Ƀai 1 

https://vov4.vov.gov.vn/Xodang/chuyen-muc/khea-kho-rokong-long-c178-402321.aspx

VOV4.Xơ Đăng - Môi tiah tơdroăng ki ngin hiăng tối a hâi hnah, hên pơlê cheăm a Tây Nguyên, malối a kơpong hơngế hơngo, tơdroăng ki mâu ngế phô̆m vâ xông kân rĕng xo on veăng ƀă xo dêi pó tung môi hdroâng hdrê xuân u ối, xuân pro tơdjâk chiâng pá ăm tơdroăng rêh ối  pơlê pơla, tơdjâk troh hdroâng hdrê kuăn cháu la ngiâ. Ki păng ‘nâng ăm hlo, la lâi rêm ngế tung pơlê pơla ‘nâi nhên ki ‘mêi dêi khôi túa, vêa vong ki ôh pá tơtro, tung mê thế ai mơdât lôi tơdroăng mơngế tá hâi tro hơnăm thâ mơjiâng on veăng ƀă bro on veăng tung môi hdroâng hdrê, vâ ing mê, ai troăng hơlâ ki nếo ƀă ôh tá ai xếo mâu tơdroăng ki khéa kho. Drêng mê, ah, rơkong pơlông kuăn dêi ngế nôu rêm roh kơmăng troh ga ôh pa ai khéa kho, châi heăng tung hiâm mơno xếo.

Mâu hdroâng kuăn ngo a Lâm Đồng tiô peăng nôu. Tơkéa vâ tối kuăn xo tiô kơjôi dêi nôu. Pôa Ya Gương, ngế phŏ pơkuâ Hdroâng kuăn ngo kong pơlê Lâm Đồng tối leăng tiah kố: Ƀă mơngế K’ho, mơngế Mạ, Chu Ru ƀă hên mơngế ki ê ngế nâ kơdrâi ƀă ngế kuăn kơdrâi ki hdrui klêi kơ’nâi xo dôh, kuăn ‘nĕng dêi vâi pơrá xo kơjôi nôu, mê chiâng ối rơtế môi mơheăm chhá. Ngế nâ ƀă ngế o kơnốu, lơ ngoh ƀă ngế o kơdrâi, klêi kơ’nâi xo dôh, kuăn ‘nĕng vâi ôh ti ai môi mơheăm chhá xếo. Rêm hdroâng kuăn ngo, rêm kơpong pơrá ai túa tơmiât ‘na mơheăm chhá ôh tá môi tiah dêi rơpó.

Luât hiăng pơkâ nhên ‘na tơdroăng on veăng. La tơdroăng loi tiô khôi túa tơlá, ƀă tơdroăng tơmiât ‘na tơdroăng rêh ối lĕm dêi rêm hdroâng kuăn ngo mê tiah lâi? Kố xuân cho môi tơdroăng ki tâ ối xơpá.

A ƀuôn Bơ Nao, thôn 4, cheăm Lộc Bắc, tơring Bảo Lâm (Lâm Đồng) ai K’Thắm hiăng pro nôu drêng bu ối kŭn. K’Thắm xo kơnốu sap ing 14 hơnăm, drêng dế hriâm lâm 8. Nôkố kuăn rơmúa dêi K’Thắm xuân hiăng châ 3 hơnăm, kuăn kơnốu ki pơtối vâ chê 8 khế. K’Thắm ăm ‘nâi: Klêi kơ’nâi xo kơnốu, nôu pâ hiăng xoăng ăm môi iâ chiâk kơphế rơdâ 7 sào. Mê ối châ nôu pâ ăm tơ’nôm tơnêi ki a ngiâ troăng kân, ăm liăn pro hngêi lĕm krá. Nôu pâ péa pâ pơrá ro xua tơnêi chiâk, kế tơmeăm, liăn ngân ôh tá ăm hdrông hdrê ki ê xúa. Ôh tá tơmiât troh mâu kế kâ, ếo xâp la ki hdrối tâ K’Thắm lo têa mâ kơto klêh a ngế kuăn ki dế âu drêng hlo mâu vâi pú rơtế hơnăm ƀă gá châ pôu kơtong troh hngêi trung.

“Á ôh tá lăm chiâk, kơnốu păn roăng. Kơnốu lăm, á ối a hngêi păn kuăn, pêi viâ tung hngêi tê. To ton á nếo lăm a kơdrum môi hdroh. Tâng lăm chiâk mê pơtroh kuăn ối a hngêi ƀă jâ peăng nôu. Xua hngêi nôu á ối achê mê.

Rơpŏng dêi pôa K’Sop, pâ dêi K’Thi Diễm a ƀuôn K’Rọt Sơk, cheăm Bảo Thuận, tơring Di Linh xuân ai ngế kuăn kơdrâi cho xo on veăng ối môi mơheăm chhá. Kơnốu dêi K’Thi Diễm cho kuăn kơnốu dêi ngế o kơdrâi dêi pâ gá, tơkéa vâ tối cho kuăn miê xiâm. Kuăn kơdrâi rơmúa dêi K’Thi Diễm nôkố hiăng 8 hơnăm la hrế hrối, ôh tá chiâng prôk, hmâ châi tamo đi đo. Pôa K’Sọp tối tiah kố, tơdroăng ki xo on veăng dêi ngế kuăn kơdrâi pôa gá tơtro ƀă khôi túa tơlá dêi khôi hmâ.

“Rôh ki muăn xo kơnốu, pin xuân tiô khôi túa tơlá, xuân pơkoăng, xuân diâp ŏng mế tơniăn lĕm. Kuăn kơnốu cho kuăn dêi ngế nâ á. Ngế cháu gá lĕm, lĕm khât, drêng kot mâ gá bu 8 khế tê, gá kot mâ rĕng tâ hâi khế pơkâ”.

Ƀon Hằng Piơr cheăm Bảo Thuận, tơring Di Linh ai 161 rơpŏng, 757 pơ’leăng mâ mơngế. Tung pơlê, hên on veăng cho xo dêi rơpó ối môi mơheăm chhá. Thăm nếo nôu pâ xo dêi rơpó ối môi mơheăm chhá, ƀă troh kuăn ‘nĕng xuân ối tiah mê. Pôa K’Brệp prếi K’Học cho kuăn xăng kuăn miê, xo dêi rơpó ai 3 ngế kuăn, tung mê ai muăn K’Pơn hiăng 12 hơnăm, tro chó chêng, khăng kơbrĕn sap ing tơxĭn, bu ‘nân môi tíu. K’Pơn dế krôu lơ tó? Mâu ngế ki tơviah ôh tá ‘nâi.

Pôa K’Lào, ngế phŏ pơkuâ Ƀơrô Hdroâng kuăn ngo tơring Di Linh, tối: Drêng pơxiâm vâ kân, pôa hiăng athế khŏm mơ-eăm khât nếo châ hluăn ing tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm ƀă xo on veăng ối mơheăm chhá dêi tơná. Pâ prếi nôu tơhrâ ăm pôa xo môi ngế nhŏng o ki ối achê. Mê cho o kơdrâi kuăn xăng. Péa rơpŏng ki kố hiăng tơhrâ ăm kuăn ‘nĕng xo dêi rơpó. Ngế kuăn kơdrâi xuân tiô tơdroăng ki nôu pâ thế, rơhêng vâ xo pôa pro kơnốu. Pôa K’Lào hiăng tăng mâu tơdroăng ki tơpui tối, mơdât ngế kơdrâi ki mê nếo ôh tá vâ xếo. Laga, rơpŏng K’Lào athế nâp phak ƀă liăn ƀă hên kế tơmeăm ăm rơpŏng peăng hngêi kơdrâi.

“Khôi túa tơlá dêi hdroâng kuăn ngo vâi tơmiât kuăn miê chiâng xo kuăn xăng  mê cho môi tơdroăng ki phiu ro dêi hdroâng hdrê. Ki xiâm tơdroăng tơmiât mê cho ví mâu tơdroăng ki ôh tá tro ƀă ối rak vế kế tơmeăm dêi hdroâng hdrê vâi cho ki xiâm.Vâi ôh tá tơmiât ối môi mơheăm chhá. ‘Na tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm ƀă xo on veăng ối môi mơheăm chhá chiâng vâ tối cho tung kơpong hdroâng kuăn ngo mê xuân u ối, xua vâi krâ nhŏng o tá hâi hlê nhên ‘na xo on veăng tá hâi tro hơnăm xuân môi tiah xo on veăng ối môi mơheăm chhá”.

PôaYa Gương, kăn phŏ ngăn Hdroâng kuăn ngo kong pơlê Lâm Đồng tối tiah kố:

“ ‘Na xôn veăng tá hâi tro hơnăm, xo on veăng ối môi mơheăm chhá tung hdroâng kuăn ngo hiăng ai sap ing ton nah. Mê tơdroăng ki hơ’lêh ‘na túa tơmiât dêi mơngế hdroâng kuăn ngo gá ôh tá tơ’lêi hlâu klâi. Khu ngăn hdroâng kuăn ngo pơkâ: khu kăn ƀô̆ kong chưk pêi dêi hnoăng cheăng kố, kơxô̆ ngế ki hlê ‘na khôi túa tơlá dêi hdroâng kuăn ngo xuân tá hâi hlê plĕng khât. Xua ôh tá hlê plĕng ‘na khôi túa tơlá, ôh tá ai ivá vâ hnê tối tơtro ƀă tơdroăng hlê plĕng dêi kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo, mê kuăn pơlê kô ôh tá vâ hmâng, chiâng tơdjâk troh tơdroăng ôh tá tơƀrê tung tơdroăng ki hnê tối.

Sap ing pơlê kong kơdrâm Đà Lạt lăm tiô troăng ‘na mâ hâi lu peăng hdroh, athế tơkâ luâ mâu troăng ki ‘mêi ‘mak vâ chê 250 km nếo troh a cheăm Đồng Nai Thượng ai 5 thôn, ƀă 417 rơpŏng,1.915 pơ’leăng mâ mơngế. Cho tíu ối ton xŏn dêi mơngế Mạ. Pôa Điểu K’Giắc, kăn pơkuâ ngăn Đảng ủy cheăm Đồng Nai Thượng ăm ‘nâi: tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm, xo dêi rơpó ối môi mơheăm chhá dêi mơngế Mạ hdrối nah cho u ối. La nôkố hiăng pa ai xếo.

“Tung tơdroăng pơkâ thế dêi Đảng ƀô̆, Vi ƀan hnê ngăn cheăm ai tơdroăng pêi pro, ai tơdroăng ki hnê tối rêm măng tĭng tung loa ƀă a mâu rôh hôp sap ing cheăm troh thôn. Malối cho tung pơla hôp chi ƀô̆, athế krếo thế khu ngăn kuăn pơlê thôn, mâu ngế ki kơhnâ rơkê tung kuăn pơlê a tíu kuăn pơlê rêh ối vâ veăng hnê tối mơhnhôk. Pakĭng mê ngin ối mơjiâng mâu tôh hnê mơhnhôk tung mê ai khu pú hên a thôn pơlê, mê chía hlo tơƀrê khât. Tung tơdroăng ki séa ngăn mâu rơpŏng ki djâ troăng tiô túa nếo mê teăm khĕn kơdeăn”.

Sap ing tơdroăng ki pêi pêt ki ôh tá tro, mơngế Mạ a Đồng Nai Thượng hiăng pêt mâu hdrê loăng ki ton hơnăm môi tiah: kloăng hôt, tiu, kơphế tiô tơdroăng ki mơjiâng pro kế tơmeăm mê tơdroăng rêh ối hiăng tơniăn, mơnhông. Lâp cheăm ai 417 rơpŏng, la ai troh 450 ha kloăng hôt, 358 ha kơphế, 100 ha kơxu, ƀă 170 ha loăng plâi kâ. Rêm rơpŏng ai lối 3 ha loăng pêt ton hơnăm hiăng châ krí. Pêi lo liăn rêm ngế rêm hơnăm châ vâ chê 50 rơtuh. Tơdroăng ki rơhêng vâ tối cho lối 7 hơnăm hdrối nah, lâp cheăm ôh tá ai xếo tơdroăng ki xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm xo dêi rơpó ối môi mơheăm chhá.

A kơemăng, mâu troăng prôk ki pro ƀă ƀê tong mot tung thôn pơlê akố bâ eăng to pul on. Đồng Nai Thượng hiăng châ kong pơlê Lâm Đồng mơnhên cho cheăm thôn pơlê nếo.

VOV Tây Nguyên

Katarina Nga tơplôu ƀă tơbleăng