VOV4.Sêdang -  ‘Mâi pêt kơphế hiăng [ă dế cho môi tung mâu tơdroăng ki châ tơmâng ngăn khât a Daklak, kong pơlê ki ai [ăng deăng kơphế kân má môi tung lâp tơnêi têa [ă xuân cho tíu ki ai lối chât rơpâu ha kơphế ki hiăng krâ, kal troh lối chât rơpâu rơtal liăn vâ ‘mêi pêt ki nếo tung [ăng tơnêi kố. Vâ kum ăm tơdroăng tơkêa ‘mâi pêy 27 rơpêu 700 ha kơphế dêi kong pơlê, hơnăm hơnăm 2013, Hngêi rak liăn Pêi chiâk pêi deăng [ă Mơnhông mơdêk thôn pơlê tơhrâ to\ng kum lối 3 rơpâu rơtal liăn. Laga, troh nôkố, tơdroăng ki ối che#n ‘mâi pêt kơphế bu nếo châ lối 44 rơtal liăn, tơkêa vâ tối bu nếo ai 1,5% kơxo# liăn tơhrâ troh [ă kuăn pơlê. Mâu ngế ki pêt kơphế xuân dế ối mơeăm vâ ‘mêi pêt tung mâu tơdroăng ki trâm hên xơpá. Minh Châu, ngế chêh hla tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a Tây Nguyên ai chêh tối.

Rơpo\ng Lê Trọng Tá, ối a thôn 11, cheăm Ea Tua, tơring }ư Kuin, ai 1 hectar 5 sao kơphế hiăng krâ. Tung kơxo# kố, ngoh hiăng ko ‘nhiê [a\ pêt nếo 5 sao. Kơdrum kơphế ki nếo pêt xông rơdêi, ngiât le\m, laga ngoh Tá xuân ối tô tuăn. Klêi kơ’nâi môi rơnó kong tô khăng khoăng ton xo\n, ôh tá bê têa tôh, kơphế hiăng krâ xua mê 1 hectar kơphế tung rơnó la ngiâ kô kơdroh châ xo plâi. Ngoh Tá tối ăm ‘nâi, hên rơpo\ng tung thôn hiăng tơmiât troh tơdroăng hơ’lêh [a\ng pêt kơphế kô pêt mâu loăng plâi ki ê môi tiah tiêu, sâu riêng, [ơr. Hiăng hmâ pêi kơphế tung hên hơnăm kố, xua mê, ngoh Tá xuân pói vâ pơtối pêt kơphế [a\ pêt tơvât loăng plâi kâ, laga túa pêt loăng plâi dêi ngoh [a\ tơvât pêt hdrê loăng plâi ki ê tung môi [a\ng kơdrum, hngêi arak liăn ôh tá môi tuăn: {a\ng kơphế dêi rơpo\ng hiăng châ pêt sap ing ton tin nah, dâng hơnăm 1983 – 1984 mê nah, nôkố hiăng krâ, plâi ôh tá kơtốu hên xếo, xua mê thế lâk tah. Pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ 5 sao kố, mê á mơ’no dêi kơxo# liăn, ôh tá ‘nâi kơxo# liăn to\ng kum dêi tơnêi têa ăm kuăn pơlê. Tiô á, kơpong kố kơphế hiăng krâ hên, laga kuăn pơlê ôh tá ai liăn vâ mơ’no pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ. Á pói vâ tơnêi têa, hngêi arak liăn pro tơ’lêi hlâu ăm kuăn pơlê pêt kơphế nếo tung [a\ kơphế hiăng krâ vâ pêi lo châ hên kơphế, kum tung tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê.

            Môi tiah mê há, rơpo\ng pôa Nguyễn Hoàng Cường, ối a thôn 4, cheăm Quảng Tín, tơring }ư M’gar, ai 2 hectar kơphế pêt sap hơnăm 1985. Hluâ pái chât hơnăm krí xo, kơdrum kơphế hiăng krâ. Xiâm kơphế kân, laga tơkâng ôh tá ai, pêi lo bu châ 1 ta#n 5 tă tung môi hectar. Pôa Cường vâ ko ‘nhiê tah tâi tâng kơphế vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ, laga ôh tá ai liăn, xua mê bu pêt 4 sao tê. {a\ xuân vâ pêt môi iâ [a\ng kố, rơpo\ng pôa tăng xêh liăn vâ pêt kơphế: Kơxo# liăn cho rơpo\ng mơ’no [a\ mung liăn dêi pú hmâ, [a\ kơxo# liăn 3 rơpâu rơtal liăn, mê kuăn pơlê ngin tá hâi châ mung, thăm nếo ôh tá ‘nâi troh kơxo# liăn kố.

            Ôh tá xê to rơpo\ng pôa Cường ôh tá châ mung liăn vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ, mê hên rơpo\ng pêt kơphế a Daklak xuân ôh tá châ mung liăn. Cho tơring ai [a\ng kơphế kân má môi dêi kong pơlê Daklak [a\ lối 30 rơpâu hectar, tung mê, [a\ng kơphế kal hơ’lêh pêt kơphế nếo cho lối 11 rơpâu hectar, laga troh nôkố, kơxo# [a\ng kơphế vâ pêt kơphế nếo tung lâp tơring }ư Mgar bu nếo châ dâng 1 rơpâu 400 hectar. Pôa Phạm Quang Mười, Kăn pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê tơring }ư Mgar ăm ‘nâi, ai hên tơdroăng ki pá pro kuăn pơlê ôh tá châ mung liăn vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ, tung mê cho kơlo ăm mung liăn [a\ hâi khế ăm mung liăn: Ăm mung tiô rơnó pêi chiâk deăng. Hơnăm apoăng pơchoh tơnêi vâ pêt nếo châ ăm mung 80 rơtuh liăn tung môi hectar, hơnăm má 2, 30 rơtuh liăn hơnăm má 3, má 4 ăm mung 30 rơtuh liăn, mê cho tung pơla mê kuăn pơlê mung sap 130 troh 150 rơtuh liăn vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ, mê kuăn pơlê pá puât tung tơdroăng kố, xua vâi vâ mung môi xôh vâ tơdâng tơ’mô tung pêi chiâk deăng, vâi ai hnoăng chêl liăn [a\ hngêi arak liăn. Xua tơdroăng pá puât mê, troh nôkố kuăn pơlê tá hâi châ vâ mung liăn.

            Cho Khu ki châ pơcháu hnoăng cheăng xing xoăng liăn vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ ăm kuăn pơlê, Hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê, tíu pêi cheăng a Daklak tối ăm ‘nâi, klêi kơ’nâi lối 3 hơnăm po rơdâ, nếo ăm mung mơ’no liăn pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ, lối 44 rơtal ăm 32 ngế ki mung, tung mê ai 6 khu tê mơdró [a\ 26 rơpo\ng [a\ [a\ng deăng lối 500 hectar. Cho bu nếo ai 1,5% tung tâi tâng kơxo# liăn 3 rơpâu rơtal liăn troh [a\ kuăn pơlê pêi chiâk deăng. Tơdrêng amê, kuăn pơlê pêi kơphế a kong pơlê Daklak hiăng tăng xêh liăn vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ cho vâ chê 14 rơpâu hectar.

            Pôa Nguyễn Hắc Hiệp, Kăn hnê ngăn khu pêi kơphế kong pơlê Daklak, Khu pơkuâ kơvâ kơphế Việt Nam tối, troăng hơlâ ăm mung vâ kum pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ, laga kal tah lối mâu tơdroăng pá puât, vâ kơxo# liăn châ troh [a\ kuăn pơlê. {a\ tơdroăng pro tơ’lêi hlâu pro mơ-éa vâ mung, xing xoăng kơxo# liăn ăm mung, kơlo mung liăn mơdêk châ hên [a\ kơdroh liăn laih ki ăm mung. Pôa Nguyễn Khắc Hiệp pơkâ thế: Má môi, mơ-éa mơnhên ăm mung thế tơ’lêi hlâu, kơdroh pro mơ-éa, liăn ngân. Má péa ‘na séa  mơnhên, tâng mâu rơpo\ng ai [a\ng 1 hectar, vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ mê, mê hngêi arak liăn thế pro tơ’lêi hlâu ăm mung liăn, tu\m kơxo# liăn vâ pêt kơphế tung [a\ng kố, xua vâi kô pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế kố. Má péa nếo, cho liăn laih, nôkố kơlo liăn laih cho 7%, laga kuăn pơlê tá hâi vâ môi tuăn, xua pro mơ-éa hên h^n pá puât môi tiah mê, mê liăn laih [a\ mâu hngêi arak liăn tê mơdró bu 2 – 3%, mê kuăn pơlê kô troh a tíu ki lâi re\ng tâ, mơhé kơnâ tâ.

            Pêi chiâk deăng a kong pơlê Daklak dế trâm hên pá puât, xua tơkâ hluâ roh kong tô ton. Vâ to\ng kum kuăn pơlê pơtối pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ, tơniăn pêi lo plâi kơtốu hên [a\ châ kloăng kơphế hên, laga mâu tơdroăng pâ thế, pơkâ thế kố kal re\ng châ tơleăng, vâ kơxo# liăn ăm mung 3 rơpâu rơtal liăn, kuăn pơlê kô châ mung, ôh tá xê chêh tơbleăng tung mơ-éa tê.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng