VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ng o [ă pú hmâ! Rơtế [ă tơdroăng ki mơjiâng Tíu xiâm Rak ngăn rui, kong pơlê Dak Lak hiăng k^ pơkâ Tơdroăng Re#ng rak ngăn rui, [ă tâi tâng kơxo# liăn ‘no ai lối 85 rơtal liăn, la troh nôkố tá hâi ai rui ki lâi ai kuăn, mê rui ki hiăng krâ rế hía hlâ rế hên, vâ chê tâi. {ai chêh ‘’Dak Lak: ‘No 85 rơtal liăn la rui rế hía rế hlâ’’ dêi Minh Huệ, ngế chêh hla tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a kơpong Tây Nguyên tối mơnhên ‘na tơdroăng kố.       

Ối achê rui ploh tơkôm tơdah tơmối lăm hêi ngăn têa kroăng Srepok, mơngế ki pât rui cho Y Pral Êban ối a cheăm  Krông Na, tơring {uôn Đôn tối ăm ‘nâi, môi măng t^ng ăm rui lăm pơto tơmối ôm hyô, môi măng t^ng ăm rui pơtê tung kong. Rui Ba Khăm dêi rơpo\ng hiăng châ 50 hơnăm, laga ivá xuân ối mo dâi, xua kơnôm đi đo kơ’nêi tung kong. Tiu ngoh Y Pral Êban, tâng ôh tá rêi mâu nhâ hlá tung kong kế, rui kô chôm, ôh tá têi ‘răng, mơhé pâk pơkeăng piê:Tâng rêi to hlá kơtếo [a\ hlá priât tá hâi tu\m trếo piê. Pin thế kơ’nêi tung kong ăm rui rêi xêh nhâ hlá kong mê ga le#m, rui ai ivá têi ‘răng. Thế ăm ga rêi kâ mâu kế kâ tung kong, mê rui nếo ai ivá mo dâi. Tâng pâk pơkeăng piê tê, mê rui têi ‘răng môi péa hâi tê, ôh tá têi ‘răng plâ khế, môi tiah rui dêi ko\ng ti ôm hyô pơto tơmối bu to lâi hâi tê mê hiăng rơlâi rơlo, rui a lăm pơto tơmối châ 2 troh 3 măng t^ng xuân ối têi le#m, ôh tá tro ki klâi.

            Ngoh Y Rim Rơya, môi ngế ki pât rui a kơpong ôm hyô {uôn Đôn tối, rui thế kơ’nêi tung kong, nôkố tung kong xuân ôh tá tơniăn xếo. Mâu ngế ki lăm tơnăng tung kong đi đo vâ tăng kơdê rui vâ poê xo t^ng [a\ poê xo pơlá rui. Kong rế hía rế iâ, mê rui lăm hơngế tâ mê vâ troh tung kong rêi nhâ; tâng ôh tá mơhúa tro kơtro, tro klêh klôh cho rơ-iêu khât. Hên roh drêng kong tro on chếo kâ xua kuăn pơlê pêi chiâk deăng chôu, lơ rui hngêi trâm rui kong ki hơkăng, mê xuân rơ-iô troh rui hngêi. Ai drêng rui kong hliâk kơtong xua tro kơxái meăm ki kât a rơno\ng rui drêng dế lăm tăng rêi nhâ. Ngoh Y Rim tối: Rui hâk vâ ‘nâng [a\ pin, pêi kum pin hên tơdroăng cheăng, pơtih tăng liăn. Ai kơpong ôm hyô kố mê rui pêi ‘na tơdroăng pơto tơmối ôm hyô, tung môi măng t^ng ăm rui pêi cheăng, môi măng t^ng ăm rui pơtê tăng rêi nhâ hlá. Tâng pơtê mê a kơ’nêi rui tung kong ăm ga tăng rêi nhâ. Rơnó tô mơdrăng môi tiah kố ôh tá ai nhâ mê rui lăm hơhngế, tâng trâm vâi chôu kong vâ pêi chiâk deăng, mê rui xâu on, pơtối prôk lăm hơhngế tâ mê nếo.

            Kơklêa xua ôh tá ai hên nhâ hlá vâ rêi kâ, thăm nếo pơto tơmối hluâ kơ ivá rui, pro kơxo# rui hngêi a kong pơlê Dak Lak kơdroh hên. Pái hơnăm achê kố, ai 8 to rui hlâ, tung mê bu ai 1 to rui hiăng krâ ôh tá têi ‘răng xếo, rui ki ê tro mơngế ki tơnăng lăm tung kong kơdê, tro tâ pơrea\ng tâng ôh kơtong tro kơxái meăm ki kât a rơno\ng hlối hlâ. Bu 4 khế kố nah, hiăng ai 4 to rui hngêi [a\ 1 to rui kong a kong pơlê Dak Lak hlâ. Môi to rui kong ki ê dế pơlât xua tro kơtro. Lâp kong pơlê nôkố bu u ối 44 to rui hngêi, ki hên hiăng lối 35 hơnăm. Rui hngêi xua mâu rơpo\ng ki păn rui pơkuâ, xua mê vâi ăm rui lăm pơto tơmối ơm hyô vâ tăng tơ’nôm liăn ngân. Thái pơkeăng pơlât mơnăn mơnoâ Phạm Văn Thịnh ối a Tíu xiâm rak vế rui kong pơlê Dak Lak mơnhên: Ôh tá bê kế tơmeăm khoăng vâ rêi kâ cho xiâm kối pro rui hngêi chiâng tro pơrea\ng hlâ. Nôkố, tơdroăng rak vế rui ki hên cho thế pơtâng mơhnhôk, hnê mơhno ăm mơngế ki păn rui [a\ mâu ngế ki pât rui, thế đi đo tơmâng rak ngăn rui. Tơdroăng ki kal má môi cho kơpong kơ’nêi rui, xua rui ki kuăn pơlê păn tâng hmếo to tiah nôkố, mê rui kô hlâ rêm hơnăm. Kế tơmeăm rêi kâ ăm rui ôh tá ai, ki rơhêng vâ tối a rơnó tô môi tiah nôkố a tơring Lak lơ {uôn Đôn mê ôh tá ai nhâ hlá, bu ai iâ a dro k^ng têa pró, têa kroăng tê, tơdroăng tăng nhâ hlá ăm rui vâ rêi cho kal khât, laga tá hâi chiâng pêi.

