Nduôr mas tsơưz kuk    

          Muôz chor mas tsơưz kuk lâuk chox lok qêik cxênhx tơưr, nzuôr hur thiêz muôz cxôngx uô yênhx đêiv nhiêk njêik, đhâu co muôz tsâu đêx cuô yâur cov chor cuô pluôk lok tas. Đhâu co, nzuôr ntâu jiês cov hur, mav muôz chor mas tsơưz cxôngr tâu co chox lok tsơưk cov muôs thiêz jov uô hmôngr puôz uô nduôr. Hâur đruôz đraz luz nduôr mas tsơưz co tsuv muôz tâuv njuôz jov uô hmôngr shơư suôz thax, thâuv chuz tâu siêr luz nduôr co thiêx kaz jiz. Chor nduôr mas tsơưz no, thâuv puôz tâu tsuv muôz blôngx tsơưz krưr tso trâu hâur tsu chuz 2-3 six hơưv thiêx siêr jông. Pos Hà Thị Thuyền chuôz zis nhoz jos Đồn tưz uô zav nduôr mas tsơưz co tâu yênhx châuv shông lok. Trơưk li pos Thuyền, xar uô cov tâu iz luz nduôr mas tsơưz nox kaz, tsuv uô đhâu ntâu ntu: “Xar cov nduôr kaz tsuv xêir chor hâur pâuk  tsơưz lâuk, hâur pâuk tsơưz lox. Thâuv khơưz tâu luz hâur pâuk tsơuz co thâux lok tsêr, tsuv qêik cxênhx tơưr, nzuôr cov hur thiêz muôz hâu cov muôs. Thâuv muôz suôz thax chox lok shơư tsuv shơư siz bâus jok”

           Zav nduôr muôz mas tsơưz chox lok uô, tâu chôngz lênhx nhiêv nox, viv zav nduôr mas tsơưz co nox kaz txơưr đuô cxuô zav nduôr txơưr. Ntơư zos iz zav nduôr tsuôk muôx nhoz hâur tsôngv px hêir nênhs tsơưs thax tsav jêx jos tox siêz đêz đrôngl. Lar hêik, nhiv no jos Đồn muôx 40 ntâu chuôz zis uô nduôr mas tsơưz muôs trâu tsôngv kruô muk lok ndis shuôk têz qơưs. Xav hâur iz hnuz, 40 ntâu chuôz zis co tưz uô tau 2 cxênhz ntâu luz nduôr mas tsơưz muôs trâu tsôngv kruô thiêz ciêz đrôngl, tsôngv px muôx phênhv sâu tâu nhiêx txiêx chox lok cxiv kho chuôz zis muôx luz nênhx tsaau sor. Hà Ngọc Sáng, iz lênhx px nhoz jos Đồn shir phaz lul hêik pâuz: “Cxuô zav nduôr muôs mas tsơưz chox lok uô, tâu tsôngv px nhoz no uô hur, tsik trâus vuôz tsuôz kiêk nênhs thiêz tâu tsôngv kruô nhoz cxuô thax tsav li tsôngv kruô faz Trung, faz Nam pâuz txos thiêz zuôr chox muk nox”

           Tsênhz tiês, chôngz lênhx kruô nhoz cxuô thax tsav qơư, thâuv muk lok ndis shuôk têz qơưs đhâu jos Đồn, cux zuôr chor nduôr mas tsơưz co chox muk puz têx nênhs cxênhz jê nox uô si. Nguyễn Anh Tú, iz lênhx kruô nhoz Bắc Ninh hêik pâuz: “Zav nduôr mas tsơưz no nox kaz, hâur cxuô jiês muk lok đhâu, cur tưz thênhv yêz chiê zuôr chox muk puz trâu têx nênhs cxênhz jê thiêz chor mê nhuôv hâur chuôz zis nhiêv nox zav nduôr no”

           Txix têx nduôr muôz mas tsơưz chox lok jov uô shơư hmôngr tauv njuôz, tưz cxơưz jos trâu tsôngv px nhoz jos Đồn truôx siêz tsiv uô zav nduôr mas no ziv hnuz ziv ntâu. Txix tsiv uô zav nduôr mas tsơưz no, ntâu chuôz zis nhoz jos Đồn luz nênhx tưz hlôngr yiêz ntâu. Zơưv Vi Văn Tỳ, nhoz jos Đồn, xã Tân Kỳ shir phaz lul hêik pâuz nzir: “Thâuv tâu têz qơưs côngk nhav zav nduôr mas tsơưz no, zos zav nduôr cxôngx nzor, pêz cux shir phaz cơưs. Ntơư zos tâu têz qơưs moz siêz paz max txos. Chênhr zos luz nênhx đros đrêiv hâux lưv uô nduôr mas tsơưz, tưz pov njôngr cxuô chuôz zis nhoz jos no muôx luz nênhx vav mênhx, txo grêk tâu yêiz pluôs”

           Luôs hâux lưv muôz mas tsơưz chox lok cxôngr jov shơư hmôngr tâuv njuôz, suôz thax, uô tâu iz zav nduôr nox kaz, muôs trâu tsôngv kruô muk lok ndis shuôk têz qơưs thiêz muôs trâu ciêz đrôngl, tưz paz tâu trâu  tsôngv px hêir nênhs Tày nhoz thax tsav tox siêz muôx phênhv sâu tâu nhiêx txiêx, ziv hnuz ziv muôx luz nênhx tsâu sor./.

Tsu cxêik nhênhv- Đông Bắc

Niêv lâul Iêz zos iz lênhx tuôr tsês tâu pêz Hmôngz luôs hâux lưv xơưk  pax ntâuz, tsôngk tiêz, tsôngk yo

            Txix thâuv tsênhv zâu, niêv lâul Iêz Xênhv Vix tưz tâu têx lênhx pos thiêz chor uô niêv kriê uô pax ntâuz, txiêr, xơưs pêz Hmôngz đơưz têx tsôngk tril yo hnar thâuv nzor, txơưv uô ntâu zav, hâur co têx pax ntâuz tsuv txiêr, max mav xơưs uô iz kro jux juk, pôngz lok six ntâu hnuz côngz, đas jos. Thâuv xuz thơưx niêv lâul uô, xơưs chiê hnar xưz, jux juk pov tsôngv box hâur thax tsav cux xar zuôr txos chox muk hnar, viv li niêv lâul tưz qir xơưs uô ntâu chiê muôs trâu tsôngv pox niêvvir ndâuk sơưr đơưk:

            Pox niêv Hmôngz đơưz chêr tsôngk yo zos muôx luz yo, tril, đuôr tưk, sêr thiêz fuô ntông sâuv tâuz hâu. Luz yo mak fuô plaz, thâuv hnar muôz iz traz côngz khơưv pok đrav plaz xưz, chênhr viv li tsuv hnar nzir iz luz yo khuôv đơưz hâur kaz thiêz, tsi tas li đrâuv đrâuz kâuv cux muôx đaz yok, tâu nriê xơưs têx xor liêz njuôz trâu, lok six khax jông jav. Hok baz yok mak muôz têx ntâuz txêix, ntâuz njuôz lok kuôk trâu kror ntâuz đuz, xơưs iz pluôx kuôk iz pluôx tax tâu ntêr muôx iz đok txos iz đok ntâu li muôz lok tik trâu luz chêr yo. Iz chas ntơư, tus đuôr tưk cux nriê xơưs uô têx trêr pax lok six jông yênhx têx trâur pax ntâuz khax nhiêk jông txơưr nhiêk tsi siz thôngx.

            Chiê xơưs uô tâu tiêr nênhs Hmôngz đơưz iz chêr tsôngk hnar (muôx tril, yo, sêr, đuôr tưk, fuôv) hur si mak tsuv 02 lênhs sik đros xơưs uô zuôr xar 4 hnuz thiêx tâu. Chênhr viv li, đros trâu xơưs uô têx chêr tsôngk tril yo trơưk têx lâul iz txưv chox kriê, niêv lâul Iêz cux tsês six hơưv, hnuz nhôngs zok nriêr, cơưv shâuv iz cxiê tsưr ziv xơưs uô pax ntâuz, tsôngk tril yo yiêz đros trâu muôz ntâu zav ntâuz txêix, liêz njuôz lok siz fiv chiê xơưs têx chêr tsôngk trơưk li tsôngv kruô, cxênhx hluôk nhiv no siêz nhiêv hnar.

              Iz chas têx chêr tsôngk tril yo Hmôngz tâu niêv lâul Iêz xơưs uô trơưk tsôngv pox niêv vir ndâuk đas cir, niêv lâul 2 niêv txir cux xơưs muôs ntơưv têx hội ciêz tox siêz hâur thiêz 2 chas thax tsav li: Tuần Giáo, Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên. Niêv lâul cux nzaz nzơưv mạng xã hội li: Zalo, Facebook, Tiktok muôs đhâu sâuv mạng xã hội, tâu tsôngv kruô nhoz ntâu qơư li: lai Châu, Thanh Hóa, Đắk Nông, Đắk Lắk....njênhs njôngr, nhiêv zuôr txos.

              Niêv lâul Txiêz Xênhv Shôngx, nhoz xã Phình Hồ, tỉnh Lai Châu, iz lênhx kruô tsi so đas cir zuôr niêv lâul Iêz têx tsôngk tril yo hnar heik pâuz:

             Cê xơưs uô, cê cơưv shâuv luôs lưv tus muôx txux chi uô pax ntâuz, xơưs tsôngk hnar tsưr ziv, xav kror đruôz đraz iz shông, niêv lâul Iêz Xênhv Vix muôs txix 120-160 chêr tsôngk pox niêv Hmôngz đơưz trâu tsôngv kruô, iz chêr niêv lâul muôs txix iz tsov 200 cxênhz txos iz tsov 600 cxênhz đeiv. Đhâu yưx tas têx nhiêx txiêx zuôr ntâuz, xor xơưs uô, niêv lâul cux tâu nhiêx nju muôx 130 tsov đeiv. Phênhv sâu tâu no paz niêv lâul cê muôx nzir phênhv sâu, muôx pênhr tror huôv tsar uô nox, zuôr têx ntâuz xor xơưs uô pax ntâuz, tsôngk tril yo hnar thiêz muôs, cê por hưv, tuôr tâu tsês zuk heir nênhs têx txux chi uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril, yo.

            Tsi tiêk huôv tsar luôs hâux lưv heik sâuv, niêv lâul iêz tsênhv tsês six hơưv, hnuz nhôngs kriê têx txux chi uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril yo trâu chor pox niêv vir ndâuk thiêz têx lênhx hluôk hâur jok, chiê sik đros por hưv, tuôr tsês pêz Hmôngz têx txux chi heik sâuv tsi chiê pôngz plox. Tix lâus Cuôv Xênhv Thox, Phưv Chủ tịch Ủy ban xã Co Mạ heik pâuz: “Luôs hâux lưv por hưv nênhs Hmôngz têx txux chi vênhx huôv tưz tâu tuôr tsês thiêz kriê đreiv trâu cxênhx hluôk tsi chiê pôngz plox. Ntâu chuôz zis tưz sir jos yưv pênhr xơưs uô jông têx chêr tsôngk Hmôngz. Lar heik li niêv lâul Iêz Xênhv Vix nhoz xã Co Mạ chuôz zis, chiv chir zuôr meir phưx vưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril yo Hmôngz Đơưz trơưk li chor lâul iz txưv kriê uô nox, uô hnar chiê tuôr tsês nênhs Hmôngz têx txux chi ntơư tsi trâus pôngz plox. Iz chas co, cux paz chuôz zis muôx nzir phênhv sâu tâu thiêz muôz hâux lưv uô trâu lưv tus txơưr đuô”.

             Lok têx tsưr ziv hâur ntu zuôr txos, niêv lâul Iêz heik pâuz, niêv lâul chuôz zis zuôr krêz đar nzir qơư uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril yo, yưv pênhr zuôr meir, chuôz zênhx phưx vưv chiê huôv tsar xơưs uô tâu ntâu đuô têx pax ntâuz, tsôngk tril yo jông. Niêv lâul Iêz cux xar muôz hâux lưv uô nzir trâu têx lênhx pox niêv vir ndâuk hâur thax tsav thiêz paz tsưx phưv truôx luôs hâux lưv uô co trâu chor tuz nhuôs, cxênhx hluôk./.

Thào Ly-Riê Lâux cxeik, nhênhv