VOV4.Sêdang - Sap apoăng hơnăm troh nốkố, vâi krâ nho\ng o kuăn pơlê ki pêi chiâk pêi deăng a Tây Nguyên tối ‘na tơdroăng ki tơ-[rê dêi hdrê loăng Mak-ka, cho hdrê loăng ki nếo bu châ pêt to lâi hơnăm achê pơla kố. Ai ngế ki ‘nâ tối, mê cho hdrê loăng ki tơ’lêi pêt kum kuăn pơlê Tây Nguyên chiâng kro, ai ngế ki ‘nâ tối tiah kố, pêt hdrê loăng Mak-ka xâu kô ôh tá kâi ai liăn rak ngăn, xua hdrê loăng Mak-ka gá kơnâ, pá vâ kơ’mua\n plâi hnối tá hâi ‘nâi kơchô hôm vâ roê hdrê loăng kố? Vâ vâi krâ nho\ng o ‘nâi nhên pêt loăng ki kố hôm chiâng kro lơ pá, mê sap ing hâi kố, ngin kố tơbleăng tối mâu [ai ‘’Hôm tơngah loăng mak-ka a Tây Nguyên châ tơ-[rê khât lơ ôh’’. {ai ki má môi, ai inâi ‘’Hôm xê hdrê loăng mak-ka cho xah pêt lơ châ kâ khât.

Kơtăn kố ai 6 hơnăm, poâ Trần Xuân Vịnh, ối a cheăm Đak Hring, tơring Đak Hà, kong pơlê Kon Tum roê 20 xiâm hdrê ing Tíu xiâm hriăn ple\ng hdrê loăng plâi ối tung Vie#n khoa ho\k pêt kong Việt Nam, a Hà Nội mơnúa pêt. Ôh tá ai kơbố hnê túa pêt, xua mê poâ Vịnh bu pêt tung kơdru\m tiô troăng, môi tiah pêt vâ pro kơnâng. Laga loăng mak-ka nôkố hiăng kân, plâi kơtóu hên. Poâ Vịnh tối ăm ‘nâi, mak-ka ôh tá pơrah [a\ tơnêi, iâ tro tâ oâ hdrong, pơrea\ng [a\ ôh tá eâ rak ngăn hên. Klêi kơ’nâi 4 hơnăm rak ngăn nôkố hiăng plâi. Hơnăm nah, rêm xiâm loăng châ 15 kilố kloăng. Xuân tiô poâ tối, apoăng pêt cho xah tê, mê nôkố tê châ liăn khât: Tá hâi ai hdrê loăng plâi ki lâi tơ’lêi pêt môi tiah loăng kố. Apoăng pơxiâm pêt nah, bu to lâi chât kilố tê, ‘măn lôi vâ kâ. Klêi mê, hlo plâi hên, kuăn pơlê a peăng kong pơlê Dak Lak roê vâ mơdâ pro hdrê, apoăng á tê môi kílô 50 rơpâu liăn. Hơnăm kố nah a tê 100 rơpâu liăn môi kílô, kơ’nâi mê tê kơnâ châ péa hdroh, tê [a\ yă 200 rơpâu liăn môi kílô.

A kong pơlê Dak Lak kơtăn kố 10 hơnăm, poâ Nguyễn Văn Cúc, ối a thôn Lộc Xuân, cheăm Phú Lộc, tơring Krông Năng, kong pơlê Dak Lak xuân hiăng pêt 300 xiâm loăng plâi mak-ka, pêt tung dế xiâm kơphế tung [a\ng lối 3 hectar. 5 hơnăm kơ’nâi mê, mâu xiâm loăng ki kân xông rơdêi hiăng ai plâi hơnăm apoăng [a\ troh nôkố hiăng plâi tâi tâng, pêi lo tơniăn. Hơnăm nah, poâ Cúc châ dêi lối 4 ta#n kloăng, yă tê rêm ta#n sap 160 troh 180 rơtuh liăn. Poâ Cúc tối, loăng mak-ka pêt tung kơdrum kơphế, laga pêi lo liăn hên tâ tâng pơchông [a\ kơphế châ péa hdroh: Nôkố a tơmiât vâ pơtối rak ngăn loăng plâi kố. Troh hơnăm má 10 rêm xiâm châ 50 kílô. Tâng yă 60 rơpâu liăn môi kílô xuân ối châ liăn tơkâ hên tâ tâng pơchông [a\ kơphế. Tiô a tơmiât, tâng yă mak-ka [a\ yă kơphế, laga xuân ối châ tơ-[rê tâ kơphế. ‘Na tơdroăng krí plâi mak-ka, pin lôi ăm plâi tơruih châ péa kơpêng pái, plâi ki tá hâi tơruih pin khuih krí [a\ loăng. Plâi ki hiăng krâ tâng khuih iâ ga kô tơruih.

Ôh tá xê to a Krông Năng, mê a tơring Mdrak, kong pơlê Dak Lak, Bảo Lâm [a\ Di Linh, kong pơlê Lâm Đồng, mak-ka xuân hiăng châ pêt sap 5 troh 6 hơnăm kố. Lối 300 ha mak-ka a tơring Di Linh [a\ 120 hectar loăng plâi mak-ka a tơring Bảo Lâm châ pêt sap ing mê nah, nôkố hiăng châ krí xo. Nôkố, yă môi kílô pơ’leăng mak-ka ki tá hâi têng khăng châ kuăn pơlê a kố tê sap 180 troh 220 rơpâu liăn, laga ki hên cho vâ pro kloăng hdrê, xua mê, loăng kố pơ-ôu mơ’no liăn pêt rak ngăn iâ, laga châ liăn rơkâ châ pái pu\n hdroh.

{a\ a kong pơlê Dak Nông, mak-ka nếo pêt châ 4 hơnăm kố, ki hên pêt a tơring Tuy Đức, laga hiăng châ 400 hectar. Mâu kơdrum ki ‘nâ pêt kơtăn kố lối 4 hơnăm xuân hiăng krí xo plâi. Poâ Trần Đình Mạnh, Kăn pơkuâ hnê ngăn cheăng Đảng tơring Tuy Đức, môi tung mâu ngế ki apoăng pêt hdrê loăng plâi mak-ka a Tuy Đức tối: Kố cho xiâm loăng kâi trâng [a\ kong tô, tơtro [a\ tơdroăng rak ngăn dêi kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo a kố. Ing tơdroăng mê, ngin rah xo hdrê loăng plâi kố. Troh nôkố, tâi tâng mâu [a\ng deăng pêt hiăng tơhnhâ reăng, kơ’mu\n plâi. Laga tơdroăng xêo tá hâi ai tiu pơkâ, mơni hơnăm má 7 nếo xêo tu\m, [a\ nôkố nếo châ hơnăm apoăng, xua mê tá hâi xêo tu\m tâi tâng.

Tiô tối dêi mâu khu pơkuâ, xua mak-ka kuăn pơlê nếo tâng tê ‘na tơdroăng loăng plâi kố tơ’lêi pêt laga châ tơ-[rê hên. Tơdrêng amê, ai to lâi pơ’leăng mak-ka kô ai tíu ki roê tâi tâng, xua mê ôh tá tô tuăn tíu ki tê. Laga kuăn pơlê tá hâi ‘nâi, mơngế ki roê pơ’leăng plâi kố cho mâu ko\ng ti mơjiâng pro hdrê lơ mâu khu ki mơdâ hdrê, laga tá hâi ai kơbố roê pơ’leăng mak-ka vâ tê ke\n kong têa ê lơ uâ mơdiê chiâng kế kâ, xua mê yă sap 140 troh lối 200 rơpâu liăn môi kílô nôkố cho ôh tá xê khât. Ga kơnâ châ 2 troh 4 xôh tâng pơchông [a\ yă kơchơ tê mơdró lâp plâi tơnêi.

Tá hâi ‘nâi tung la ngiâ mak-ka kô tiah lâi, laga tơdroăng ki tối pơ’leăng plâi mak-ka kơnâ a Tây Nguyên dế pro kuăn pơlê tơbriât vâ pêt, [a\ púi tơngah ai mâu kơdrum pêi lo liăn hên tâng pơchông [a\ pêi kơxu [a\ kơphế, 2 túa loăng plâi ton hơnăm dêi kuăn pơlê pin hmâ pêt sap ing ton nah dế trâm pá, xua yă rơpâ [a\ loăng plâi hiăng krâ. {a\ tơdroăng ki tối plâi mak-ka kơnâ liăn tiah mê, bu ai mâu tíu cheăng, mơngế ki pêt, mơngế ki tê hdrê mak-ka châ pơxúa hên khât, drêng rêm xiâm hdrê plâi mak-ka tê [a\ yă troh 90 rơpâu liăn, kơnâ châ 3 xôh tâng pơchông [a\ hdrê tiu [a\ châ 10 hdroh tâng pơchông [a\ kơphế .

A Sa Ly tơplôu