VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ng o [a\ pú hmâ! Mâu hnăm achê pơla kố, cheăng khăm mơlât ‘na pơreăng HIV/AIDS ki hmâ xông tâ tú a kong pơlê Dak Lak hlo hiăng tơ-[rê khât. Pu\n hơnăm pơtối achê kố, kơxo# mâu ngế ki nếo tro tâ pơreăng, kơxo# mâu mơngế ki hiăng râ chiâng pơreăng AIDS [ă kơxo# mâu ngế ki hlâ xua tâ pơreăng kố a Dak Lak xơrá hlo chía kơdroh. Rơtế [ă tơdroăng ki thăm mơjiâng hngêi pơkeăng, mâu tíu khăm mơlât mê mâu ngế pro tiu tơdroăng pơkâ ‘na mơlât hiăng kum pơtối rak vế ivá châ chăn. Drêng tơbâ hâi {ok thái pơkeăng Việt Nam lơ 27 khế 2, khu chêh hla tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a kơpong Tây Nguyên ai [ai chêh ‘na hnoăng cheăng kố a Dak Lak.

            {ok thái pơkeăng Đào Thị Hảo, kăn pho\ pơkuâ kơbong pơlât, Tíu xiâm hbrâ mơdât pơrea\ng HIV/AIDS kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi: pêi cheăng hên hnăm akố, hlo hên xôh ngế ki tro tâ pơrea\ng HIV/AIDS lăm khăm pơlât akố hiăng châi râ ó, tơkéa vâ tối hiăng râ troh a kơlo má 4, cho hiăng chiâng pơrea\ng AIDS; laga, klêi kơ’nâi môi pơla măng t^ng pơlât, mơngế ki tro pơrea\ng rak vế, pro tiu rơkong hnê tối dêi [ok thái pơkeăng, mê hiăng chía le#m iâ. Mơtiah nâ Nguyễn Thị H, ối a pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột cho ngế ki pin hlo nhên. {ok thái pơkeăng Đào Thị Hảo ‘mu\n tối: Tro tâ pơrea\ng HIV hiăng râ ó a kơlo má 4, nâ dế tro pơrea\ng kơ-o lo mơheăm lo êi kơnái a dik bli, a kơveăng, rơthăm nếu lo hên têa rơtốu a dik-bli, a kơveăng. Má péa nếu, ivá ôh tá mo dâi, ôu kâ ôh tá tâ kơhiâm, nâ khéa ‘nâng, pơreăng HIV vâi tối cho pơrea\ng ki vâ kơdroh tơdroăng rêh ối. Laga nôkố nâ xun hiăng tâ mâ mo dâi, xôk xuâ, xua nâ đi đo ôu pơkeăng tro tiêu [ok thái pơkeăng tối pơchân. Nâ hiăng vêh a pơlê, laga nâ ga nâ xun ối troh akố vâ xo pơkeăng ăm dêi o pơlât.

            Nâ Nguyễn Thị H pơxiâm pơlât xăp khế 4 hnăm 2012, troh nôkố, ivá nâ hiăng pơhlêh hên, pơrea\ng xăp râ ó kơlo má 4 nah, mê nôkố hiăng chía tâ, hiăng vêh ối a kơlo má 1, ivá kâi hbrâ mơdât pơrea\ng, châ hngăm xăp 50 troh 60 kilố. Ivá chía mo, xua mê nâ ối đi đo xôk xuâ tâ hdrối nah, nâ păn chu kăn, pế drôu, păn í tê tăng lie#n vâ ăm dêi kue#n kơdrâi mơhriâm tâp. Pâ dêi mâu hâi apoăng nâ ‘nâi dêi tơná tro tâ pơrea\ng xua ho\ng dêi kơnốu, nâ H tối: Má môi xâu mâu ngế ki ê ngăn pin vâi kôm tơmiêt tối pin ti kố ti mê, ối hmếu pơ xâu, drêng mê tơmiêt ôh tá vâ rêh xếu. Laga xua tơmiêt u ối kue#n ‘ne#ng, mê djâ dêi kue#n lăm khăm ngăn, hlo dêi kue#n mo dâi, ôh tá tro tâ pơrea\ng, ho\ng mê a mơ-eăm vâ rêh, a rêh ối xua kue#n ‘ne#ng. Rơpo\ng xun rak ngăn a krâu khât. A châ nho\ng o veăng to\ng kum, ngăn hên tâ hdrối nah. Nôkố tơmiêt hiăng tơnie#n, khên tơnôu vâ rêh ối. Nôkố a rêh ăm tơtro, tơxâng [ă rơpo\ng hiăng hâk vâ, rak ngăn kue#n ‘ne#ng troh tá tui lui.

