VOV4.Sêdang - Mâu hâi dêi khế 4 ki hiăng tơkâ hluâ roh ton nah, tơring Côn Đảo, kong pơlê Bà Rịa-Vũng Tàu tơdah lối rơpâu hdroh tơmối troh hyô ngăn, ối pơtê. Tíu ki hdrối nah châ tối cho ‘’On hơmât a ro\ng tơnêi’’, tíu ki kroăng phâk, [ă xiăn pâm, ‘nêk mơ’nêa lối chât rơpâu ngế lêng pâ nhuo#m tơnêi têa, khu kăn pơkuâ kăch măng, mâu lêng ko\ng san ki ai hiâm mơno kâi chân, khên tơnôu. Troh a Côn Đảo vâ ‘nâi ple#ng tơ’nôm tơdroăng ki hlâ rong dêi mâu rơxông pâ poâ nah tung mâu rôh tơplâ xâ ton châ chât hơnăm tung hnoăng to\ng xo dêi tơnêi têa ki kân ke#ng, ó rơdêi dêi hdrông mơngế hnối hiăng hlo ki hiăng hơ’lêh păng ‘nâng dêi tơring chuăn ki le#m kố klêi kơ’nâi 40 hơnăm châ tơleăng le#m.

Troh a Côn Đảo tíu ki apoăng lăm ngăn cho mâu hngêi phâk, tíu kroăng phâk kố ối lôi môi tiah ton nah hluâ hên hơnăm. Hơnăm 1892, tơkéa vâ tối klêi kơ’nâi 4 hơnăm lêng Pơhlăng lăm plâ Việt Nam, xâ Pơhlăng hiăng pơxiâm mơjiâng akố mâu hngêi phâk, hngêi kroăng vâ hnâp tâi tơdroăng púi vâ dêi môi tơnêi têa Việt Nam ki tơniăn môi to xêh, tơnêi têa ki ôh tá xâu tơdroăng plâ plong dêi xâ Pơhlăng.  Ing mê mâu lêng ki pâ nhuo#m tơnêi têa môi tiah Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn An Ninh hiăng tro xâ rup kroăng akố. {ai thơ ki vâi ôu eăng ‘’Đập đá ở Côn Lôn’’ dêi Phan Chu Trinh hiăng pơto pơtih tu\m mâu ngế phâk ki pá puât, hluâ tâ kuăn têk, rêm hâi thế hneăng mâu hmốu ki kân xap ing ngo chu a‘nâi, ing ki kong tô mơtiah prâu pin la ing tuăn mơ-eăm, kâi chân dêi mâu ngế ki pâ nhuo#m tơnêi têa xuân ôh tá kâi ton tơrôu. Troh nôkố, xâ Pơhlăng [ă xâ Mih pơtối po rơdâ, ‘mâi mâu hngêi phak akố, pro mâu tíu kroăng phak, ‘’kơdroăng kroăng klá’’ ki vâi ôu-eăng hên túa tôu pâm nêk mơ’nêa ki rơ-iêu má môi. Hên mâu lêng ko\ng sản khên tơnôu ki vâi ôu-eăng dêi kăch măng Việt Nam, môi tiah Lê Hồng Phong, Tôn Đức Thắng, Lê Duẩn, Phạm Hùng hiăng tro kroăng phâk akố [ă ‘nêk mơ’nêa  rơ-iêu ó păng ‘nâng.

 Lối chât ngế tro kleăng kơleăng meăm, ôh tá châ xâp hmân ếo.

            Hngêi phak Bagne 1 klêi mê hơ’leh chiâng trăi 1, trăi Ko\ng Hoà, trăi 2 trăi Phú Hải. Trăi kố rơdâ lối 12 rơpâu met ka rê tá 10 veăng kroăng ki kân, 20 klôh hmốu hmâ khuă phá xêh, 1 veăng phâk ki tơviah, kloh pêi báu [ă kơpong hneăng hmốu. Tíu kố malối cho tíu ki kroăng lối chât ngế phâk tung môi veăng [ă a chêng khuă  meăm, ôh tá châ sap hmân ếo, thế koi a trêi ximăng hngiú pá kâi tối; ôh tá xê to châi  xua tro tôu pâm ‘nêk mơ’nêa tu\m tâi tâng mâu tơdroăng, hr^ng ngế hiăng hlâ xua tâ pơreăng châi klêa lo têa. Ăm hlo ‘mêi ó ‘nâng mê cho tíu kroăng phak Phú Tường châ mơjiâng pro hơnăm 1940, [ă 120 to ‘’kơdroăng klá’’ rơdâ hâi teăm châ 2 met karê, ai tât khía kơpêng, 60 kơbong ‘’têng tô’’ a ‘ngêi ôh tá lêm kuâ. Kơpong kroăng kố hdrối nah vâi kơtôa pơkí ta troh  hơnăm 1970 nếo châ ‘nâi [ă pro chiâng kơdrâ ăm lâp plâi tơnêi. Tíu kroăng phâk ki rơ-iêu má môi hiăng dâi kơxái bá ‘nhíu sap ing ko troh a châ ngế ki phâk; xế puâ pro chiâng plôm mâ lơ tơvât [ă prêi vâ ăm mâu ki kroăng phâk kâ. Tíu kố ối ai tíu kroăng phâk mâu kơdrâi. Hên mâu kơdrâi kroăng phâk cho mâu ki khên tơnôu. Hiăng xo hmốu pak rêi a klêa dêi tơná, ôh tá vâ kâ hmê tung 20 hâi vâ tơtrâ tơdroăng ki xâ ‘nêk mơ’nêa, pak^ng mê,  xuân ôh tá pro tơ’lêi hlâu ăm mâu tơdroăng púi vâ mơgrúa ăm vâi nâ o.  Hngêi kroăng phak gá tiah mê, la a hngêi phak Côn Đảo xuân tơmâng ‘mu\n ‘na mâu tơdroăng ki tơviah. Mê cho ai ngế tro tôu pâm ‘nêk mơ’nêa, têng a tô tá troh hlâ, la klêi mê xuân tơleăng kơnôm tâng [ai hơdruê dêi vâ pú tung hngêi phâk. Tung hngêi phak xuân mơjiâng mâu chi [o#, chiâng chêh hla tơbeăng, hnê dêi pó hriâm chư, hnê hơhdruê, hnê dêi pó lăm pro kăch măng. {ă têa kơx^ Côn Đảo hiăng ăm hlo hr^ng ngế kơtâu hdâ ing hngêi phak tá mâu rôh lăm ki mâu ngế ôi hlối a têa kơx^ xua xâ châ hlo ki phâk, ‘nâ hía ôh tá ai ivá vâ klê tơkâ hluâ têa kơx^ kân rơdâ vâ troh a k^ng.

                                                  Xúa loăng me#m ki ‘nhíu vâ mơjâi kơ-êng mâu ki tro kroăng.

Hiăng lối 100 hơnăm, [ă mâu ngế ki kroăng phak vâi ôu -eăng, pro tu\m tơdroăng ki kroăng, ‘nêk mơ’nêa ó má môi; mâu hngêi phâk a Côn Đảo hiăng hlo tơdroăng pá puât tro tôu pâm, ‘nêk mơ’nêa ta troh hlâ dêi lối 20 rơpâu ngế kuăn ki rơkê, khên tơnốu dêi rơxông kuăn mơngế. Mơheăm chhá vâi tơvât [ă prêi, tơnêi, [ă tơnêi a rơlố khên tơnôu. Mot a ilâng kiâ Hàng Dương kô trâm lối rơpâu tơnâp kiâ, tung mê ai hên mâu tơnâp dêi mâu ki hlâ ôh tá ‘nâi inâi hiăng ‘mé akố;  rêm ngế môi tiah hlo tâ heăng mâ drêng tơmiât troh mâu ki hlâ xua tơplâ khên tơnôu, malối drêng tâng hơ’muăn tối ‘na khu xâ tôu pâm ‘nêk mơ’nêa, ‘nhiê tơnâp dêi mâu lêng khên tơnôu, môi tiah Lê Hồng Phong, Võ Thị Sáu. {ă rêm ngế hlo tơná kal veăng vâi pú, mâu ki kroăng phâk mơ-eăm mơjiâng nếo mâu tơnâp ‘mé mơngế khên tơnôu, mâu kơdrâi ki hiăng hlâ [ă mâu hmốu ku\n, veăng ‘no hnoăng rêm hdroh prôk tơkâ hluâ. Ilâng kiâ Hàng Dương nôkố, a kơmăng a mâu tơnâp xuân hlo [lâ [lât hơlo\ng tr^ng eăng bâ, pơtih cho tơdroăng tơplâ troh hlâ dêi vâi [ă idrâp loa ai krâ tung ilâng, mơ’no mu\n tối ăm tơmối ki lăm pôu ngăn ‘na tơdroăng ton nah dêi ‘’hngêi phak ki pá puât, xâu rơ-iô, môi tiah on hơmât a ro\ng tơnêi’’ kố. Tơmối troh ôm hyô pơtê chêng tơmâng [ă hlối [riê lo têa mâ ‘na mâu hnoăng hiăng plâ [lêi trâng môi tiah tơdroăng hơ‘muăn dêi mâu kroăng phak hluâ mâu rơxông. Ing mê rơnêu dêi hiâm mơno thế eăng bâ [ă khên tơnôu, kơhnâ, ai hnoăng tung tơdroăng cheăng, reh ối vâ tơxâng [ă hnoăng tơplâ troh hlâ dêi mâu lêng khên tơnôu hiăng hlâ xua vâ pro hơniâp le#m ăm tơnêi têa nôkố.

               Mâu vâi kơdrâi Ko\ng san ki tro kroăng phak tung hngêi rơmăng a Côn Đảo.

Pơtối rak vế pêi pro tơdroăng khên tơnôu dêi pâ pôa. Côn Đảo hluâ 40 hơnăm châ tơbleăng le#m troh hâi kố, ôh tá la lâi hía tơdroăng ki khên tơnôu mê. Troăng prôk a chuăn châ ‘no liăn mơjiâng pro le#m, krúa, pơlê kân Côn Đảo xâp rơngiâp ai mâu loăng kân hiăng ton lối hr^ng hơnăm. Mâu tíu pơtê, resort hngêi ăm tơmối kâ koi ối pơtê hiăng ai rế hên. Côn Đảo hiăng tơdjêp [ă pơlê kong kân Hồ Chí Minh, Cần Thơ [ă troăng tơ-[ai, rêm hâi ai 2-6 rôh tơ-[ai kơneăng. Tuk prôk ke#n Bà Nà, Vũng Tàu rêm hâi 1 hdrôh [ă prôk lối 10 chôu môi hdrôh. Lăm troh a Côn Đảo pak^ng tơdroăng ki pơxúa pâ troh kơnho\ng, mâu tơmối ối châ prôk a tíu ai hyôh kong prâi rơngiâp dêi chuăn têa kơx^, tá 16 chuăn têa kơx^ kân ku\n [ă ‘núa prêi ki ôh tá ai mơngế, kơpong rak ngăn kơdrum kong kế ton tí nah. Côn Đảo ôh tá xê to kơpong ai hên kôa têa kơx^ má môi dêi Việt Nam mê ối cho tíu ki tơnêi têa pin ối ai môi kong kế drô k^u têa kơx^ ki le#m. Tơdroăng ki tơviah cho tâi tâng tơring chuăn têa kơx^ kân rơdâ lối 76 km2, tung mê ai pơlê kân a chuăn Côn Sơn tung klong ki rơdâ mơgăn ai tíu rơdâ 2 troh 3 km, ki xo\n sap 8 troh 10 km. {ă kơxo# kuăn pơlê lối 7 rơpâu ngế, kuăn pơlê rêh ối preăng prêh pro troăng tung pơlê kân phuâng le#m, mơngế [ă rơxế prôk xâo krâ kơvâ; chuăn kố rơh^ng ôh tá pơlok [ă tơviah, malối a kơmăng, iâ tâng tiê ke\ng rơxế. A Côn Đảo rơxế ‘măn pá gong drô troăng ôh tá xâo hía, hngêi trăng ôh tá êa khuă, rêm ngế rêh ối [ă dêi pó tơdrăng, môi tuăn. Nâ Nguyễn Hạnh Liên pơlê xiâm a Cần Thơ lăm troh a chuăn kố rêh ối hiăng châ 20 hơnăm ‘mu\n tối,  nâ pâ tơnêi têa a chuăn [ă hlối rơtế hmâ a tíu kố xua gá hơniâp ro ôh tá ai tơdroăng xía vâ, rêh ối ôh tá tơpá ó kéa lâi. Nôkố Côn Đảo ôh tá ai rơpo\ng kơ klêa hrâ mơnguâ, kơxo# rơpo\ng kơtiê bú iâ tê. Côn Đảo cho môi tíu tung lâp tơnêi têa ai kăn xiâm môi râ, râ tơring pêi tâi tá hnoăng cheăng râ cheăm. Tơring hiăng ai hngêi pơkeăng, 1 to hngêi trung râ má 2, má 3, 2 to hngêi trung râ má môi [ă râ mầm non. Tơdroăng ki tơxâng hâk mơnê a Côn Đảo cho rế hên mâu tơdroăng pơkâ ‘no liăn mơjiâng pro tung [ă pá gong tơnêi têa pro tơring chuăn  ôh tá la lâi pơtê mơnhông mơdêk. Côn Đảo nôkố rêm hơnăm tơdah vâ chê 100 rơpâu ngế tơmối tung  [ă gá gong tơnêi têa troh lăm pôu.

                  Môi víu kơpho# dêi pơlê kân Côn Đảo [ă mâu loăng kía ki hiăng châ hr^ng hơnăm.

Tiu pơkâ dêi Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh troh hơnăm 2020 [ă troh hơnăm 2030 ah, Côn Đảo kô mơjiâng kơpong cheăng kâ mơnhông mơdêk cheăng kâ ôm hyôu- ôm hyôu túa ki le#m, tung mê kum pêi ahdrối mâu túa ôm hyôu a têa kơx^, nhâ loăng kuăn kiâ, tíu pơtê ki le#m mơhno túa le#m tro roh ton nah. {ă tơdroăng pơkâ kố, nôkố, rêm râ, mâu kơvâ cheăng sap tíu xiâm tơnêi têa troh kong pơlê tơring cheăm dế rơtế ‘no ivá ‘no liăn mơjiâng Côn Đảo mơnhông mơdêk tơru\m cheăng [ă mơdêk tơ-[rê rơtế [ă lâp tơnêi têa.

Kố cho ki xiâm, cho troăng ki xiâm vâ Côn Đảo khên tơnôu môi tiah mâu hơnăm ton nah chiâng kro mơdro\ng, le#m [ă tơ’mot tơmối achê hngế troh ôm hyôu akố./

Gương tơplôu