VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ! A cheăm ối kơpong hơngế hơngo dêi cheăm Dak Phơi, tơring Lak, kong pơlê Dak Lak, túa ki hnê tối, to\ng kum rak vế tơdâng tơ’mô hnoăng cheăng - rêh ối pơla vâi kơdrâi [ă vâi kơnốu châ pơkâ pêi pro tung pơlê cheăm, hiăng kum ăm kuăn pơlê hlê ple\ng, rak vế, pro ai pơxúa ăm dêi rơpo\ng hngêi tơná, veăng kring vế on veăng, rơpo\ng hngêi phâi tơtô, sôk suâ. Drêng kôh tơbâ hâi Rơpo\ng hngêi Việt Nam lơ 28 khế 6, H’Xíu, Ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam a kơpong Tây Nguyên ai [ai chêh tối ‘na ki tơ-[rê mê.

Hdrối nah, rơpo\ng nâ H’Yan Chil, hdroâng kuăn ngo M’nông ối a [uôn Liêng Keh, cheăm Dak Phơi, tơring Lak hmâ trâm tơdroăng ki tơhôu tơhêng, on veăng mơnhe#n dêi pó. Mâi nâ ai hiâm têm rơpiêt, iâ tơpui, la rêm hdrôh tơku\m ôu drôu [ă pú hmâ, vêh troh a hngêi ga hmâ hre#m hôu, xiăn pâm dêi kơdrâi kuăn.

Hơnăm 2013, khu ki hnê tối, to\ng kum ‘na tơdroăng rak vế ki tơdâng tơ’mô pơla khu vâi kơdrâi [ă vâi kơnốu châ mơjiâng pro a cheăm Dak Phơi, đi đo tơku\m tơpui tơno a hngêi hôp dêi pơlê. Klêi to lâi hdroh veăng lăm tơmâng, nâ H’Yan hiăng lông, brôk dêi mâi veăng lăm tơmâng, chúa xo. Sap ing mê, mâi nâ hiăng ai hên tơdroăng ki hơ’leh, ôh tí tơku\m ôu drôu pôu po\ng, mê ga ối ‘nâi hơ-ui tơveăng dêi kơdrâi pêi viâ mâu hnoăng cheăng tung hngêi, hnê tối dêi kuăn ‘ne\ng hriâm kơhnâ. Nâ H’Yan Chil hơ’muăn tối tiah kố:Vâi hnê ‘na rak vế ki tơdâng pơla khu vâi kơdrâi vâi kơnốu, sap ing mê, kơnốu á chía iâ, iâ ôu drôu, ôh tí xiăn ‘nhiê tơmeăm, drêng ôu drôu pơtê koi. Preăng ai tơdroăng ki tơkeăng, tơtu\m dêi pó, pơrá tơmiât vâ mơnhông tơdroăng rêh kâ ối tung rơpo\ng hngêi. Riu a kơxo má, á xông pế hmê, pơchên kơchâi, roh hmân ếo, kơnốu á che#m chu, kơpuih hngêi trăng [ă pơchân tối kuăn ‘ne\ng hriâm.

Nâ H’Yan tối ăm ‘nâi, nôkố rêm hdroh ai tơdroăng ki kal dêi rơpo\ng hngêi, prế rơtế dêi pó tơno tơnêng, ru\m môi tuăn. Sap ing mâu tơdroăng ki tơx^n tung rơpo\ng hngêi troh a tơdroăng klâng chiâk, tơdroăng ki hriâm dêi kuăn ‘ne\ng, tu\m prế on veăng pơrá pêi pro tơdrêng. Tơdroăng rêh ối tung rơpo\ng hngêi hiăng chiâng tơtô, hơniâp ro.

 Tung mâu roh ki hnê tối ‘na rak vế tơdâng tơ’mô pơla khu vâi kơdrâi vâi kơnốu a cheăm Dak Phơi, tí xê to mâu vâi nâ o mê ối hên mâu vâi kơnốu ki veăng cheăng. Tơdroăng ki tơpui tơno mê ga ai hên túa, hnối ai tá tơdroăng ki hnê tối ‘na luât, môi tiah: Luât rak vế tơdâng tơ’mô pơla khu vâi kơdrâi vâi kơnốu, Luât on veăng rơpo\ng hngêi, Luât hbrâ mơdât tơniăn tơpâm tung on veăng, Luât păn roăng, rak ngăn hnê tối kuăn ‘ne\ng, hnoăng cheăng hnê ai kuăn preăng kuăn iâ. Pôa Y Ban {uôn Krông ối a [uôn Liêng Keh, cheăm Dak Phơi tối ăm ‘nâi, kơnôm veăng tơmâng mâu tơdroăng hnê tối ‘na luât mê khoh chiâng hlê ple\ng hên tơdroăng, hơ’leh tuăn tơmiât, tơdroăng pêi pro; ôh tí xê kơdriâ, ti vâ tơmâng môi tiah hdrối nah. Pôa Y Ban tối: Á xuân hiăng châ hriâm ‘na luât rak vế tơdâng tơ’mô hnoăng cheăng pơla vâi kơdrâi vâi kơnốu, hriâm vâ hlê ple\ng, ing mê, xúa tung tơdroăng rêh ối tung on veăng, rơpo\ng hngêi dêi tơná. On veăng to\ng kum dêi pó pêi mâu tơdroăng cheăng ki hơngăm, lơ mâu tơdroăng ki hiâ môi tiah hleăng mơnge#n, kơpuih văng hngêi trăng, pêi pro tu\m tơdroăng ki chiâng pêi, kơdrâi kum dêi kơnốu, kơnốu kum dêi kơdrâi, xua mê, khoh chiâng ai tơdroăng ki hơniâp ro tung rơpo\ng hngêi. Má kố ngế ki lâi pơkâ tơdroăng cheăng xuân hôm, xuân kal tâi tâng, ai tơno tơnêng hdrối. Pêi cheăng hâi kố, lơ pêi a kơxo ah, mê on veăng á pơrá tơno tơnêng tâi tâng, tâng ôh ti tơpui tơno hdrối, peăng kơdrâi kô pêi pro xêh phá, kơnốu pêi xêh phá, tơdroăng cheăng mê ôh tá l^ng chiâng ki klâi.

{uôn Liêng Keh, cheăm Dak Phơi ai 60 rơpo\ng, ai vâ chê 270 pơ’leăng mâ mơngế cho hdroâng mơngế M’nông. Tiô khôi túa, vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo, klêi kơ’nâi rêm hâi châi ing chiâk, vâi kơnốu hmâ tơku\m ôu kâ, pôu po\ng, chúa lôi tơdroăng cheăng on veăng, ối xiăn pâm dêi kơdrâi kuăn. Vâi kơdrâi hmếu pơ chiu pôu pá xêh tiah mê, rêh ối tung rơpo\ng hngêi ki ôh tá ai tơdroăng ki tơdâng tơ’mô.

Vâ pôi ti ai xếo tơdroăng ki mê, khu ki hnê tối, to\ng kum rak tơdâng tơ’mô hnoăng cheăng pơla vâi kơdrâi vâi kơnốu châ mơjiâng ai 3 ngế ki hmâ cheăng, pơrá cho vâi kơdrâi. Khu ki kố hmâ tơru\m cheăng [ă krâ pơlê, mâu ngế ki châ kuăn pơlê loi nhoa#m vâ lăm hnê tối, hnê mơhnhôk rêm ngế rơtế veăng kum. Klêi kơ’nâi 2 hơnăm pêi pro, túa cheăng kố hiăng tơdjâ pơtroh tơdroăng cheăng tơ-[rê, ai pơxúa păng ‘nâng. Jâ Bùi Thị Hiền, ngế ki cheăng tung khu hnê tối, to\ng kum rak vế tơdâng pơla khu vâi kơdrâi vâi kơnốu dêi cheăm Dak Phơi, tối ăm ‘nâi: Maluâ ối trâm hên tơdroăng pá, la vâ kơdroh ki pá mê, khu kăn cheăm xuân hiăng veăng mơhnhôk mâu nâ o ngin lăm troh a mâu rơpo\ng hngêi vâ hnê mơhnhôk, mê nôkố vâi hiăng chía hlê ple\ng tâ iâ, hiăng rak vế tro tiô luât. Pơtih hdrối nah, preăng ai mâu rơpo\ng ki vâ hnê tối dêi kuăn ‘ne\ng lăm hriâm, ôh tá kal ‘nâi, hlá mơ-éam, khai sanh, la nốkố tâng pin tối pơtâng vâi hiăng hlê ple\ng, kuăn lăm hriâm kal ai mâu túa hlá mơ-éa ki mê, klêi kơ’nâi mơhum kuăn ‘ne\ng nôu pâ hiăng re\ng lăm bro ăm dêi kuăn hlá khai sanh hlối. Mê cho hiâm tuăn vâi hiăng hơ’leh, tá troh a hnoăng cheăng vâi ki vâ pêi pro mê.

Pêi pro tiô tơdroăng pơkâ dêi Khu hnê mơhno hdroâng kuăn ngo, kong pơlê Dak Lak hiăng rah xo 2 pơlê dêi cheăm Dak Phơi, tơring Lak vâ djâ túa ahdrối tung hnê tối, to\ng kum rak vế tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi [ă vâi kơnốu. Klêi kơ’nâi 3 hơnăm rak vế, pêi pro tơdroăng cheăng kố, túa cheăng kố hiăng châ pêi tơ-[rê păng ‘nâng tung mơnhông mơdêk hnoăng cheăng ki hlê ple\ng dêi kuăn pơlê ‘na luât, rak vế tro tiô luât, rak ki tơdâng tơ’mô tung mâu kơvâ cheăng, veăng kum mơjiâng on veăng, rơpo\ng hngêi phâi tơtô. Pôa Nguyễn Trọng Hải, Kăn pho\ hnê mơhno hdroâng kuăn ngo dêi kong pơlê tối ăm ‘nâi, túa cheăng kố kô pơtối châ po rơdâ tung la ngiâ ah: A kố, pin hiăng ‘nâi nhên, ki rak vế tơdâng tơ’mô hnoăng cheăng pơla vâi kơdrâi vâi kơnốu a hdroâng kuăn ngo tí xê to tối to [ă vâi kơdrâi, mê tá khu râ, malối [ă vâi drôh, vâi pêi chiâk deăng [ă vâi hdrêng kơdrâi. Tung pơla rak vế, pêi pro mê tơdroăng pơkâ cheăng kố ki hên cho hnoăng cheăng ăm vâi kơdrâi. Hnê tối ‘na mâu tơdroăng ki tá hâi tơdâng tơ’mô, pơchông ngăn pơla hnoăng rêh ối, cheăng kâ pơla vâi kơdrâi [ă vâi kơnốu, tung pêi lo kế tơmeăm, tung hriâm tâp, tung pêi cheăng. Thăm hnê tối i nhên, i trâu hơngế mâu tơdroăng ki mê vâ rak vế ki tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi hvâi kơnốu tung on veăng, rơpo\ng hngêi, a hdroâng kuăn ngo tơná. Troh a chôu phut kố, mê Khu hnê mơhno cheăng kô tơru\m cheăng [ă khu kăn pơkuâ dế pơtối rak vế, pêi pro tiô túa cheăng kố vâ kuăn pơlê hlo nhên tơdroăng mê, châ re\ng ‘nâi tơdrêng mâu tơdroăng ki tá hâi tơtro vâ ‘mâi rơnêu, ‘mêng hơ’leh, hnê tối tơdrêng tung pêi hnoăng cheăng rêm hâi.

Nhat Lisa tơplôu