 100.000đ/kg play rêh ri 200 tơm rdăp ho\ ns^t geh nklăp 50 rkeh prăk hôm:

          “Tơm rdăp dja păng hao jêng ngăch ngăn, ntơm bah rnôk tăm tât a[aơ ntơm geh 1 tơ\ poh phân dơm, hôm khay wai ri to\ dak an păng đêt. Păng dơn ngăn, mô kâp puh dak si. Ăp kô| n’ging geh luh kao, geh play, lah play kơt aơ nklăp tât tết lah ho\ geh klêh play hôm.”

           Ngai đah wa Nhạn 160 Km, wa Thào Seo Pao, nu^h Mông, thôn 11, xã nkual jru ngai Cư San, nkuâl M’Đrắk, n’gor Dak Lak ho\ tăm 400 tơm rdăp ta neh hvi 4ha neh yôk tâm kêng du\t năm 2019 đo\ng. Mhe tăm 10 khay, yơn tơm rdăp ho\ ns^t an tay du\t âk nău mpo\ng. Tơm ho\ prêh rlău 1m, mô đêt tơm ho\ ntơm luh kao:

         “Tơm rdăp lah he tăm 4-5 năm geh sa hôm djăt ma mât kơt nê geh sa mbro, mô kâp tăm tay đo\ng ôh, păng rêh du\t jong, nklăp le\ ma rhiăng năm. Ns^t geh wa\ng sa âk rlău bar pe tơ\ tơm keo lai đo\ng.Yor tơm keo lai ri djăt ma tăm 4- 5 năm koh tăch n’hanh tăm tay, prăk do\ng kan roh hoach âk lơn ma ns^t geh wa\ng sa đêt lơn rlău tơm rdăp.”         

Ntil tơm rdăp ma wa Thào Seo Pao ta xã nkual 3 Cư San n’hanh wa Phạm Thị Nhạn ta xã n’har bri Đắk Wil tăm lah ntil tơm rdăp lai ndop măt, rvăt bah Công ty TNHH Thanh Dổi Xanh, thôn Cao Thắng, xã Ea Kao, nkual [on têh Buôn Ma Thuột da dê. Nu^h tơm công ty, nô Hoàng Xuân Thanh an g^t, ntil tơm rdăp ma công ty dôl pă an lah ntil mhe, dơi nô lai ndop bah tơm ngọc lan n’hanh tơm rdăp bri ta nkuâl M’Đrăk, n’gor Dak Lak. Ntil tơm rdăp mhe hao jêng ngăch, 2- 3 năm ho\ an play buh, n’hanh năm tâl prăm an klêh play đăp mpăn đah r^ng geh 20- 30kg găr/tơm. A[aơ mir tơm rdăp tơm me bah nô Thanh geh 80 tơm, tăm ntơm bah năm 2008, ăp năm êng play ho\ ns^t geh rnoh wa\ng sa rlău 2 rmen prăk.

Ns^t geh wăng sa saơ mpơl kloh bah ntil tơm rdăp mhe hôm pơk trong [ư geh ndro\ng an Công ty Thanh Dổi Xanh, rnôk âk năch bah Hòa Bình, Hà Giang, Nghệ An, Thanh Hóa, Bình Phước, Đồng Nai, Bình Dương ho\ joi tât rvăt ntil, proh âk rlău rhiăng rbăn tơm ăp năm. Tơm ntil dơi công ty ký ton mât njrăng, lôch 5 năm, ăp tơm geh 20kg play let lơ mơ so\k prăk ntil. Đah ăp n’gor Tây Nguyên, công ty hôm ntuh kơl ntil an ăp rmôt rnăk, hợp tác xã n’hanh le\ ma ăp nông lâm trường tăm tơm rdăp đo\ng. Nô Hoàng Xuân Thanh nkoch, păng mbrôn le\ suan an tơm rdăp lah yor aơ lah tơm si bri, n’hanh tăm bri mbra njêng an nău rêh let năp tay an Tây Nguyên:

“Rnôk rnăk bah Hòa Bình lăp Tây Nguyên, bơ\ gâp lah bro ma lơh n’hang le\ ri jêh aơ tay nu^h i tăm dơi bri mbra du\t ue\h. He ndjôt nău m^n tăm bri ntơm bah nê hôm n’hanh a[aơ he nha nkah nău m^n bah bơ\ he đo\ng, nsrôih an [ư pơk hvi lam ăp ntu\k lơn ma ue\h. Lah [ư di trong ri hôm khlay rlău maih bang.”

Hao jêng du\t ngăch, an geh tơm si khlay, găr play khlay, tơm rdăp dôl geh nu^h [on lan Tây Nguyên n’hanh âk n’gor êng [a [a\ nsing nơm nău mpo\ng geh. Đah xã Ea Kao, nkual [on têh Buôn Ma Thuột, ntu\k ma tơm rdăp lai ndop măt dơi njêng luh, ho\ geh âk mir tơm rdăp dơi n’glăp tăm rlu\ njêng trong leo [ư tuch tăm si gle nkre ns^t geh wa\ng sa du\t âk. Wa Hồ Thị Cẩm Lai, Kruanh nhih pah kan ntru\t nsôr tuch tăm nkual [on têh Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak an g^t, âk mir tơm rdăp mhe tăm 5- 7 năm, ho\ ns^t geh hang rhiăng rkeh prăk 1ha/năm.

“Tơm rdăp lah tơm si bri du\t dơh tăm, hao jêng ta le\ rngôch ăp ntil neh n’hanh nău bu tuh sa du\t đêt. Ns^t geh wa\ng sa bah tơm rdăp ho\ mpơl kloh, âk nklăp rlău 100 tơm/ha ri ns^t geh rlău 500 rkeh prăk.”

Way ơm, [ư tăm bri, tăm tơm bri bu way uănh nkre đah jêr jo\t, nkual neh kro ntang mơ tăm bri. U|ch hao rơ\ jêng tâm hun hao tăm bri tâm rnôk a[aơ, nkre to\ng geh mpeh rnoh nku\m n’hâm, tơm geh wa\ng sa ăp năm n’hanh rnoh khlay si lôch tât năm. Tơm rdăp ho\ nkra dơi le\ rngôch n’hanh ntơm [ư rgâl trong uănh mpeh tăm bri, kơl năl lah: Bri lah maih bang t^ng di nkô| khlay wa\ng sa bah păng./.

Nu^h rblang: Điểu Thân