            Pơla kơxo# rui rế hía rế long hía, hơnăm 2011, Vi[an kong pơlê Dak Lak hiăng mơjiâng Tíu xiâm rak vế rui [a\ k^ tơkêa ‘’Tơdroăng pơkâ thâ tơdrêng rak vế rui kong pơlê Dak Lak troh hơnăm 2020’’ [a\ tâi tâng kơxo# liăn mơ’no lối 85 rơtal liăn. Tung pơla kố nah, Tíu xiâm rak vế rui kong pơlê Dak Lak hiăng tơku\m khăm ivá rui rêm hneăng, châ hlo pơlât teăm tơdrêng ăm khu rui hngêi. Tơdrêng amê thế kơdroh ôh tá ăm rui pêi cheăng pơto tơmối lối hên, thế pêi cheăng tiu hâi pơkâ rêm măng t^ng. Kong pơlê hiăng to\ng kum kơxo# liăn ăm mâu ngế pơkuâ păn rui drêng rui ai kuăn. Tơdroăng pơtâng tối, hnê mơhno túa rak ngăn rui hngêi, rak vế [a\ ví ôh tá ăm rui hngêi trâm lơ tơchâu [a\ rui kong.

            Poâ Phạm Văn Láng, kăn pho\ pơkuâ Tíu xiâm rak vế rui kong kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi, pơla kố nah Vi[an kong pơlê Dak Lak hiăng pơcháu ăm kơ koan 200 ha kong a {uôn Đôn vâ mơjiâng kơpong kơ’nêi rui, laga ki vâ iâ 3 hơnăm nếo kơpong kố loăng kân hên nhâ vâ rui ai nhâ hlá vâ rêi kâ xêh. Kố cho môi kơpong ai kong kế tơtro [a\ rui, mê cho ai kong loăng kơchêk [a\ tung mê ai tu\m túa loăng kong, a tơdế kong ai long têa, ‘na troăng prôk xuân tơ’lêi há [a\ hía hé. ‘Na tơdroăng pêi pro, sôk ro ‘nâng hơnăm kố hiăng châ tơnêi têa mơ’no liăn mơjiâng cho 15 rơtal liăn, ahdrối ngin pêi ‘na kih thua#t, mâu kế tơmeăm khoăng ki thâ pêi pro tơdrêng, roê mâu kế tơmeăm khoăng ki kal má môi, vâ re#ng ăm kơpong mê chiâng tíu kơ’nêi rui.

            Tiô poâ Khajohnpat Boonprasert, ngế ki rơkê Tíu xiâm rak vế rui kong têa Siam tối, kal má môi thế ‘nâi rak vế rui ăm kuăn pơlê tung kơpong, [a\ hnê ăm mâu ngế ki păn rui hngêi. Tâng la lâi kuăn pơlê pơtê tơdroăng tăng pơxúa ăm dêi tơná ho\ng rui, ôh tá ko ‘nhiê kong tíu rui rêh ối, mê khu rui nếo ai tíu rêh, tíu rêi nhâ hlá. Tơdroăng kố khu râ kăn pơkuâ kong pơlê kal ai tơ’nôm mâu túa to\ng kum, pơtâng tối, to\ng kum kuăn pơlê hên tâ. Poâ (Kha-jon-phat Bun-pra-sơt) Khajohnpat Boonpraserrt tối: A kong têa Siam ngin ai mâu lâm hnê mơhno vâ mâu ngế ki pât rui, mâu ngế păn rui ‘nâi túa rak ngăn rui, ôh tá xêh to mơgrúa, ăm rui kâ, mê ối pro pú hmâ [a\ rui nếo. Rêm hneăng hnê môi tiah mê ton tung 1 măng t^ng, [a\ rêm hơnăm ngin tơku\m po 1 lâm tiah mê; kum mâu ngế pât rui hlê ple#ng, pro tiah lâi rak ngăn rui tơtro, tơdrêng amê vâi xuân ‘nâi tơ’nôm túa rak ngăn drêng ối achê [a\ rui.

            Rak vế rui ôh tá xê to rak vế môi kuăn kiâ ki kơnía git, mê ối cho rak vế um méa khôi túa le#m tro dêi kơpong tơnêi Dak Lak – Tây Nguyên. Tâng ôh tá ai mâu túa kơtăng [a\ châ tơ-[rê tâ, mê tung la ngiâ, khu rui hngêi a kong pơlê Dak Lak kô hía long tâi tâng.

A Sa Ly tơplôu