VOV4.Sêdang - Kơtăn pơlê kong krâm Buôn Ma Thuột 26km vêh pêa mâ hâi lo, mâu kơdrum kaphế a cheăm Ea Yông, tơring Krông Pac\, kong pơlê Dak Lak, dế tơpo reăng rơbông. A tíu kố 100 hnăm hdrối nah, ko\ng ti Cao Nguyên Đông Dương [ă ko\ng ti ngăn ‘na chêk deăng An Nam hiăng mơjiâng deăng kaphê ki kân rơdâ CADA [ă 260 ha kaphế, pơxiâm djâ pêt drê loăng kố pêt tơku\m hên kân rơdâ a Tây Nguyên.

Tơnêi hơpok le#m, rơnâk lối 500 met tâng vâ pơchông [ă rơgâ têa kơx^, mê kaphế kơpong kố châ mâu hngêi ki kơ óu uâ pơliê dêi Pơhlăng kơdeăn khe#m le#m xú kơhiâm tâ mâu kơphế ki pêt a tơnêi ki ê. Tiah mê, bố dâng 10 hnăm kơ’nâi mê, hiăng ai tơ’nôm 20 deăng pêt kaphế dêi Pơhlăng châ pêt rơtâ tá pơlê kong kơdrâm Buôn Ma Thuột, rêm deăng kaphế kân rơdâ châ chât hec ta, pro hdrê loăng ki kố chiâng inâi ki vâi ôu eăng dêi kơpong tơnêi khêi  Tây Nguyên.

Hiăng 100 hnăm, deăng kaphế ki kân rơdâ CADA, tíu ki vâi ôu eăng nah, nôkố cho môi tíu tơbâ ton nah dêi tơnêi têa, châ tơnêi têa ‘no liăn ‘mâi mơnhông tung hâi leh mơd^ng kaphê Buôn Ma Thuột rôh má 3 hnăm 2011. Djâ ngin lăm ngăn tíu xối tơmâ a deăng kaphế ki kân rơdâ CADA, pôa Võ Ngọc Nam, ối a cheăm Ea Yông, tơring Krông Pac\, ăm ‘nâi, kố cho tíu mơjiâng chi [o# Đảng ko\ng san apoăng tung ko\ng nhân dêi kong pơlê Dak Lak [ă tíu ki tơpui tối ăm ‘nâi ‘na tơdroăng kal pơkí dêi kăch măng tung rơxông tơplâ nah. Tíu tơbâ ton nah kố bố ối hlo mơnât ki rơtâ tá xiâm loăng hrá kân. Môi tíu tơbâ ki nếu châ ‘mâi mơnhông pá kơdâm tơkâng loăng hrá, pro tíu vâ xối kơ mâu ki pêt kaphế hiăng hlâ hnăm ki mê nah. Pôa Võ Ngọc Nam, ngế ki châ pơcháu ngăn tíu xối tơbâ a kố ăm ‘nâi: Tung rôh tơplâ xâ Mih to\ng kum tơnêi têa dêi kuăn pơlê pin, kố xun cho môi tíu ki mâu kăch măng hmâ tơku\m hôp, [ă nôkố châ tơnêi têa mơnhên chiâng môi tíu tơbâ ton nah CADA. Tíu kố hdrối nah cho deăng kaphê kân rơdâ, klêi nông trường kaphế Phước An, nôkố cho ko\ng ti kaphế Phước An xo răk ngăn, hlối tơbleăng thế pêt kaphế, xua kơpong tơnêi khêi ba-zan kố tơtro [ă kaphế, [ă bố pêt kaphế tê, săp ing mê kuăn pơlê xun kơnôm ing loăng kaphế vâ ai tơdroăng rêh ối mơtiah nôkố.

Sap Buôn Ma Thuột, loăng kaphế hiăng ai lâp lu kơpong Tây Nguyên, tâi tâng deăng pêt lối 550 rơpâu ha, plâi kaphế rêm hnăm châ xo lối 1 rơtuh 500 rơpâu ta#n. To a Dak Lak, pơlê xiâm kaphế dêi Tây Nguyên, hnăm 2014 plâi kaphế châ 90% ki tê ăm kong têa ê, châ xo lối 650 rơtuh dôlar Mih. Loăng kaphế dế kum hên dâng 300 rơpâu ngế ai cheăng pêi amê, [ă 200 rơpâu ngế ai cheăng pêi ki ê. Loăng kaphế hiăng pro tơdroăng rêh ối phâi tơtô, kro mơdro\ng ăm mâu hdrông kuăn ngo a Tây Nguyên. Pôa Y Đjhai, kuăn ngo Rơđế ối a [uôn Sah, cheăm Ea Tu, pơlê kong kơdrâm Buôn Ma Thuột kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi: Kơnôm pêt kaphế mê rơpo\ng hngêi hiăng ai liăn ăm dêi 9 ngế kuăn hriâm troh lâm kân, châ pro hngêi kân lối 1 rơtal liăn: Kơnôm ko\ng ti ‘no liăn pêi pêt, mơnhông pêt kaphế mê tơdroăng rêh ối dêi rơpo\ng hngêi a xuân mơtiah kuăn pơlê tung pơlê rế tơniăn, kro mơdro\ng. To\ng kum kuăn pơlê, hnê ‘na kih thuâ#t pêt, răk ngăn kơphế, toh têa, hnêi tơkâng, po nhâ [ă hía hé. Kơnôm ko\ng ti kơhnâ hnê kuăn pơlê pêt kaphế mê kaphế xông dâi le#m, ai plâi hên, kum tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê rế tơniăn tâ.

Plâi kaphế Tây Nguyên hiăng tê ăm kong têa ê troh 60 to kong têa [ă tung kơpong; pro Việt Nam chiâng tơnêi têa ki tê kơphế robusta hên má môi tung lâp plâi tơnêi, [ă ai troh tơdế kơxo# kaphế robusta tung lâp plâi tơnêi. Tiu pôa Trịnh Đức Minh, kăn hnê ngăn kaphế Buôn Ma thuột tối, kaphế Tây Nguyên châ lâp plâi tơnêi ‘nâi ki xú le#m kơhiâm ôh tá ai tíu ki lâi ai mơtiah mê. Ki xú le#m dêi kơphế mê mơhno tung pơla hr^u hnăm, săp kaphê CADA a rơxông Pơhlăng troh inâi kơphế Buôn Ma Thuột nôkố. Pôa Trịnh Đức Minh tối: Tâng bố tối tơtro tê mê gá ai hên plâi, la ga ki tơtro akố ối pro plâi kaphế le#m: xua ki a’ngêi dêi tơnêi [ă hyôh kong prâi hâi măng cho péa tơdroăng ki xiâm pơkâ tơdroăng ki le#m lơ ôh dêi kơphế robusta Buôn Ma thuột. Loăng kaphế hiăng lối hr^u hơnăm, kơvâ ngăn kơphế hiăng trâm hên tơdroăng pá puât, la hâi la lâi kuăn pơlê lôi dêi kơphế; [ă tơdroăng ton nah mơtiah mê, túa pêt rak ngăn kơphế dêi kuăn pơlê xun rế tâk hên.\

Pơkâ kơphế cho loăng plâi ki xiâm, khu râ kăn mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên xun mơtiah mâu khu xiâm, kơvâ cheăng tơdjâk troh hiăng pơkâ [ă răk ngăn ‘no liăn cheăng mơnhông tiu troăng rơhlâ krá ton xo\n. Tơdrêng [ă tơdroăng ‘no liăn pêt răk ngăn krâu mơdêk kế tơmeăm pê lo, khu râ kăn kong pơlê [ă khu râ pơkuâ cheăng đi đo tơmâng khât troh tơdroăng cheăng tê mơdró, po rơdâ inâi kring vế kaphế Buôn Ma Thuột tung lâp plâi tơnêi. Pôa Đinh Văn Khiết, kăn pho\ hnê ngăn Vi[an kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi: Kong pơlê Dak Lak  nôkố ai dâng 203 rơpâu ha kaphế, la rế chôa hơ’lêh mâu hdrê loăng ki ê, vâ tơniăn ki krá ton ăm loăng kơphế tung mâu hơnăm pơtối. Ki xiâm pro ti lâi pin châ pơtôk rak vế dêi deăng kaphế tơtro [ă mâu kơpong nhâ loăng kuăn kiâ, hyôh kong prâi [ă ai mâu kuăn pơlê ki rơkê cheăng pêt kơphế. Má péa, pin thế pro tơniăn le#m ‘na kloăng kaphế, vâ tơniăn tung tơdroăng châ xo tơ’mot liăn dêi kuăn pơlê, pê lo xuân mơtiah tơdroăng mơnhông mơdêk dêi kong pơlê.

Hiăng châ môi chal ai mâ a kơpong Tây Nguyên, sap ‘’kơphế CADA’’ troh ‘’Kơphế Buôn Ma Thuột’’, mâu tơdroăng ki kơnía git xua inâi ki vâi ôu eăng tung lâp plâi tơnêi kố hiăng pro inâi môi kơpong tơnêi, cho tơdroăng ki hâk tơngăm dêi Buôn Ma Thuột tối phá xêh [ă Tây Nguyên tối tơchuôm. Leh mơd^ng kaphế Buôn Ma Thuột ki git mê.

Gương tơplôu