VOV4.Sêdang - Têt lo hơnăm nếo cho leh mơd^ng ki kân má môi dêi mâu hâi leh tiô khôi hmâ Việt Nam ki hiăng ai sap ing chal vâi krâ roh nah troh nôkố, cho chôu phut ki vâ tơklâ tâi hơnăm ton lo hơnăm nếo. Têt lo hơnăm nếo a tơnêi têa pin ối hên mâu tơdroăng ki kơnía git mơhno tối ‘na tơdroăng ki vâ hnê mơhno dêi tơrá kuăn mơngế, kuăn mơngế [ă kong kế. Têt ối cho roh ki vâ rêm ngế Viêt Nam vâ tơbâ vế, koh mơnê jâ pôa roh nah, xiâm rêi vâi krâ [ă hên tơdroăng ki ê. Pin rơtế tí tăng ‘nâi ple\ng ‘na ki le\m tro tiô khôi hmâ dêi Têt hdroâng mơngế Việt Nam:

Hâi Pôa Xeăng Mơhâu On prếo vêh dêi a kong plêng châ ngăn cho hâi ki apoăng dêi Têt lo hơnăm nếo tiô khôi hmâ dêi hdroâng mơngế. Poâ Xeăng Mơhâu On cho Xeăng ki đi đo to\ng kum ăm tơdroăng rêh kâ ối dêi rêm rơpo\ng hngêi. Tiô khôi hmâ rêm hơnăm dêi Pôa Xeăng Mơhâu On athế vêh dêi ngi plêng a hâi lơ 23 khế 12 vâ tối tơbleăng tu\m têk mâu tơdroăng ki ai a ro\ng tơnêi [ă Kăn Xeăng Xiâm a plêng. Xua ti mê, tung mâu hâi ki kố, rêm rơpo\ng mơngế Việt Nam pơrá po ôu kâ vâ chiân Poâ Xeăng Mơhâu On vêh dêi a kong plêng. Klêi kơ’nâi chiân Pôa Xeăng Mơhâu On, vâi pơxiâm kơpuih văng dêi hngêi trăng, xut pro krúa tâi tâng mâu tơmeăm khoăng ki vâ pleăng ăm jâ nôa, kơtúa rơnuâ mâu um, chu chêh, [ă hnối tâp reăng a mâu tíu ki kal kân khât vâ hbrâ ăm tơdroăng koh tơdah Têt.

Hâi Tết a kơpêng kơ-[eăng t^ng dêi rêm rơpo\ng hngêi, mâu kơ-[ăn, plâi kâ vâi ôh tá la lâi lôi pleăng a kơ-[eăng t^ng. Mâu plâi kơ-[ăn ki pleăng a kơ-[eăng t^ng a kơpong peăng kơnho\ng tơnêi têa vâi hmâ pleăng dêi ai: Môi kơvâ priât ối ‘miê, krui [o\ng, krui ngeăm, lơ krui xăng, plâi hồng, krui chô. A peăng hdroh tơnêi têa, mâu plâi ki pleăng mê cho plâi tuâk, plâi măng kâu, plâi rơhung ‘miê, plâi hrá lơ mâu plâi ki ê. Mâu plâi mê cho vâ pơtih vâ châ xo tơdroăng pon mơhúa, pơtih tơdroăng ki púi vâ dêi kuăn pơlê [ă kuăn mơngế xua vâ ai tu\m tơmeăm, rêh ối hơniâp ro.

Tết Việt Nam ai hên khôi túa, vêa vong ki le\m dêi rêm khu hdroâng kuăn ngo. Tơkâ hluâ tơdroăng pá puât pơloăng mơnúa tơplâ tơplong tung mâu hơnăm hiăng hluâ, la mơngế Việt Nam xuân ối rak vế  tơniăn dêi khôi túa tơlá rêh ối ki le\m tro dêi mâu hdroâng kuăn ngo tung mâu hâi tết.

Kơchô Têt: Kơchô Têt ga ai tơdroăng ki sôk suâ phá tơ-ê [ă mâu kơchô ki tiah hmâ tung hơnăm. Rôe tơmeăm ki vâ hbrâ ăm 3 hâi Têt ki hmâ hlo ôh tá xê vâ ai kế kâ mê cho tơdroăng ki hmâ pro, mơhno tối ‘na tơdroăng ki po leh mơd^ng. Kơchô Têt châ po a tíu tơnêi ki kân rơdâ, xuân ai drêng ‘nâ kơchô châ mơjiâng pro a kơchô tiah hmâ, xua mê, hmâ ai tơdroăng ki tê mơdró kế tơmeăm. La tung kơchô Têt, tâi tâng cho ai mơdró mâu tơmeăm ki tơviah, pơrá châ tê mơ’no tu\m. Ki sôk ro dêi tơdroăng Têt cho tro păng ‘nâng tiô khôi túa, xua a mâu hâi ki kố ai hên mâu ngế ki rôe tơmeăm hên h^n, hơngăm hngo. Ma luâ túa kâ, túa xah ôm hêi Têt tơkâ hluâ hên khế hơnăm hiăng hơ’lêh nếo ăm tơtro [ă tơdroăng rêh ối, la tơdroăng ki ‘ló ro akố, ma luâ kơtiê lơ xơpá, tơdroăng ki rôe tơmeăm Têt cho tơdroăng ki ôh tá la lâi păng lôi.

Reăng têt: Peăng kơnho\ng tơnêi têa hmâ rah xo tơkâng reăng đào pro khê khêi vâ pleăng dêi a kơ-[eăng t^ng lơ pleăng dêi tơkâng reăng đào pro ăm le\m tung hngêi. Tơdroăng kố pơxiâm ing tơdroăng vâi hmâ loi dêi, reăng đào ai ivá mo le\m, rơdêi kâi troh tah kiâ rơtôh ‘mêi [ă tu\m tơdroăng ki pơlăm pơlói, mơngiơk tum ai hên ivá ki rơdêi, mơngiơk reăng đào khê khêi cho rơkong rơkâu pâ púi vâ hơniâp ro apoăng hơnăm nếo. A kơpong tơdế tơnêi têa [ă peăng hdroh tơnêi têa vâi hmâ xo tơkâng reăng mai tr^ng lơ loăng mai ki tr^ng ‘riông tâ. Mơngiơk tr^ng pơto pơtih tơdroăng ki krip ro. Mơngiơk tr^ng cho tung pu\n tơdroăng ki vâi krâ rôh nah hmâ loi dêi, tiô mơngế Việt Nam, Tơnêi gá ối a tơdế [ă mơngiơk tr^ng châ pơto pơtih cho tơdroăng mơdêk rế hên mơngế, hdroâng hdrê. Pak^ng, mâu túa reăng ki hmâ pleăng pơto pơtih a hâi tết, reăng đào [ă reăng mai, rơpo\ng hngêi ki lâi xuân ai pleăng tơ’nôm mâu túa reăng ki ê vâ xối xeăng [ă rơnuâ pro ăm dêi tung rơpo\ng hngêi le\m mơnâ mâ. ‘Na loăng plâi krui xăng vâi hmâ rơnuâ pro ‘măn a veăng ki pơto tơmối. Loăng plâi krui xăng ki ngiêt le\m, reăng ai ki rơbông, ki prăng, plâi gá tum tríng le\m, tơvó, kơtốu agrut vâ pơto pơtih ai hên tơmeăm khoăng, hơniâp ro, pêng păm to tơdroăng pon mơhúa.

Leh xối mơhúa jâ pôa a hâi Têt: Mơngế Việt Nam rêm hơnăm drêng Têt hiăng troh rêm rơpo\ng hngêi kô tơku\m ối [ă dêi pó. Hên ngế vâ koh xối a kơ-[eăng t^ng, lăm pôu ngăn tơnâp kiâ lơ tíu ki xối tơbâ mơhúa jâ pôa. Hên ngế xuân rơhêng vâ lăm pôu ngăn tíu ki vâi rêh kâ ối [ă dêi rơpo\ng hngêi tung pơla vâi ối tơx^n nah. {ă hên ngế ki mơhum mâ ing thôn pơlê hơngế hơngo Việt Nam, ki tơbâ rơxông ối kuăn nah hmâ ai [ă tơdroăng ki hmâ trâm hlo têa klôh, plông hngêi. ‘’Vêh dêi pơlê kâ Têt’’ hiăng chiâng tơdroăng ki vâ pơto pơtih ‘na tơdroăng ki prếo dêi ngi xiâm pơlê. Tung rơpo\ng mơngế Việt Nam hmâ ai kơ-[eăng xối mơhúa jâ pôa, tiô kơ tơrêm hngêi, túa ki pro rơnuâ [ă ‘măn kơ-[eăng xối pơrá phá dêi pó. Hâi Têt, hngêi trăng ki lâi xuân rơmêt dêi kế kâ tơmeăm ôu vâ xối pleăng ăm mơhúa jâ pôa [ă mâu kế kâ tiô khôi hmâ roh vâi krâ nah, tơdroăng ki pleăng xối cho mâu tơmeăm hơdroăng ing tơmeăm ki pêi chiâk deăng. Reăng ngiât, drôu tơxông ki hiăng châ pế pơchên le\m. Mâu kơ-[ăn, plâi, alâi, hơ’nêh mâm chu, í [ă hía hé. Kố cho ki mơhno túa le\m tro tiô khôi hmâ vâi krâ roh nah vâ pơtối rak vế hiâm mơno, tuăn tơmiât tung tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn mơngế ki ai sap nah tá troh nôkố.

Pơxiâm lo prôk [ă vâ xo tơdroăng ki mơhúa hâi têt: ‘’Lo prôk ing hngêi tung mâu hâi apoăng hơnăm vâ tí tăng tơdroăng ki mơhúa ăm tơná [ă rơpo\ng hngêi. Hdrối vâ prôk, vâi hmâ rah hâi, chôu, [ă troăng hơlâ ki le\m vâ prôk púi vâ trâm mâu kăn xeăng, mâu xeăng ki rơkê, pleăng ăm xeăng [ă hên xeăng ki ê. Tâng lo prôk lăm troh a hngêi chuô lơ a tíu xối tơbâ, klêi khôp pâ, mơngế Xuăn ối ai túa tơlá hnêi xo môi tơkâng ’’reăng’’ djâ vêh dêi a hngêi púi vâ châ xo tơdroăng pon, mơhúa. Mê cho tơlá ‘’xo tơdroăng ki tăng pon mơhúa’’. Tơkâng ki vâ hnê xo cho tơkâng ki kuăn tê, tơkâng loăng hrá [ă hía hé, cho mâu loăng ki plâ hơnăm plâ rơnó ngiât le\m [ă kơ’muăn plâi plâ hơnăm plâ rơnó. Túa tơlá tăng xo ki mơhúa a tíu xối tơbâ, a hngêi chuô cho vâ châ xo iâ tơdroăng ki pon mơhúa ing xeăng, Phop ăm kuăn pơlê tung hơnăm nếo. Tơkâng ki xo pon mơhúa mê djâ vêh a hngêi pleăng dêi a kơ-[eăng t^ng xối xeăng.

Rơkâu Têt: Kơxo má 1 Têt, kuăn cháu tung hngêi hmâ tơku\m a hngêi xiâm dêi kăn rơpo\ng vâ leh mơd^ng kơ mơhúa jâ pôa xiâm [ă hnối rơkâu Têt ăm jâ pôa, mâu kăn rơpo\ng. Tiô tơdroăng ki hmâ loi dêi, rêm xôh hơnăm nếo troh, rêm ngế thăm rế krâ tơ’nôm 1 hơnăm, xua ti mê, hâi má môi Têt cho hâi kuăn cháu lăm rơkâu hơnăm ăm jâ pôa [ă mâu hơnăm hiăng krâ.

Ăm liăn a hâi tết: Mâu ngế hiăng kân hmâ ăm vâi ‘ne\ng liăn tâ tung môi tơdrong  ki ‘’khêi’’, lơ tơdrong ki ‘’khêi iâ’’, vâi tối dêi ‘’lì xì’’ [ă mâu rơkong rơkâu ăm vâi ai hmê kâ phâi, re\ng kân. Tiô tơdroăng hơ’muăn dêi kong têa Sinuâ tung ‘’tơdrong ‘’mê ai tâ 8 liăn châ ‘măn pá xuâp ki hngiên ko ngế ‘ne\ng vâ troh tah kiâ ‘mêi lơ lăm ‘nêk pro gá ôh tá châ koi hlâk.                                               

Pâ xo chu chêh apoăng hơnăm: Apoăng hơnăm hmâ ai tơdroăng ki pâ mâu tơdroăng ki pon mơhúa, tơdroăng ki le\m tơniăn. Pâ chu chêh cho môi tung mâu tơdroăng cheăng ki loi t^ng la xuân vâ mơhno tối ‘na túa le\m tro tiô khôi vâi krâ roh nah. Tơdroăng pâ chu apoăng hơnăm hdrối mê hía nah hiăng chiâng khôi túa, vêa vong ki le\m tro dêi mơngế Việt Nam rêm xôh rơnó hơngui hiăng vêh.

Ô vâi krâ nho\ng o [ă pú hmâ! Tung hâi apoăng rơnó hơngui, a rêm kơpong dêi tơnêi têa pin ai hên mâu tơdroăng leh mơd^ng tiô khôi hmâ, [ă mâu túa mơhno le\m tro ki phá xêh, tơviah la hơniâp ro.

Mê cho leh mơd^ng hvât hmốu a Phú Thọ: Leh mơd^ng kố châ kuăn pơlê a pơlê Vân Luông hâk vâ xah. Ngế ki xiâm dêi hâi leh mơd^ng kố ai 3 ngế, tung mê, ai môi ngế kơnốu thế ối ‘nâi ăm mâu ki ê hvât hmốu a tơná. Laga, mâu hơnăm achê kố, vâ ví tơdroăng ki rơ-iô, kuăn pơlê hiăng hơ’lêh tơdroăng hvât hmốu mê [ă tơdroăng hvât tơdrong chế tung mê ai tâ prêi.           

Leh mơd^ng hum ko dêi hdroâng mơngế Thái: A hâi má 30 Têt riên tiô hâi mâ khế dêi rêm hơnăm, hdroâng mơngế Thái trắng a mâu tơring Quỳnh Nhai, Phú Yên, Ngọc Chiến, Mường La ối tung kong pơlê Sơn La hmâ ai po mơd^ng hum ko a têa kroăng. Tung mâu hâi ki kố, vâi krâ-nho\ng o tung kơpong kố ôh tí xê to hum ko mê ối xuâng, rơkâu xối xeăng têa, xeăng ngo, xah pơxôh, tôu hơkâ, tríu mơnháu koh tơdah mot hơnăm nếo. Leh mơd^ng hum ko a hâi ki mơ’nui hơnăm kố ti xê to kum ăm vâi o kơdrâi mê cho ăm tâi tâng rêm ngế veăng xah hêi, ing vâi krâ troh vâi hdrêng, ing vâi kơdrâi troh vâi kơnốu. Xua tiô kơ tơdroăng ki loi dêi kuăn pơlê a kơpong kố, hum ko cho vâ tah lôi mâu tơdroăng ki hgốu, môi tiah tơdroăng châi tamo, trâm xía vâ [ă hía hé.

Tơdroăng xah hêi rơnó hơngui a Nam Định: Cho kơpong tơnêi ki tơviah mâu tíu tơbâ mơhno túa le\m tro, rêm hdroh troh rơnó hơngui, mâu pơlê tung kong tơ’noăng po leh mơd^ng. Tung po leh mơd^ng, pak^ng peăng leh mơd^ng, ối ai mâu tơdroăng xah hêi tiô khôi hmâ ton nah ai krâm mơngế veăng xah sap mâu tơx^n troh mâu hiăng kân. Tâng mâu hơnăm hiăng krâ xuân rơhêng vâ xah tơdroăng  ki xah pơto dêi pó [ă hlá [ai, um, kơ mơngế, kơ ki tơko [ă tơ’noăng pơchuât thơ, mê mâu droh rơtăm tung pơlê rơhêng vâ xah mâu tơ’noăng ru\p ká pah tung vó kân, tơhrot kơxái, hvât chhéa, xah to pung yu\t [ă hên tơdroăng xah ki ê.  Mâu vâi jâ, vai nôu, vâi nâ tơku\m dêi pó tơ’noăng pế hmê, kơchâi, te#n hmôu [ă hên tơdroăng xah hêi ki ê.

Vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ nếo rơtế [ă ngin tí tăng ‘nâi ple\ng ‘na ki mơhno túa le\m tro leh mơd^ng Têt tiô khôi hmâ dêi hdroâng mơngế Việt Nam. Pâ pó vâi krâ-nho\ng o rêh ối tung hơnăm nếo hơniâp ro, sôk suâ.

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng