Sau đêm công diễn "Khăn Piêu ngoại truyện", điều khiến nhiều nghệ nhân, nhà nghiên cứu và chính những người con dân tộc Thái xúc động không chỉ là một vở diễn được dàn dựng công phu. Điều đáng quý hơn là cách những sinh viên không phải người Thái đã lựa chọn tiếp cận văn hóa truyền thống bằng sự nghiên cứu nghiêm túc, lắng nghe cộng đồng và gìn giữ những giá trị cốt lõi của di sản. Theo các chuyên gia, sáng tạo chỉ thực sự có giá trị khi được xây dựng trên nền tảng hiểu biết, tôn trọng cộng đồng và trách nhiệm với văn hóa.

Là người đồng hành cùng dự án từ những ngày đầu, Tiến sĩ Trịnh Lê Anh, Trưởng Bộ môn Quản trị sự kiện, Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho rằng điều đầu tiên ông nhìn thấy ở các học trò là một "sự liều lĩnh tích cực".

Theo ông, với một bài thi kết thúc học phần, sinh viên hoàn toàn có thể lựa chọn những đề tài dễ thực hiện và ít rủi ro hơn. Thế nhưng, nhóm thực hiện "Khăn Piêu ngoại truyện" lại chọn khai thác truyền thuyết khăn Piêu, văn hóa Thái, đồng thời kết hợp rối cạn, múa hình thể và sân khấu đương đại – những chất liệu đòi hỏi nhiều nghiên cứu và rất dễ gây tranh luận nếu tiếp cận thiếu cẩn trọng.

Theo Tiến sĩ Trịnh Lê Anh, điều đáng ghi nhận không nằm ở sự táo bạo đơn thuần mà ở việc các sinh viên chấp nhận bước vào một vùng chất liệu có chiều sâu. Văn hóa truyền thống không chỉ là chất liệu để làm đẹp cho tác phẩm, mà còn chứa đựng lịch sử, niềm tin và những yếu tố thiêng liêng của cộng đồng. Vì vậy, khi lựa chọn đề tài này, các em buộc phải học cách nghiên cứu, lắng nghe và tự giới hạn mình trong quá trình sáng tạo.

Là người trực tiếp tư vấn về văn hóa Thái, thầy Hà Văn Trung, Phó Trưởng khoa Văn hóa Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Lào Cai đánh giá cao thái độ cầu thị của nhóm sinh viên khi chủ động tìm đến các chuyên gia để xin góp ý ngay từ những ngày đầu xây dựng kịch bản.

Điều khiến ông xúc động nhất chính là việc ê-kíp quyết định sử dụng những bộ trang phục truyền thống nguyên bản thay vì các phiên bản cách tân phổ biến trên thị trường. Theo thầy Hà Văn Trung, từ chiếc áo cóm màu chàm, hàng cúc bạc, váy đen truyền thống đến những chiếc khăn Piêu cổ đều được nhóm sinh viên sưu tầm, mượn từ địa phương. Trong bối cảnh cộng đồng người Thái nhiều lần lên tiếng trước tình trạng trang phục truyền thống bị biến tấu quá mức, lựa chọn ấy thể hiện sự tôn trọng rất lớn đối với văn hóa bản địa.

Tiến sĩ Trịnh Lê Anh cho biết, ngay từ đầu ông đã yêu cầu sinh viên tuân thủ một nguyên tắc xuyên suốt: sáng tạo không đồng nghĩa với việc được phép tùy tiện với văn hóa. Trước khi sáng tạo phải nghiên cứu; phải phân biệt giữa việc lấy cảm hứng và đại diện cho một nền văn hóa; đồng thời phải kiểm chứng kỹ những chi tiết liên quan đến tín ngưỡng, nghi lễ hay tập quán trước khi đưa lên sân khấu.

Theo ông, đã có những chi tiết khiến giảng viên và sinh viên tranh luận suốt nhiều tuần. Chính quá trình phản biện ấy dẫn đến quyết định xây dựng "Khăn Piêu ngoại truyện" như một câu chuyện mới lấy cảm hứng từ truyền thuyết, thay vì thay đổi trực tiếp câu chuyện gốc. Đây là cách để nhóm vừa có không gian sáng tạo, vừa tránh làm sai lệch bản sắc văn hóa.

Ở góc nhìn của người am hiểu văn hóa Thái, thầy Hà Văn Trung cũng chỉ ra nhiều chi tiết tưởng nhỏ nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tâm linh. Ông lấy ví dụ về việc một số nhà thiết kế từng sử dụng loại vải "phải khít" – chất liệu thường gắn với tang lễ của người Thái – để trang trí trang phục biểu diễn, gây phản ứng trong cộng đồng. Theo ông, nghệ thuật luôn cần sáng tạo nhưng sự sáng tạo phải nằm trong giới hạn cho phép để vẫn giữ được những đặc trưng cốt lõi của văn hóa truyền thống. Người làm nghệ thuật phải biết lắng nghe, học hỏi và tìm đến các chuyên gia khi cần thiết.

Không chỉ nhìn thấy giá trị của dự án ở góc độ nghệ thuật, Khoa Quản lý Văn hóa Nghệ thuật, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội còn mong muốn đưa "Khăn Piêu ngoại truyện" tiếp tục bước ra khỏi giảng đường.

Tiến sĩ Nguyễn Khánh Ngọc, Phó Trưởng khoa phụ trách Khoa Quản lý Văn hóa Nghệ thuật cho biết, sau khi công diễn, nhà trường đang xây dựng kế hoạch đưa vở diễn đến các địa phương có đồng bào Thái sinh sống, hướng tới phát triển thành sản phẩm văn hóa phục vụ du lịch. Theo bà, đây sẽ là bước tiếp nối của dự án, giúp một bài thi học phần có thêm đời sống mới trong thực tiễn.

Từ dự án này, Tiến sĩ Nguyễn Khánh Ngọc cũng nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng trong đào tạo những người làm quản lý và tổ chức các hoạt động văn hóa. Đó là mọi bài tập đều phải bắt đầu từ việc nghiên cứu các bên liên quan và đặt cộng đồng chủ thể ở vị trí trung tâm.

"Bất cứ khi nào làm về văn hóa, trước hết phải đúng, đúng trước đã rồi mới tính đến hay", bà nhấn mạnh. Theo bà, chỉ khi tôn trọng cộng đồng sở hữu di sản, những người làm văn hóa mới có thể tạo ra các sản phẩm vừa hấp dẫn, vừa giữ được giá trị nguyên bản.

Có lẽ, đó cũng là giá trị lớn nhất mà "Khăn Piêu ngoại truyện" để lại. Không chỉ là một bài thi nhận được nhiều lời khen, dự án còn cho thấy một hướng tiếp cận đáng khích lệ của thế hệ trẻ đối với di sản. Khi sáng tạo được đặt trên nền tảng của sự hiểu biết, khiêm nhường và trách nhiệm, những giá trị văn hóa truyền thống sẽ không chỉ được gìn giữ mà còn có thêm sức sống mới trong đời sống đương đại./.