Vâi krâ-nho\ng o po ngăn [ai 2 drăng kố:
Lâp tơnêi têa ai dâng 3 rơtuh ha tơnêi khêi bazan, tung mê Tây Nguyên ai 2 rơtuh ha. Kố cho tơnêi ai eâk krêng iâ, râ tơnêi hbo, hơpok le\m, hên trếo kơhiâm, tơtro [a\ hên loăng plâi kâ má môi cho mâu loăng plâi ki kơnâ liăn. Xuân xua ti mê, mâu hơnăm hiăng hluâ, mâu loăng plâi môi tiah kơphế, tiu, kơxu hiăng [a\ dế châ pêt [a\ pói tơngah ‘na châ tơ-[rê cheăng kâ kân.
Nôkố, [a\ng kơphế a Tây Nguyên dâng 630 rơpâu ha, kơxu dâng 250 rơpâu ha, tiu châ hr^ng rơpâu ha [a\ hía hé. Kố pơrá cho mâu loăng plâi ton hâi, mê cho thế pêt, mơ’no liăn rak ngăn hên hơnăm nếo ăm pêi lo liăn. Laga ‘’pêt loăng troh hâi vâ krí’’ hên ngế thế ko tah xua yă mâu tơmeăm kố môi tiah tiu, kơxu chu kơdroh ó, pêi chiâk deăng tro lu\p.
Châ ngăn cho môi tiah ‘’mêa rơbông’’ môi rơxông laga yă chá kơxu kơdroh sap ing 120 rơtuh liăn/1 ta#n chu u ối 28 – 30 rơtuh liăn 1 ta#n (yă iâ tâ yă chiâng kơxu) hiăng pro ôh tá xê to mâu rơpo\ng pêt kơxu ko tah loăng kơxu mê mâu ko\ng ti ai kơpong pêt kân thế kơdroh [a\ng pêt. Mâu rơpo\ng ối rak kúa dêi chá kơxu dế pá puât khât.
Pôa Đặng Thanh Tuế, ối a thôn 3, cheăm Ia Nhin, tơring }ư\ Pa tối ăm ‘nâi, hơnăm 2005, châ to\ng kum dêi tơdroăng tơkêa bro tu\m têk ‘na pêi chiâk deăng, pôa hiăng mung liăn hngêi arak liăn vâ pêt 5 ha kơxu. Tung péa hơnăm apoăng kúa chhá, mê ối châ liăn rơkâ. Troh nôkố, yă chhá kơxu chu rơpâ, châ xo liăn ôh tá tu\m vâ mơ’no cheăng. Kơdrum kơxu tơngah xêh kô kum rơpo\ng pôa hơ’leh tơdroăng rêh ối, mê nôkố chiâng che\n pá vâ tơleăng:
‘’Drêng yă chhá kơxu chu rơpâ, vâi krâ pá puât má môi cho mơ’no liăn cheăng, ôh tá ai liăn mơ’no rak ngăn. Má péa nếo, tơdroăng rêh ối rế hía rế pá puât. Ing tơdroăng pá puât mê, pâ thế khu râ kơpêng hriăn ple\ng pơtê pơtân ‘nôi xo liăn che\n ki ton, má péa, cho ăm mung liăn xo liăn tơkâ iâ vâ mơ’no cheăng. Má pái, pơkâ thế tơnêi têa hriăn ple\ng tăng tíu tê ăm vâi krâ’’.
Yă chhá kơxu hiăng chu rơpâ sap hơnăm 2013, kơdroh hên [a\ tá hâi hlo to kơnâ. Sap ing 6 hơnăm hdrối, hên rơpo\ng drêng ko tah loăng kơxu [a\ pói vâ hơ’leh pêt kơphế kô pêi lo liăn tơniăn tâ. Laga, pêt kơphế xuân yă xuân ôh tá tơniăn.
Rơpo\ng jâ H’Nhung Ayun, ối a [uôn }uôr Dăng B, cheăm }uôr Dăng, tơring }ư\ Mgar, kong pơlê Dak Lak ai pêt 1 ha kơphế, tung mê ai lối 6 sao hiăng châ krí. Hơnăm nah, [a\ng kố châ krí 1 ta#n 6 tă kơphế pơ’leăng, [a\ yă tê 37 rơpâu môi kilô. Xêo tâi tâng kơxo# liăn mơ’no rak ngăn, rơpo\ng ối châ liăn laih [u dâng 30 rơtuh liăn. Laga rơnó kơphế ôh tá châ hên, yă chu rơpâ:
‘’Hơnăm kố rơpo\ng á châ kơphế iâ tâ tâng ngăn [ă hơnăm nah, bu châ dâng 8 tă tê, tơdrêng amê yă tê xuân rơpâ tâ hơnăm nah. Nôkố, yă kơchơ tê mơdró bu 34 rơpâu liăn môi kilô. Ôh tá châ kơphế, yă chu rơpâ tiah kố rơpo\ng á tro lu\p; liăn phon, liăn mơ’no rak ngăn rơnó la ngiâ ôh tá bê liăn xếo’’.
Tây Nguyên hiăng hía dâng 30 hơnăm hiăng hluâ vâ chiâng kơpong ki pêt hên tiu dêi lâp tơnêi têa [a\ lâp plâi tơnêi. Laga nôkố, mâu ‘’kơdrum tiu hlâ’’ rế hía rế hlo hên, mâu kơdrum lôi chúa, mâu kơdrum tiu hlâ, mâu pơlê pêt tiu ki ô eăng má môi ôh tá ai mơngế xếo xua yă tiu chu kơdroh ó.
Mâu kơxo# liăn che\n hngêi arak liăn troh hâi chêl ôh tá ai ivá chêl, kuăn pơlê bu ‘nâi lôi pơlê mê lăm tăng pêi cheăng u ê. Pôa Hà Đình Thủ, Kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Ia Blăng, tơring }ư\ Sê, kong pơlê Gia Lai.
‘’Hdrối nah kuăn pơlê ai mung liăn a hngêi arak liăn tung tơring vâ mơnhông cheăng kâ tung mê ai tơtro\ng mơ’no liăn pêt tiu [a\ kơphế. Laga, yă tiu gá chu rơpâ ó, tơdrêng amê tiu hlối hlâ nếo. Xua mê, tơdroăng mơdrếo liăn che\n hngêi arak liăn dêi mâu rơpo\ng trâm pá hên. Khu râ kăn pơkuâ xuân pâ thế [a\ mâu râ ăm pơtê pơtân chêl liăn che\n, pro mơdon hâi khế chêl, [a\ mâu rơpo\ng kuăn pơlê pêi chiâk deăng tung tơring ki hdrối nah hiăng mung, vâ vâi krâ kơdroh ki pá puât’’.
Mâu loăng plâi châ ngăn cho pêi lo liăn ki xiâm châ pơto pơtih môi tiah ‘’mêa rơbông’’, ‘’mêa prăng’’ dêi kuăn pơlê Tây Nguyên nôkố pêi lo liăn iâ, chiâng pro pá, chiâng tơmeăm che\n ki pá vâ tơleăng. Mâu khu tê mơdró kân pêt kơxu a Tây Nguyên, tá mâu khu cheăng ối tung grup pơkuâ kơxu Việt Nam mâu hơnăm achê kố xuân trâm pá hên.
Yă chhá kơxu kơdroh ó tung pơla ton t^n, hên tíu pêi cheăng klêi kơ’nâi xêo ngăn tâi tâng kơxo# liăn mơ’no rak ngăn, ăm mâu ngế kúa chhá [a\ hía hé…bu châ tơkâ 50 rơpâu liăn môi ha môi hơnăm.
Pôa Dương Văn Trang, Kăn cheăng tung tíu xiâm Đảng, Kăn pơkuâ hnê ngăn cheăng Đảng kong pơlê Gia Lai tối ăm ‘nâi:
‘’Tung kong pơlê Gia Lai ngin ai 100 rơpâu ha loăng kơxu, klêi kơ’nâi xêo ngăn tâi tâng kơxo# liăn châ xo, mơhá hnoăng liăn ăm mâu ngế kúa chá môi ha tơkâ châ 3 rơtuh liăn. Mê 100 rơpâu ha mê châ to lâi. Kăn pơkuâ Ko\ng ti kơxu ‘Mang Yang tối [a\ á rêm ha châ liăn tơkâ châ 50 rơpâu liăn, châ 1 mo\ng phơh. Rêm hơnăm ko\ng ti kố lu\p dâng 15 – 20 rơtal liăn’’.
Pêt iâ lu\p iâ, pêt hên che\n liăn hiăng [a\ dế cho tơdroăng tô tuăn dêi mơngế pêi chiâk deăng a Tây Nguyên plâ to hơnăm achê kố. Ing kuăn pơlê pêi chiâk deăng troh mâu khu tê mơdró krê, khu tê mơdró Tơnêi têa mơjiâng pro mâu tơmeăm pêi chiâk deăng ki xiâm a Tây Nguyên pơrá dế mơ-eăm drêng tơdjâk dêi kơchơ tê mơdró tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, dêi mâu kơxo# liăn che\n hngêi arak liăn cho môi tơdroăng ki ai khât khéa ó a Tây Nguyên dế kố.
Lê Bình VOV1 chêh
A Sa Ly tơplôu [ă tơbleăng
Viết bình luận