Hơnăm 2009, tơmâng tơbleăng ing ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu tê mơdró Quang Vinh I tíu pêi cheăng a Gia Lai, dó inâi Ko\ng ti Quang Vinh I, tê tơdroăng tơkêa bro hngêi ối a Phú An, cheăm Diên Phú, pơlê kong kơdrâm Plei Ku, rơpo\ng pôa Nguyễn Hữu Quốc ối tung bêng Diên Hồng, Plei Ku tơno rôe 2 tíu tơnêi, kơnâ 480 rơtuh liăn. Tơkêa pơla 2 pâ cho tơkêa tê hngêi trăng, laga ki nhên khât, liăn pôa Quốc nâp cho liăn tơnêi taê [a\ thế mơ’no dêi liăn mơjiâng pro hngêi tiô kơchuâ bro dêi khu tê mơdró. {a\, ko\ng ti Quang Vinh tơkêa kô kêi đeăng hngêi trăng tiô pơkâ dêi ngế ki rôe vâ tơniăn tung tơdroăng rêh ối.

Laga, hên khế, hên hơnăm tơkâ hluâ, xua hlo hngêi trăng tá hâi tơniăn, mê pôa Quốc tá hâi mơjiâng hngêi. Hơnăm 2016, rơpo\ng pôa tơdah tơbleăng đơn tah lôi tơkêa ing Ko\ng ti Quang Vinh I. Xiâm kối tối pôa Quốc lôi hluâ hâi khế tơkêa mơjiâng hngêi. Xâu hía tơnêi, pôa Quốc troh tíu pêi cheăng ko\ng ti tơno pơkâ hâi khế mơjiâng troh lơ 7/2017 [a\ châ mâu ngế pêi cheăng dêi ko\ng ti mơnhên môi tuăn [a\ mơ-éa. Laga, 9/2016, pôa Quốc kơdrâ drêng châ ‘nâi khu tê mơdró hiăng tê tơnêi dêi tơná ăm mâu ngế ki ê [a\ kơlo yă châ vâ chê 3 xôh kơxo# liăn pôa mơ’no:

‘’Vâi kơchuâ bro tơkêa mơjiâng pro hngêi tê ăm mơngế pêi lo liăn iâ, ai hngêi păn roăng vâi hdrêng, hngêi pơkeăng cheăm, tu\m tơdroăng, á tơmiât xêh laga tê tơnêi laga ôh tá xê to tơnêi tê, mê pro ti lâi ‘nâi mê mơjiâng. 400 rơpo\ng kuăn pơlê bu ai ki kơdoăng têa 2.000 lit. Kơ’nâi ôh tá ‘nâi kơbố, ngế A ôh tá ‘nâi ngế B, môi tíu tơnêi vâi tê ăm 2 troh 3 ngế’’.

Tiah rơpo\ng pôa Quốc ôh tá xê phá. Troh nôkố, ko\ng ti Quang Vinh I hiăng pơtroh mơ-éa môi pâ xêh tah lôi tơkêa troh lối 100 tơmối, ki hên cho ngế rôe tơnêi a ngiâ troăng kân, tíu yă to rêm hâi. Tiah mê, khu tê mơdró pơkâ tơmối ki rôe apoăng, tơ’nôm 8% liăn laih rêm hơnăm (liăn laih hngêi arak liăn), lơ hơ’leh môi tíu tơnêi a ê.

Jâ Nguyễn Thị Sang (troăng Trần Quang Khải, Plei Ku), môi ngế tơmối rôe 3 tíu tơnêi dế tro ‘’pơklât’’ tah lôi tơkêa rôe tơnêi hêng hôu:

‘’Ko\ng ti tối thế tơleăng kêi đeăng tíu tơnêi [a\ng D3-01 mê nếo tơleăng ăm á vâ mơjiâng pro hngêi ối. Ôh tá xo liăn mê hơ’leh tơnêi ki ê. Á xuân môi tuăn, laga bu tơpui [a\ rơkong tê, ôh tá pro mơ-éa, ôh tá tơleăng ki klâi. Nhên khât, hiăng ai mâu [a\ng tro tê ăm ngế ki ê, ngế ki ê hiăng mơjiâng pro hngêi’’.

{a\ a kơpong kuăn pơlê rêh ối Cầu Sắt (troăng Cách Mạng Tháng Tám tơdrăng xo\n, cheăm Trà Đa, Plei Ku) xua Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó mơjiâng hngêi VK pơkuâ mơ’no liăn cheăng Land, nâ Hồ Thị Phương Mai [a\ dâng 40 rơpo\ng kuăn pơlê ki ê rôe tơnêi, mơjiâng pro hngêi xuân tơbrêi ó. Nâ Mai tối ăm ‘nâi, hiăng 6 hơnăm kố sap ing nâ troh rêh ối, troăng klông, on tơhrik xuân tá hâi kêi. 40 toăng hngêi drô mê tung lối 36 ha mê tơdroăng kring gak xuân ôh tá châ tơniăn, hngêi ôh tá ai kơxo#, kơpho# ôh tá ai inâi. Rơtế amê cho hên h^n tơdroăng ki xía vâ tung rêh ối:

‘’On tơhrik drêng mê thế chêl 2.500 liăn/môi kilô, tâng ai tơ’nhê mê pin thế rơnêu dêi, peăng khu ki mơ’no liăn ôh tá to\ng kum. Vâ ăm yă on tơhrik chêl liăn iâ mê pin thế mơ’no dêi liăn hnhâng troăng kơxái. Têa mê xúa têa klôh pong dêi ko\ng ti, vâ xúa têa ing kơmăi thế mơ’no liăn po troăng klo\ng krê. Tơdroăng kring gak ôh tá tơniăn, hmâ hía kế tơmeăm, ối akố vâi mot tong’’.

Hneăng sap ing hơnăm 2003 – 2010, Vi [an kong pơlê Gia Lai hiăng pơkâ k^ troăng hơlâ mơ’no liăn cheăng ăm hên khu tê mơdró pêi pro mâu tơdroăng tơkêa bro xe\n kuăn pơlê vâ po rơdâ [a\ rơnuâ tíu kuăn pơlê rêh ối Plei Ku. Ki má môi cho Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó Quang Vinh I, ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó mơjiâng pro hngêi VK Hightland (nôkố cho Vk Land), Ko\ng ti tơlo liăn cheăng [a\ mơnhông mơdêk khu tê mơdró FBS pêi pro ing chât tơdroăng tơkêa bro tíu kuăn pơlê rêh ối, tíu xiâm tê mơdró.

Tiah mê, khu tê mơdró châ kong pơlê pơcháu tơnêi lôi chúa, pơcháu tơnêi ôh tá tơbriât tê tơbriât yă, ôh tá kơjo ‘na hnoăng mơhá. Ki tro khu tê mơdró thế mơjiâng hngêi trăng, troăng klông, mơjiâng hngêi klêi mê po tê.

Laga, ki nhên khât, ing mê troh nôkố, tá hâi ai khu tê mơdró ki lâi pêi pro tu\m tơkêa [a\ kong pơlê. Tơdroăng ki tơdjuôm cho hngêi trăng ôh tá ai, hngêi trung hriâm, kơdrum reăng tá hâi châ pêi pro, thăm nếo tah lôi pakong pơkâ klêi kơ’nâi mâu roh pâ hơ’leh. Mơhé tá hâi tu\m pơkâ po tê tơnêi, laga vâ châ kâ liăn hên ing mâu ngế ki rôe, tâi tâng mâu khu tê mơdró pơrá k^ tơkêa tê tơnêi ing mâu tơkêa veăng tơlo liăn mơjiâng hngêi trăng.

Tơdroăng kố hiăng châ mơhno a mâu roh séa ngăn dêi Ho#i đong kong pơlê Gia Lai [a\ Mơgêi kơxo# 2834/TB-TTCP khế 11/2014 dêi Khu séa ngăn Chin phuh.

Pôa Lưu Văn Thanh – Pho\ pơkuâ ‘na Mơjiâng kế tơmeăm khoăng kong pơlê Gia Lai mơnhên, tơdroăng ki ôh tá tơniăn dêi tơdroăng tê tơnêi a Plei Ku nôkố dế pro hiâm mơno loi tơngah dêi mơngế rôe tơdroăng tơkêa bro kơdroh, tơdjâk troh mâu tơdroăng tơkêa bro nếo; pơkâ mơnhông mơdêk tíu kuăn pơlê rêh ối Plei Ku dế tro hrot toi chôa ‘lâng:

‘’Xiâm kối dêi kong pơlê cho mơjiâng kơpong tíu kuăn pơlê rêh ối le\m, pơlê kong kơdrâm le\m. Tơnêi têa ai tíu kuăn pơlê rêh ối, ai khu mơ’no liăn cheăng châ kâ liăn tơkâ hên, kuăn pơlê mê ai tu\m hngêi trăng, troăng klông. Hngêi arak liăn mê cho xo hnoăng liăn, mâu khu mơ’no liăn cheăng pơrá ti tăng ví luât pro pơxúa kân ăm mâu khu mơ’no liăn cheăng. Mâu tơdroăng tơkêa bro ton xo\n pro tíu kuăn pơlê rêh ối ôh tá tơdâng tơ’mô’’.

Tơdroăng ki ôh tá tơniăn ki mâu khu tê mơdró tơnêi a Plei Ku chiâng tơdroăng ki tô, drêng hên ngế kuăn pơlê tơ’lêi hía tơnêi, hía liăn.

Nguyễn Thảo chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng