VOV4.Sêdang - {ă hdroâng mơngế Rơđế, xuân môi tiah hên mâu hdroâng kuăn ngo ki ê dêi kơpong Tây Nguyên, drôu xiâm cho môi tơmeăm ki ôu ôh tá păng lôi tung mâu roh leh mơd^ng lơ drêng koh tơdah tơmối. Nôkố, tá xê to tơmeăm ôu phá dêi kong pơlê, mê drôu xiâm ối cho tơmeăm ki vâ mơhno khôi túa, vêa vong ki kơnía git, xua ga châ pro ing mâu tơmeăm kong kế, xuân cho tơmeăm ki mơjiâng, cho tơmeăm khoăng ki kơnía [ă tơmối drêng lăm troh a Tây Nguyên. H’Xíu, Ngế chêh hla tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam kơpong Tây Nguyên ai tơbleăng tối ‘na tơmeăm ôu ki kó.

Tung tâi tâng mâu tuá mơd^ng, túa koh tơdah drêng tung hngêi ai tơmối, pák^ng mâu tơmeăm kâ tiô tơlá dêi vâi krâ roh nah, mơngế Rơđế đi đo ai drôu xiâm vâ ăm tơmối vâ ôu. {ă vâi, drôu cho tơmeăm ki kal, cho tơmeăm ki vâ pleăng ăm Xeăng, rơkâu pâ thế mơhúa nôu pâ, jâ nôa chu a ro\ng tơnêi vâ veăng [ă kuăn cháu, drôu xiâm xuân cho tơmeăm vâ ăm tơmối châ ôu, cho tơmeăm ki vâ tơpui tơno, mơhno hiâm mơno mơjo pâ, vâ rơtế hơniâp ro [ă rơpo\ng hngêi, nho\ng o hdroâng hdrê. Ôu drôu xiâm cho mơhno mơjiâng tuá le\m tro, tơ’ló [ă tơdroăng loi t^ng [ă tơdroăng ki rêh ối dêi hdroâng mơngế Rơđế. Jâ Bap, ối a pơlê Akô Dhông, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak, tối ăm ‘nâi: ‘’Sap ing rơxông nôu pâ, jâ nôa roh nah bú ai môi tơmeăm ôu ki kố tê, ôh tá ai drôu kilâi, ôh tá ai drôu [ier, têa ngeăm môi tiah nôkố. Hngêi trăng ki lâi ki dah ai xêh kế tơmeăm mê vâi pế drôu xiâm hên. Drôu ki kố chiâng vâ xúa tung hên roh, mơgêi rơnó xuâ báu, poh kâ chu, kơpôu ro, pro mơd^ng rơkâu hâk ivá kuăn mơngế. Ai drêng ‘nâ tung rơpo\ng hngêi ai ‘mâi rơnêu dêi hngêi trăng, pro kuâ hơkôp, lăm ko kơlá, pơ-ó, phêa … Vâi lăm ko kơlá ki tơpâ ‘măn a tơdế leăn hngêi, vâ kât drôu xiâm amê, xo mơheăm chu í pik a kơlá mê. Tâng kâ hơ’nêh mâm kơpôu đâi [ă 7 drôu xiâm mê xuân ‘măn a 7 trăng kơlá ki tâp a tơdế leăn hngêi. Klêi mê, ối kât tơ’nôm to lâi xiâm drôu amê nếo’’.

Ôu drôu xiâm athế ai triăng vâ ôu. Hdrối vâ ôu, vâi ‘no drôu xiâm pá gong, vâi tâ á ngâ vó hlá priât ki khăng lơ hlá dêi mâu loăng ki ôh tá ‘mêi, môi tiah loăng plâi mit, plâi ối …), vâi trêng têa ki krúa pêng vó tơkôm châ to lâi chât phut ăm têa châ mot tung pông drôu ‘nôi, klêi mê nếo tâp triăng tung tơdế vó, tâp tá troh kơdó vó. Vó drôu châ ‘măn tung dế leăn hngêi, rêm ngế ‘nân ối tâ tá, rế ôu rế tơpui tơno. Phá tơ-ê [ă mâu hdroâng kuăn ngo ki ê a Tây Nguyên, drôu xiâm dêi hdroâng mơngế Rơđế bú tâp 1 to triăng [ă drêng ôu, triăng drôu châ pơcháu ăm sap ing ngế ki kố troh mâu ngế ki ê, ăm khu vâi krâ hdrối, klêi mê troh a vâi droh rơtăm, vâi kơdrâi, vâi kơnốu.

Hdroâng mơngê Rơđế vâi tơnăng pro xêh drôu xiâm. Hdrối nah, ngăn tiô kơ tơdroăng ai hên lơ iâ, rơpo\ng hngêi ki lâi xuân ai to lâi drôu xiâm vâ ‘măn chôu. Rêm rơpo\ng pơrá ai tuá ki rơkê phá xêh vâ pế drôu. Drôu xiâm pơrá châ pro [ă mâu tơmeăm ki pêt mơjiâng. Hmâ hlo klêi kơ’nâi xuâ báu, kăn rơpo\ng hngêi kô ‘măn kơd^ng báu phái, pôm loăng, alâi vâ pro drôu. Drôu xiâm mê xuân châ pro ing mâu tơmeăm ki ai xêh tung kong, mê cho mâu kơtôu loăng, rêi xiâm loăng ki ôh tá hơ-ôu, la ga ai hên drôu môi tiah ngeăm, hăng, xăng. Ki hmâ hlo, vâi pế drôu [ă phái, pôm loăng ki hiăng âp chên, tơkôm chiá ngê, tơvât [ă pló klêi mê nếo tâ tung vó sap ing to lâi hâi troh a to lâi khế. Nâ H’Phiu K[uôr, ối a pơlê Akô Dhông, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi:‘’Tơdroăng pế drôu kố hiăng ai sap ing ton nah, sap ing rơxông jâ pôa, hnê ăm nôu pâ, klêi mê, hnê ăm rơxông nếo pin nôkố. Á hlo tơdroăng pêi pro kố xuân hiăng veăng kum rak vế khôi tuá, vêa vong dêi rơpo\ng hngêi, dêi hdroâng kuăn ngo, xua mê, á xuân kơdôu mơ-eăm pêi pro xua nôu á hiăng hnê, ôh tá lôi khôi túa, vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo dêi nôu pâ, jâ nôa. {ă mâu hdroâng kuăn ngo pin, tung mâu roh trâm dêi pó tung rơpo\ng hngêi, tơku\m po ôu kâ drêng lâi xuân athế pế drôu tâi tâng. Drôu xiâm cho kal păng ‘nâng mê ôh tá la lâi chiâng lôi’’.

Pơrá tơchuâm môi tuá pế pro drôu la rêm rơpo\ng hngêi dêi hdroâng Rơđế ai tuá ki vâ pro drôu le\m xăng ngeăm ki phá tơviah xêh. Tá xê to tiah mê, drôu xiâm kal athế ai hên ki ngeăm, ki chôu, ki xăng, lơ xêa, … Ki xiâm dêi túa pế drôu vâ ga xăng le\m, mê cho roh ki rơvât pló, mâu phái, têa [ă ki hên iâ dêi tơdroăng rơvât pló vâ pro drôu. Túa vâ pro drôu ki vâi krâ hiăng hnê nah, bú ai mâu kuăn kơdrâi xo ki châ dêi nôu lơ jâ hnê tối ‘măn ăm.

Hâi kố, maluâ mơd^ng pá ai po hên xếo, mâu roh ki xah hêi dêi pơlê pơla xuân hiăng rế iâ, la a mâu pơlê cheăm dêi mâu pơlê hdroâng mơngế Rơđế a Dak Lak, drôu xiâm xuân ối châ mâu rơpo\ng pro vâ ôu [ă vâ tê ăm tơmối. Mâu ngế ki pế drôu kal athế châ hên ngế ‘nâi [ă inâi vâi hiăng chiâng ai inâi: Drôu xiâm Y Miên, Y Pao, Am^ Dzoan [ă hiá hé. A pơlê Akô Dhông, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, to lâi hơnăm achê pơla kố hiăng ai nếo môi inâi drôu xiâm ki kal ki ngế pế drôu hơnăm ối nếo-drôu xiâm Am^ Dza Phin. Mơhé inâi kố ga nếo, la chôa ‘lâng hiăng chiâng inâi châ mơnhên tối dêi hnoăng cheăng tơná. Pôa Pâ Nhiên, [uôn Akô Dhông, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột tối ăm ‘nâi: ‘’Dế nôkố, tung pơlê xuân ối ai hên ngế ‘nâi pế drôu xiâm, malối cho mâu ngế ki hiăng hên hơnăm, xua hdrối nah drôu xiâm kố hiăng châ pế hên [ă châ kuăn pơlê rơhêng vâ rôe. Maluâ dế kố, tơdroăng pế drôu kal athế châ pế đi đo bú ai iâ mơngế tê ki vâ pế, malối [ă mâu rơxông nếo. Môi tiah rơpo\ng Am^ Dza Phin akố, hdrối nah, nâ bú pế vâ ôu dêi tung rơpo\ng hngêi, rế hiá pú hmâ achê, pú hmâ hơngế klêi mê troh a mâu tơmối ki lăm ôm hyô xuân rơhêng vâ ôu, mê nâ khoh chiâng pế vâ tê. Drôu xiâm hiăng pế, châ rêm ngế tối cho xăng ngeăm, [ă rế hiá rế châ hên ngế rôe, djâ vêh a hngêi vâ ăm nho\ng o, pú hmâ ôu’’.

Sap ing drôu xiâm a pơlê cheăm hmâ ôu, drôu xiâm rế hiá rế hiăng hơ’lêh phá tơ-ê, hiăng chiâng tơmeăm ôu ki xăng ngeăm le\m dêi kơpong kong ngo Tây Nguyên. Mâu drôu xiâm kal athế châ pế tro tiô tơmối tung lâp lu tơnêi têa pin [ă troh a kong têa ê, chiâng tơmeăm ki kơnâ ki git kơniá [ă tơmối drêng troh a kơpong kố.

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng