VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ng o [a\ pú hmâ! Mâu hơnăm achê kố, drêng yă mâu kế tơmeăm khoăng pêi lo ing chiâk deăng, môi tiah kơxu, kơphế [a\ hía hé ôh tá tơniăn, ki rơhêng vâ tối yă kơxu chu rơpâ, mê yă tiu xuân ối tơniăn [a\ kơnâ. Tơdroăng kố hiăng pro hên kuăn pơlê a tơring Đak Đoa, kong pơlê Gia Lai hơ’lêh troăng pêi cheăng, mê pêt loăng plâi kố, ôh tá vâ bê tơmâng mơhé ôh tá ‘nâi kih thua#t rak ngăn, tung tơring tơbriât dêi pó pêt, pêt hluâ tiô tơring pơkâ. {ai chêh dêi A Dơng, Ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam kơpong Tây Nguyên ai chêh tối ‘na tơdroăng mê:

  Troh a pơlê Tuơh Ktu, cheăm G’Lai nôkố, hmâ a tíu ki lâi tâng châ trâm kuăn pơlê, mê tơpui to tơdroăng pêt tiu. Kuăn pơlê a kố tối: pêt tiu nếo pêi lo liăn hên, kum tơdroăng rêh ối rơpo\ng mơnhông tơtêk. Nôkố, tung cheăm G’Lar ai dâng 15 hectar tiu, tung pơlê Tuơh Ktu ai lối 5 hectar. Tâi tâng 210 rơpo\ng {ơhnéa tung pơlê pơrá pêt loăng plâi kố, tung mê ai hên rơpo\ng ko ‘nhiê kơdrum kơxu, kơphế [a\ hía hé, vâ ai tơnêi pêt tiu. Pôa Y Chôn, kăn pho\ pơkuâ pơlê Tuơh Ktu, cheăm G’Lar, tối ăm ‘nâi: Pêt tiu vâ tơdroăng rêh ối niên nok. Nôkố yă tiu kơnâ tâ mâu loăng plâi ki ê, xua mê kuăn pơlê pin tiô dêi pó pêt tiu. Tung pơlê, kơnôm pêt tiu, mâu rơpo\ng kro mơdro\ng, bu pêt to chât xiâm tê, laga pêi lo châ hên liăn, mâu rơpo\ng pêt 5, 60 xiâm, pêi lo liăn xuân châ 5, 60 rơtuh liăn, xua mê kuăn pơlê hlo pêt tiu pêi lo liăn hên, kô hơ’lêh tơdroăng rêh ối rơpo\ng.

            Xuân môi tiah mâu rơpo\ng kuăn pơlê a pơlê Tuơh Ktu dế tơbriât dêi pó pêt tiu, rơpo\ng pôa Đưm, ối a pơlê Groi, cheăm G’Lar hiăng mơ’no dêi tâi tâng liăn kơd^ng dêi rơpo\ng vâ pêt loăng plâi kố. Tung hơnăm 2015, pôa mơ’no liăn pêt lối 1 hectar 7 sao tiu, [a\ kơxo# liăn roê trăng [a\ kơxái tiu, tâk troh 600 rơtuh liăn, tá hâi xêo kơxo# liăn chiâ klôh, roê eâk ro, hnoăng mung mơngế pêi cheăng. Laga, ôh tá mơhúa môi tiah mơngế ki ê, kơdrum tiu hlâ châ tơdế, xua roê hdrê ôh tá dâi le\m, [a\ xuân ôh tá ‘nâi kih thua#t pêt [a\ rak ngăn. Pôa pơtối mơ’no lối 30 rơtuh liăn nếo vâ roê hdrê nếo vâ pêt. Drêng châ kơ-êng ‘na kih thua#t xuân môi tiah túa ki rơkê tơtro pêt tiu, mê pôa Đưm tối: Pêt tiu kố hlá pêi, hlá hriêm tê, cho ‘nâng pêt tiu cho pá, nếo pơxiâm pêt hiăng hlo hên tiu hlâ. Tâng ôh tá hriêm kih thua#t, mê pêt tiu pá ‘nâng. Môi tiah a tối mê âi, nếo klêi pêt, mê tiu hlâ, a pơtối tăng roê hdrê pêt nếo, nôkố á dế mơ-eăm rak ngăn tiu tiô kih thua#t hiăng hriêm a mâu lâm hnê pêi chiâk deăng, thế 3 troh 4 hơnăm nếo, nếo châ krí tê châ liăn.

            Pêt tiu kal liăn mơ’no apoăng hên. Vâ ai trăng tiu, tâng xêo kơxo# liăn chiâ klôh, roê trăng [ê-tông, roê phon, roê hdrê, mê tâi sap 30 troh 400 rơpâu liăn môi xiâm. Kố cho kơxo# liăn kân [a\ hên rơpo\ng trâm pá puât xua tơbriât pêt tiu. Laga, tơdroăng pêt tiu kuăn pơlê a mâu thôn ối tung cheăm A Dơk, cheăm Trang, H’Nol, Kon Gang [a\ hía hé dêi tơring Đak Đoa xuân tơbriât dêi pó pêt.

            Pôa Y Byin, Kăn hnê khu pơkuâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng cheăm A Dơk tối ăm ‘nâi: ‘’Khu pơkuâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng cheăm đi đo pơchân kuăn pơlê kal tơtro\ng [a\ loăng plâi ki pá pêt, rak ngăn kố, vâ pêt thế ‘nâi kih thua#t, pôi tá lâk tah kơphế, kơxu, klêi mê tơbriât dêi pó pêt. Laga ôh tá xê kuăn pơlê ki lâi xuân tơmâng, hên ngế hiăng ko lâk tah dêi kơdrum loăng plâi ton hâi, vâ pêt tiu.

            Ki nhên môi tiah ngoh Hngưnh ối a pơlê Djrông, hơnăm 2013 hiăng ko ‘nhiê kơdrum kơxu  hơ’lêh pêt vâ chê 400 xiâm tiu. Nôkố, kơdrum tiu xuân tá hâi châ krí, laga ai tơdế [a\ng tiu ôh tá kâi xông [a\ dế choâ ‘lâng hlâ. Tôu tuăn ‘na tơdroăng tiu hlâ xuân ai, laga hơnăm 2015 kố on veăng ngoh xuân ối pêt nếo dâng 700 xiâm tiu nếo. Ngoh Hngưnh, ối a pơlê Djrông, cheăm A Dơk tối: A rơhêng vâ pêt, mê a pêt, tá hâi hriêm  tiô hriêm lâp hnê pêi chiâk deăng ki lâi. Tâng ai lâm hnê kih thua#t, mê a hêng vâ hriêm, nôkố a tô tuăn ‘nâng, tiu á pêt hdrối nah ôh tá ‘nâi tiah lâi choâ ‘lâng hlâ, tiu hlâ ôh tá ‘nâi pro ti lâi, vâ xôh pơkeăng ki kố ki mê laga ôh tá khên, xâu ôh tá tơtro, mê ối ngăn tê, tiu rế hía hlâ rế hên.

Hên kuăn pơlê Đak Đoa xuân ‘nâi pêt tiu kô tơ’lêi trâm tơdroăng ki ôh tá tơniăn, laga xua mâu hơnăm a chê kố tiu kơnâ, xua mê hên ngế xuân ôh tá vâ tơmâng, tơbriât pêt tiu, xua mê  hên ngế xuân ối pêt. Tơdroăng kố pro hluâ tiô tơdroăng pơkâ pêt tiu krá tơniăn a tơring. Ki nhên: hơnăm 2010 tâi tâng tơring bu ai 500 hectar tiu, [a\ tiô pơkâ mơnhông mơdêk krá tơniăn hneăng hơnăm 2010 – 2015 cho 850 hectar, laga troh nôkố [a\ng tiu hiăng tâk 1 rơpâu 248 hectar, tơkâ hluâ 400 hectar. Mơni kuăn pơlê ối tơbriât pêt.

Vâ kơdroh tơdroăng tơbriât pêt tiu, khu kăn pơkuâ tơring Đak Đoa hiăng hnê mơhno mâu kơvâ cheăng pơtâng tối, pơchân kuăn pơlê kơdroh, pôi tá tơbriât pêt tiu, kô tơ’lêi trâm pá puât. Pôa Lê Văn Trinh, Kăn pho\ pơkuâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng tơring Đak Đoa, kong pơlê Gia Lai: Ngin hiăng pơtâng tối kuăn pơlê. Má môi cho drêng pêt tiu kal tơtro\ng xua tiu ôh tá vâ têa to\ng, tơnêi ki ôh tá hơpok le\m, ôh tá xê kơpong tơnêi ki lâi xuân chiâng vâ pêt tiu. Má péa cho mâu pơrea\ng, tá hâi ai pơkeăng ki kơdê pơrea\ng re\ng hlâ, hrá hlâ [a\ hía hé, xua mê tâng tơbriât pêt ôh tá tiu pơkâ, mê pơrea\ng kô xông tâ tú, kô pro xiâm tiu hlâ hên, tơdjâk troh tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê.

            Tơdroăng kuăn pơlê Đak Đoa, kong pơlê Gia Lai rah tiu pêt vâ pro kro mơdro\ng drêng kố, tá hâi ‘nâi lơ tro lơ ôh. Laga túa pêi pêt, hrá pêi hlá hriêm [a\ ko tah dêi kơdrum kơxu, kơphế vâ ai tơnêi pêt kô tơ’lêi trâm ôh tá tơniăn. Kố cho tơdroăng ki tô tuăn tơdroăng pêt tiu krá tơniăn a tơring.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng