VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ng o [a\ pú hmâ! Tô mơdrăng dế ối pro lu\p hên h^n kế tơmeăm a mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên. Mâu hâi hiăng hluâ, kuăn pơlê ki pêi chiâk pêi deăng dêi mâu kong pơlê Gia Lai, Dak Lak dế ối mơ-eăm tăng têa vâ tôh kơphế, báu [ă hên mâu hdrê pêt ki ê. {ai chêh kơ’nâi kố tơku\m tối ‘na kong tô mơdrăng a kơpong Tây Nguyên ai mơnhên ‘na tơdroăng mê, pó kô tơmâng.

Tiah hmâ, tơdroăng tôh kơphế roh má péa hiăng klêi sap apoăng khế 3. Laga, xua pơla kố kong tô ó, kuăn pơlê a kong pơlê Gia Lai xuân dế pá puât tăng têa tôh deăng kơphế dêi tơná. A tơring Ia Grai, tơring ki pêt hên kơphế dêi kong pơlê Gia Lai xuân trâm kong tô khăng khoăng ó.

            Lối 20 hơnăm pêi kơphế, tá hâi ai hơnăm ki lâi poâ Phan Thanh Hải, ối a tôh 2, pơlê kân Ia Kha, tơring Ia Grai, hlo têa kroăng Ia Châm achê kơdrum kơphế dêi tơná xiâ ó khât mơtiah hơnăm kố. Nếo pơxiâm mot tung roh tôh kơphế má 2, têa hiăng xiâ tâi tâng, kơmăi drêng ai têa mê hrik tôh kơphế, drêng têa xiâ pơtê tôh, xua mê rơpo\ng ối a chêk deăng tôh dêi kơphế hiăng châ lối tơdế khế, tơkôm têa kroăng tâk mê hrik têa vâ tôh dêi kơphế, laga bu bê têa tôh vâ ăm kơphế kâi rêh tê, ôh tá hlâ. Poâ Phan Thanh Hải tối:

            ‘’Sap akố troh pá xuâp ôh tá ai têa tôh. Pơxiâm roh má 2 mê hiăng ôh tá bê têa. Ôh tá bê têa mê tôh [a\ ko\ng, tôh a xiâm loăng. Têa ôh tá tu\m, á bố tôh dâng tơdế chơ, troh 1 chơ mê tơpâ kơmăi. Rêm hơnăm bê têa, tôh bố 5 hâi, mê hiăng klêi, hơnăm kố thế tôh châ 16 hâi. Tôh tơdế klôh, ôh tá tôh pêng klôh. Tôh ăm xiâm kơphế châ rêh tê’’.

            Xua têa pró Ia Châm xiâ, mơ-eăm chiâng klôh tung dế têa pró, laga ôh tá ai têa, ngoh Lê Bá Thảo, ối a tôh 9, pơlê kân Ia Kha, tơring Ia Grai mê hiăng hnhâng dêi klo\ng triăng xo\n 1 rơpâu 500 met, mung tơ’nôm kơmăi hrik, vâ mơ’no têa sap ho\ng long têa hngêi kơmăi on tơhrik Ia Kha vâ tôh dêi kơdrum kơphế dêi tơná. Kơxo# liăn mơ’no tôh kơphế xua mê chiâng tâk hên. Ngoh Lê Bá Thảo tối:‘Tâng mơ’no liăn hnhâng klo\ng triăng xo têa sap ho\ng têa kroăng  ‘na tá vâ tôh akố tâi 70 troh 80 rơtuh liăn, tá kơxo# liăn hnhâng kơxái on tơhrik, tá liăn klo\ng. Nôkố pin thế mung klo\ng [a\ kơmăi vâi vâ hrik têa tôh, xúa kơmăi hrik têa ho\ng têa ku\n vâ tôh dêi kơdrum kơphế. Sap têa ku\n tá troh akố mê tơdjêp 30 to klo\ng, rêm to klo\ng xo\n 50 met. Sap nah tá hâi chói hlo têa xiâ ó mơtiah hơnăm kố. A xo têa ‘na tá xua mê kơxo# liăn mơ’no tôh kơphế tâk châ péa hdroh. Tâng ai têa, bố tôh 3 troh 4 hâi tê, laga nôkố tôh châ 10 hâi nếo klêi.

         Tiu tơbleăng dêi kơvâ pơkuâ ngăn ‘na pêi chêk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê tối, nôkố tá hâi troh drêng ki tô ó dêi rơnó tô, laga lâp kong pơlê Gia Lai hiăng ai 1 rơpâu 85 ha loăng plâi ôh bê têa tôh, têa xiâ hơnăm kố cho ó tâ tâng pơchông [a\ mâu hơnăm hdrối nah. Tiu poâ Văn Phú Bộ, kăn pơkuâ [ơrô pêi chêk deăng ối tung Khu pơkuâ ngăn ‘na pêi chêk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Gia Lai tối, tâng tung 10 hâi ‘nôi kong ôh tá mêi, kong pơlê Gia Lai kô tơbleăng kong tô khăng khoăng ó. Ki ahdrối, vâ kơdroh tro lu\p kế tơmeăm khoăng xua kong tô, ôh tá bê têa, pak^ng tôh têa kơd^ng tơtro ho\ng mâu rơchoâ hno long têa, mâu thôn thế pơkâ túa tơleăng ki tơtro [a\ ivá tơná: Khu pơkuâ ngăn ‘na pêi chêk deăng hiăng hnê mơhno mâu túa cheăng mơtiah: Kui tah trâp a mâu hno têa, tôh kơd^ng, xing xoăng têa tôh tơtro [a\ hía hé. Mâu kơpong ki lâi chiâ klôh ai têa, mê chiâ klôh vâ tăng têa tôh. Tá loăng kơphế [a\ báu, rah xo loăng plâi ki lâi vâ to\ng hdrối, xuân cho tơdroăng vâ tăng têa tôh. Mâu cheăm, mâu thôn pơlê, ngăn to ivá tơná mê tăng têa tôh ăm tơtro.

     A kong pơlê Dak Lak, tơdroăng khăng khoăng xuân dế ó ‘nâng. Klâng chêk bái prá alâi, loăng plâi tro khăng khoăng a kong pơlê rế tâk hên, tiu xêo ngăn tro lu\p lối 765 rơtal liăn. Hâi lơ 24 khế 3, Vi[an kong pơlê Dak Lak hiăng tơku\m po roh hôp thâ tơdrêng vâ hnê mơhno tơdroăng tăng têa tôh kế tơmeăm pêt. Ngế chêh hlá tơbeăng Việt Nam kơpong Tây Nguyên ai chêh tối ‘na tơdroăng mê.

            Tiu tơbleăng dêi Khu pơkuâ ngăn ‘na pêi chêk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Dak Lak, xêo sap hâi kố, lối 24 rơpâu ha báu prá alâi, loăng plâi a kong pơlê kố ôh tá bê têa tôh, tung mê báu tro lu\p tâi tâng, vâ chê 800 ha. Vâ chê 20 rơpâu ha kơphế, châ 10% [a\ng kơphế dêi kong pơlê, kơxo# pơ’leăng kơphế kô kơdroh hên xua ôh tá bê têa tôh. Tiu xêo tro lu\p tâi tâng lối 756 rơtal liăn. Mâu kong pơlê ki khăng khoăng ó má môi mê cho Krông Năng, Ea Kar, Krông Ana, Ea Hleo, [a\ Krông {uk.

            Dế nôkố a kong pơlê Dak Lak bố u ối mâu rơchoâ long têa ki kân ối bê têa tôh. Mâu long, rơchoâ krâ kơvâ [a\ ku\n, kơdró têa hiăng xiâ re#ng ó khât. Ki hên têa ku\n, mơtiah têa kroăng Krông Năng, têa Krông Pa\], têa Ea Tul, têa Ea Hleo hiăng xiâ tâi tâng. Tiu tối hdrối kong tô a Dak Lak kô ton tơ’nôm dâng 1 khế nếo, [a\ng deăng ki ôh tá bê têa tôh kô pơtối tâk hên. Pak^ng xua kong prâi ôh tá tơniăn, tơdroăng xúa têa ôh tá tơtro dêi kuăn pơlê drêng hrik têa tôh kơphế, xuân châ ngăn cho ki xiâm pro tơdroăng chiâng ôh tá bê têa tung lâp kong pơlê rế ó. Poâ Lê Gia Dậu, kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiu rơnó môi khu pơkuâ rơchoâ hno têa kong pơlê Dak Lak, tối ăm ‘nâi:  Long têa xuân ối ai têa pêng, bê vâ tôh môi tiah rêm hơnăm, laga xua kuăn pơlê tơmiât to xâu kong tô ton, mê xâu têa lơ xiâ, pro tơdroăng tôh têa loăng plâi lối hên, tá tui lui xua dêi tơná tê pro chiâng ôh tá bê têa tôh. Tâi tâng mâu tơdroăng ki vâ tôh têa, kuăn pơlê vâi hrik têa ho\ng long cho hên tiah mê, ki tro ga vâi thế hrik tôh 10 chơ tê, mê kố vâi hrik têa tôh 15 troh 20 chơ.

            Tiu poâ Đinh Văn Khiết, kăn pho\ hnê ngăn Vi[an kong pơlê Dak Lak, mơhé hiăng châ tơbleăng tối tơtro, [a\ hnê mơhno kơtăng sap apoăng rơnó tô, laga tơdroăng tăng têa vâ tôh kế tơmeăm khoăng dêi kong pơlê xuân tá hâi tơtro, drêng [a\ng deăng pêt rơnó xeăng tô xuân tâk hluâ pơkâ, hên long têa kơdoăng têa ôh tá tu\m tiu pơkâ [a\ hía hé. Tơdroăng ki thâ tơdrêng nôkố, pak^ng mâu túa hơ’lêh [ơm kơmăi vâ hrik têa, mơ’no têa a mâu rơchoâ hno têa vâ tôh thế khoa ho\k, mâu kơvâ cheăng tung tơring thế thăm pơtâng tối, vâ kuăn pơlê xúa têa tơtro. Mâu tơring tung kong pơlê kal tơtro\ng hbrâ tu\m túa cheăng ki kal vâ tăng têa, ôh tá tơkôm kơxo# liăn tơnêi têa to\ng kum, tơdrêng amê thế ‘nâi tơdroăng, teăm to\ng kum kế kâ tơdrêng, ôh tá ăm kuăn pơlê tro kơklêa. Poâ Đinh Văn Khiết, tối:  Nôkố rêm tơring, rêm cheăm, rêm khu tê mơdró, rêm kuăn pơlê, pin thế lo lăm pêi cheăng, thế hnê mơhno kơtăng, mơ’no pêi cheăng kơtăng khât. Mâu tơring séa ngăn ‘nâi mâu [a\ng ki tro lup, tro lup to lâi, ho\ng mê vâ ai túa to\ng kum ăm tơtro má môi; séa ngăn rêm loăng plâi, ki ahdrối kơjo kum têa tung tơdroăng rêh ối, tăng têa ăm kuăn mơngế hdrối, klêi mê kơpô ro chu, loăng plâi ton hơnăm, klêi mê nếo troh mâu túa loăng plâi ki ê. Prá alâi iâ hâi, mê thế to têa iâ tê, tâng lôi kơphế hlâ, cho tro lu\p kân, tro lu\p tâi kế tơmeăm khoăng dêi kuăn pơlê./.

A Sa Ly tơplôu