Tuôr tsês jông nênhs Cho txux chi xơưs tsôngk yo trâu lênhx tuz hluôk hloz tiêr nênhs hnar

Tsi thôngx li ntâu heir nênhs txơưr đuô, nênhs Cho chêr tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx tsi zos tưz bax xơưs tâu tsês thiêz cux tsi zos zuôr đrav ciêz lok hnar mak puôr lênhx zos chor pox niêv hâur chuôz zis tưx bax xơưs uô hâur ntâu luz hlik, muôx têx yênhx shông uô ntêx hnuz zuôr đơưk bê hloz tiêr nênhx ntơư, lar heik zos lok têx hnuz zuôr txos 30, ziv sir jos xơưs uô cov tiêr. Lênhx nênhs tâu tsưr tsêr choz xơưs uô chêr tsôngk hnar co tsuv zos lênhx muôx suôz đror bê, tâu cxuô lênhx cxuô tus hâur chuôz xênhv njênhs njôngr, heik luôs mnôngs thiêz uô trơưk, zos lênhx tưz muôx jiês uô đhâu têx li heik co thiêx lênhk nhav xơưs uô tâu, viv hâur ntu txiêr xơưs tsuv xơưs lok six ntâu chêr tril yo, muôx kênh jiês tsuv bax xơưs uô yênhx shông trâu iz gơưv niêv txir hâur chuôz zis bax zuôr đơưk bê ntơư, Niêv lâul Triệu Mùi Mới, heir nênhs Cho nhoz jok Nậm Cài, xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang heik pâuz: “Trơưk li chor lâul cêr nênhx phôngz cxưx, thâuv bax xơưs chêr tsôngk tril yo đơưk bê hloz tiêr nênhx co tsuv uô trơưk ntâu chei, cêr chêir li: Zos chuôz zis tsênhv muôx nênhs trâus tuôs lok sik pox niêv txos cheix chêr ntâuk hli tsi hur puôr lênhx tsi tâu xơưs uô chêr tsôngk hnar ntơư. Txir nênhx chêr tsôngk tril yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx xơưs uô 3 cxênhx yo, hok pox niêv mak khênhr xơưs 2 cxênhx xưz. Cxênhx yo saz đrâuv xơưs nriê têx xor liêz njuôz uô pax, blôngx hmaz blôngx ntôngk, nak nôngk txêix jông jav; đros trâu luz yo co cux muôx fuôv ntông sâuv tâuz hâu, muôx nrôngz trâu hur si-tas nro puôr lênhx tâu xơưs nriê lok six jông”.

Nênhs Cho chêr tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx khênhr zos luz yo ntêr, tril, fuôv ntông sâuv tâu hâu, sir siê ntơưv đuôr thiêz têx ntâuz xor xơưs, nriê siz kuôk txêix jông jav. Zov chênhr zos zôngv têx ntâuz xor liêz đros trâu đuz, đơưz, đax-heik lol lênhx nênhs luz nênhx xênhz huôx muôx cxuô tsar zav. Sâuv đax ntâuz, thiêr ntâuz jak gax tâu nriê xơưs têx trêr pax, hâu khêis, blôngx hmaz blôngx ntông, nak nôngk, hnuz kuz....trâu cov txêix jông. Lar heik xơưs uô li co, iz trêr pax, iz kro pax ntâuz nhiêk txêix jông nhiêk tsi siz thôngx puôr lênhx zos heik lol qơư nhoz, luz nênhx, lênhx nênhs cêr hloz lox, huôv tsar uô nox uô hâuk..... Têx pax ntâuz nriê li co tsuv xơưs uô tas nro trâu luz yo, tsi tiêk uô trâu yo hnar khax jông, tsênhv heik lol cêr xar njôngr, chiê siêz trâu lênhx tuz ntơư hloz lox yênhx nênhs jông, muôx đas jos khưr uô tâu nox tâu hâuk, txơưx xar, pâuz hluz txos chor lâul, têx cưr tix nênhx tsa. Niêv lâul Triệu Mùi Mới heik pâuz nzir: “Đhâu thâuv uô tiêr chei đơưk bê hloz tiêr nênhx thiêz tâu pos zơưs, têx lâul tâu tas siv nênhx seiz njiê pov, pâuz tiêk tưz đơưk bê hloz tiêr nênhx tas, lênhx tuz tâu đơưk bê hloz tiêr nênhx ntơư tsuv hnar chêr tsôngk yo co tsi so hâur 7 hnuz, tsi tâu hlê hlo. Tas 7 hnuz, thâuv tưs txos têx hnuz hội, cêr lov jêv lơưr cux muôx têx tror hnar đuô chêr tsôngk ntơư”.

Hâur ntu têz qơưk hlôngr yiêz thiêz huôv tsar, luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx tsênhv njiz trâus tsi tsơưs phiv liv. Viv têx ntâuz xor, tsôngk tril yo zav tưs cux muôx muôs ntâu hâur ciêz khư. Cxênhx hluôk lok tsi yuô muôx six hơưv, hnuz nhôngs thiêz moz siêz xơưs uô têx pax ntâuz, tsôngk tril yo li heik sâuv. Taz sik, nhoz ntâu thax tsav qơư li: Chiêm Hóa, Hàm Yên, Quang bình, Tuyên Quang, luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk hnar li co cux tsênhv tâu tuôr tsês, uô đreiv tsi chiê pôngz plox viv muôx chor nênhs lâul hnuz nhôngs siêz txơưx xơưs uô hnar kriê trâu cxênhx hluôk đros por hưv chiê. Ntâu jok tưz yênhx lix têx paz, câu lạc pox niêv kriê têx txux chi ntơư trâu chor hluôk tsi tas nhiêx txiêx.

Têx shông jê lok no, muôz nênhs Cho txux chi uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tril yo hnar reik đros trâu huôv tsar ju lix côngv thôngx tưz krêz hâu cêr yiêz trâu sơưr đơưk. Têx pax ntâuz, tsôngk yo xơưs têk hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx tâu piêr kriê hâur têx ntênhs hội vênhx huôv, hnuz lov jêv sik côngv siêz, lar heik zos têx hnuz nthuôr uô lov jêv hâur shôngk shông yiêz, yênhx tsôngv box Cho tỉnh Tuyên Quang cêr shir phaz.  Tsi tiêk zos chêr tsôngk hnar, iz chêr tril yo đơưk bê hloz tiêr nênhx tsênhv zos iz cêr shir phaz, têx jax pêv jông heik lol cêr nênhx vênhx huôv, lol lênhx pox niêv Cho têx txux chi jông, têk txơưx têk gruôs khưr huôv tsar uô nox uô hnar. Pos Triệu Mùi Sai, iz lênhx txơưx uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo hnar nhoz xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang heik pâuz: “Luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx zos nênhs Cho txux chi vênhx huôv jông. Pêz thâuv tưs tưz vênhv tôngv tsôngv box, lar heik zos cxênhx hluôk, sir jos cơưv shâuv têx txux chi, hâux lưv uô. Iz chas ntơư xar cov muôx nzir têx lớp kriê txux chi thiêz paz max chiê hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo muôx đros trâu huôv tsar ju lix, muôx cxaz phênhv sâu tâu trâu pêx xênhv”.

Iz hlik đhâu iz hlik, iz shông đhâu iz shông, iz tiêv đhâu iz tiêv, nhoz cxuô jêx jok tsôngv box Cho, luôs hâux lưv uô pax ntâuz, xơưs tsôngk yo hnar đơưk bê hloz tiêr nênhx cux tsênhv tâu tuôr tsês, uô đreiv hnar hâur luz nênhx tsi chiê pôngz plox./.

Triệu Biên-Riê Lâux cxeik, nhênhv  

HomstayA Chu qơư ndis uô si hâur chêix ntux yiêz

         Suôz tuôr tơưr chêr đror lov jêv lul đros trâu tsôngv kruô suôz thav luk ntơưv zơưv Tsu qơư ndis uô si hâur chêix ntux yiêz. Đhâu iz hnuz muk trâu zơưv Tsu qơư ndis uô si thiêz muk sêiz shuôk jos Hmôngz Hua Tạt tsưr ziv uô ntơưr Hmôngz, zơưv Phi Líp, zos iz lênhx kruô nhoz têz qơưs pháp đros têx fôngx zưs tuôx ndis uô si cux nhiêv txos pêz Hmôngz luôs hâux lưv uô ntơưr co thiêz nhiêv txos pêz hêir nênhs Hmôngz têx vax tsêr, tsôngk tiêz, tsôngk yo, têx qơư nox nhoz muk lok đros trâu têx tox trôngz câuv har jông jav: “Têz qơưs Việt Nam jông jav cơưs, muôx chuô lax nziês huv đros tsôngv kruô siêz nhiêv. Lar hêik, tsôngv px hâur thax tsav jos Hua Tạt tsênhv tuôr tâu truôx têx vax tsêr, qơư nox cxôngx nzor muôx đros đrêiv hâur luz nênhx niêx hnuz”

          Zơưv Của x Tsaz, nhoz jos Hua Tạt tâu chor lâuk yax kriê tsưr ziv uô ntơưr Hmôngz chox lok sir zôngv hâur luz nênhx shir phaz lul hêik lơưk tơưr chêr chox lok hâu cov muôs muôs, uô hmôngr, đhâu co mav muôz chox lok nquôr nhiêk njêik trâu ntơưv iz đêiv ntâuz jiêz cov kruôr. Đhâu thâuv jiêz kruôr co thiêx uô tâu pêz Hmôngz iz đêiv ntơưr chox lok sir zôngv trâu thâuv uô nênhz, uô đaz kruôk hâur chuôz zis: “Nghề làm giấy này được truyền lại từ thế hệ ông bà, cha mẹ. Mình tiếp tục gìn giữ để chủ yếu là sử dụng và phục vụ khách du lịch. Mình mong muốn sau này con cháu và các hộ gia đình khác cũng tham gia cùng gia đình mình làm để gìn giữ nghề truyền thống của dân tộc Mông” 

          Iz chas luôs hâux lưv uô pêz Hmôngz chor ntơưr, tsôngv kruô tuôx sêiz shuôk zơưv Tsu x Tsaz qơư ndis uô si, cux pâuz tâu pêz hêir nênhs Hmôngz nhoz no luôs hâux lưv xơưk paz ntâuz, đuôr tưk, xơưk tsôngk tiêz, tsôngk yo thiêz pêz Hmôngz tsưr ziv chos max chox lok uô xor ntok ntâuz max đros trâu pêz Hmôngz tsưr ziv tuôr nduôr blêx, tsưr ziv uô mor cuôv thiêz muk sêiz shuôk têx qơư jông jav haur thax tsav Vân Hồ, Mộc Châu…

Txos thâuv tsâuk ntux, têx kror chuz, kror txok trâur tơưk ndis sor, uô trâu têx chuô txiêk no njiv plox lơưv jux juk hâur chêix ntux yiêz, tsôngv kruô thiêz tsôngv px hâur jos Hua Tạt, zos zơưv Tsu x Tsaz oz niêv txir shir phaz lul sik côngv nthuôr uô cêr lov jêv, yuôz kênhx, yuôz trax, yuôz ndak, sênhr chêx, hêik cưr cxiêx. Zơưv A Trang, đros kriz ntuôr uô cêr lov jêv shir phaz lul hêik pâuz li no: “ Em biết thổi sáo được hai năm rồi, trước kia khi đi học thấy các bạn thổi em rất thích và em đã tự đặt mua sáo trên mạng về, tự tìm tòi cách thổi sáo ở trên mạng và học, trước tiên em học để biết thổi vì em yêu sáo, thứ hai là gìn giữ được nét đẹp văn hóa của dân tộc mình. Nếu có ai muốn học em đều sẵn sàng truyền dạy cho tất cả mọi người ạ”

          Qir kriz cxiv uô qơư ndis uô si côngv thôngx txix shông 2015 đros trâu tsưr ziv siêz xar njôngr huôv tsar truôx pêz hêir nênhs Hmôngz têx txux chi, vênhx huôv jông cxôngx nzor thiêz txos trâu nhiv no, zơưv Tsu x Tsaz oz niêv txir kror qơư tok kruô muôx 14 qar qơư pư thiêz oz luz tsêr tsar lơưx, txâuk 60 ntâu lênhx kruô tuôx ndis uô si, nox nhoz so muk lok iz hnuz.

          Trơưk li zơưv Tsu x Tsaz kror qơư tok kruô; nhiv no muôx cxuô qar tsêr huv đros tsôngk kruô siêz nhiêv. Iz chas chox tsôngv kruô ndis uô si, sêiz shuôk têz qơưs, zơưv Tsu cux đros tsôngv px hâur jos bax cxuô zav kriz nthuôr uô cêr lov jêv li: Hêik cưr cxiêx, hêik gâux, sênhr chêr, tuôr nduôr blêx, por poz, chuz chơưr poz cưk …tok tsôngv kruô tuôx ndis uô si hâur têx hnuz tsiêz-chêix ntux yiêz:  “Suốt 10 năm qua ngoài tạo công ăn việc làm cho gia đình thì Homestay A Chu còn tạo việc làm cho 7 lao động trực tiếp và những ngày cuối tuần thì tăng cường thêm 3-4 người nữa. Nền tảng số phát triển, gia đình cũng đầu tư và tập chụp ảnh, dựng phim, xây dựng Fanpage, YouTube để gửi các công ty lữ hành. Đầu xuân năm mới, tôi cũng đang vận động các hộ gia đình, con cháu trong gia đình cố gắng làm thật tốt dịch vụ du lịch để đón lượng khách du lịch trong nước và quốc tế đến Hua Tạt nhiều hơn, đồng thời có những dự án nho nhỏ như vệ sinh bản làng, trồng thêm hoa anh đào để 3-5 năm tới sẽ có những điểm checkin mới, tạo nên những mùa xuân đẹp nhất trong làng để phục vụ du khách”

          Hâur têx hnuz chêix ntux yiêz shôngk shông yiêz, têx tox trôngz câuv har hâur thax tsav Mộc Châu-Vân Hồ, ziv jông jav đuô, cxơưz cxiz tâu chôngz lênhx kruô tuôx trâu zơưv Tsu x Tsaz qơư tok kruô, ndis uô si, sêiz shuôk thax tsav faz Bắc pêz têz qơưs./.

Bích Thủy-Vàng Lan- Tsu Vưx cxêik nhênhv