            Mâu ngế ki tro tâ pơrea\ng HIV - AIDS pơlât prêi le#m ôh tá xê to a kong pơlê Dak Lak. Tiêu [ok thái pơkeăng Đào Thị Hảo, kăn pho\ pơkuâ kơbong pơlât, Tíu xiâm hbrâ mơdât pơreăng HIV - AIDS kong pơlê Dak Lak tối, tơdroăng mâu ngế tâ pơrea\ng HIV - AIDS pơlât châ pro tiêu hnê tối dêi [ok thái pơkeăng, kôm kơdroh pơrea\ng ki ôh tá bê xâu pơkeăng, pơlât prêi le#m. Ki kal má môi [a\ mâu ngế tro tâ pơrea\ng thế pro tiêu tơdroăng pơkâ dêi [ok thái pơkeăng drêng pơlât. Mơngế tro tâ pơrea\ng thế ôu pơkeăng, ôu tro chơ pơkâ, ôu tu\m pơkeăng, klêi mê, pơtối lăm khăm tiêu pơkâ, pro tiêu pơkâ dêi [ok thái pơkeăng ‘na xéa ngăn, klêi mê, rak ngăn dêi châ chăn, mơtiah ôu kâ, pơtâp ivá, klêi mê, thế đi đo xôk xuâ. Tối tơdjuôm ai hên tơdroăng, laga nôkố tiêu a tơmiêt tơdroăng ki pin to\ng kum ăm vâi, pro tiah lâi kơdroh tơdroăng ki pơrah [a\ mơngế ki tro tâ pơrea\ng. Rêm ngế thế veăng tơdjuôm ivá mơno veăng kum vâi, mơni kôm tro tâ.

            Dak Lak dế nốkố ai 3 tíu pơlât mâu ngế tro tâ pơrea\ng HIV - AIDS mê cho hngêi pơkeăng kân kong pơlê Dak Lak, hngêi pơkeăng kân pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột [a\ Tíu xiâm hbrâ mơdât pơrea\ng HIV - AIDS dêi kong pơlê, [a\ tâi tâng kơxo# mơngế tro tâ pơrea\ng troh khăm pơlât cho 387 ngế. Mâu ngế tro tâ pơrea\ng châ xéa ngăn ivá, xing xoăng pơkeăng rêm hâi [a\ pêt xo ngăn mơheăm tiah hmâ rêm hneăng tê kơtê a mâu tíu khăm pơlât kố. Mâu hnăm hiăng hluâ, kơvâ ngăn pơkeăng kong pơlê Dak Lak xun hiăng tơtro\ng troh tơdroăng pơtâng tối, tơbleăng tơdroăng khăm pơlât tung mâu rơ’jíu, um tivi, vâ mâu ngế tro tâ pơrea\ng HIV - AIDS troh mâu tíu khăm pơlât. Tha\k sih, {ok thái pơkeăng Nguyễn Đình Tuấn, kăn pho\ pơkuâ Tíu xiâm hbrâ mơdât pơrea\ng HIV - AIDS kong pơlê Dak Lak, tối ăm ‘nâi: Hên hnăm kố, mê tơdroăng pơtâng tối, tơbleăng kheăn châ tơmâng pêi pro hên, la lâi, drêng lâi xun tơbleăng tung rơ’jíu, um tivi ‘na tơdroăng ki dế po rơdâ pêi pro a kong pơlê, vâ kue#n pơlê ‘nâi, vâi troh. Tung 4 hnăm pơtối mê, xăp hnăm 2011 troh nốkố, kơxo# mơngế tro tâ pơrea\ng HIV nếu châ hlo rêm hnăm rế kơdroh, kơxo# mơngế tro pơrea\ng hiăng chiâng pơrea\ng AIDS xun ối iâ, hiăng kơdroh, kơxo# mơngế tro pơrea\ng hlâ xun kơdroh. Tơdroăng mê vâ tơbleăng tối ki châ tơ-[rê ho\ng túa răk ngăn, to\ng kum, pơlât ăm mâu ngế tro tâ pơrea\ng HIV dêi kong pơlê dế châ tơ-[rê.

            Hnăm 2011, kong pơlê Dak Lak châ hlo 164 ngế nếu tro tâ pơrea\ng HIV, 95 ngế hiăng chiâng pơrea\ng AIDS [a\ 24 ngế hlâ. Troh hnăm 2014, kơxo# mơngế nếu châ hlo tâ pơrea\ng hiăng kơdroh [a\ u ối tơdế, kơxo# mơngế hiăng chiâng pơrea\ng AIDS kơdroh 30% [a\ kơxo# mơngế hlâ kơdroh 70%. Châ tơ-[rê tiah kố, kơnôm ing hnoăng mơ-eăm dêi kơvâ ngăn pơkeăng [a\ khăm pơlât mâu ngế tro tâ pơrea\ng HIV - AIDS [a\ mâu ngế ki tro tâ pơrea\ng HIV mơ-eăm khât tung pơlât. Ki kal tâ mê nếu cho tơdroăng tơdjuôm ivá mơno dêi pơlê pơla, kơdroh tơdroăng ki pơrah mơngế ki tro tâ pơrea\ng HIV - AIDS, vâ vâi khên rêh ối [a\ pơlê pơla, ai pơxúa./.

A Sa Ly tơplôu