VOV4.Sêdang - Rôh tơplâ nah hiăng hơngế nôkố, la um méa dêi mâu ngế droh rơtăm ki pleăng dêi hnoăng cheăng rôh ki mê nah đi đo khên tơnôu, pêi dêi hnoăng cheăng tung lâp tíu drô troăng, đi đo cho um méa ki le#m mơnâ tung hiâm mơno dêi rêm rơxông. Vêh [ă tơdroăng rêh ối tiah hmâ, mâu droh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng roh nah pơtối mơdêk dêi mâu hnoăng ki le#m tro, hriâm tâp [ă pêi pro tiô rơkong hnê tối dêi Pôa, pâ nhoa#m, kum dêi rơpó mơnhông mơdêk cheăng kâ. Drêng tơbâ 66 hơnăm hâi mơjiâng khu lêng droh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng tung rôh tơplâ xâ nah. Nam Trang, ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a Tây Nguyên ai mơnhên ‘na tơdroăng mê, mâu ngế ki djâ troăng a hdrối dêi drôh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng tung rôh tơplâ nah kơhnâ rơkê tung cheăng kâ, djâ troăng ahdrối tung hnoăng cheăng dêi khu a Daklak.

          Kot mâ drêng tơnêi têa dêi ai tơdroăng tơplâ, xuân môi tiah mâu droh rơtăm ki ê pâ nhoa#m tơnêi têa, pôa Trần Xuân Bình ối a Cẩm Xuyên, kong pơlê Hà Tĩnh hiăng pleăng tơná lăm pro mố đo#i drêng dế 18 hơnăm. 2 hơnăm cho mố đo#i ki pleăng hnoăng tơná lăm tơplâ xâ, klêi mê mot pro lêng, vâi ăm mot tung tiêuh đoân 50 khu pe\ng kơno\ng kân pôa pro lêng gak vế drô troăng 559, pôa hiăng veăng lăm plâ xâ 128 hdrôh tung pơla rôh tơplâ xâ Mih ki rơ-iô mê nah. Hơnăm 1980, pôa lo ing lêng vêh ối dêi a pơlê. Troh hơnăm 1990 pôa rơtế [ă dêi rơpo\ng hngêi rêh ối a Daklak. Hlo tơdroăng rêh ối pá puât, ai hiâm tuăn chân, khên tơnôu, ôh tá xâu tơdroăng pá dêi mơngế lêng ki pleăng hnoăng tơná tung rôh tơplâ châ pôa pơtối rak vế a ’’tíu tơplâ ki nếo’’. Pôa hiăng hriăn tơmiât, tăng tơnêi vâ pêt hdrê loăng, păn mơnăn ti lâi ăm tơtro. Hmếo pơ môi tiah mê, xo kế tơmeăm ki iâ khế vâ mơjiâng tơmeăm pêt ton khế vâ mơnhông tơdroăng rêh ối tiô túa pêi cheăng pêt tơvât hdrê loăng plâi tung môi [ăng tơnêi, tơdroăng rêh ối dêi rơpo\ng pôa choâ ‘lâng xông tơtêk. Nôkố, rêm hơnăm túa pêi cheăng kâ mê ai pro pơxúa ăm pôa châ xo 100 rơtuh liăn: Drêng mot a Daklak bú ối 160 rơpâu liăn, klêi mê a pâ ối [ă vâi, lăm tê ka-rem, tê priât, lăm tăng tơpăng vâ tê, klêi mê chôa mơnhông hí hía, châ 5 rơpâu liăn rôe 5 rơpâu, châ 10 rơpâu rôe 10 rơpâu, ing mê ai liăn, a rôe tơ’nôm tơnêi pêi kâ. Troh nôkố kuăn ‘ne\ng hiăng xông kân tâi, nôkố mâu kuăn ‘ne\ng, cháu chái hiăng ai cheăng pêi tơniăn, châ xo dâng 100 rơtuh.  

          Nôkố Kăn hnê ngăn Khu droh rơtăm pleăng hnoăng tơná lăm tơplâ xâ hneăng hdrối nah dêi cheăm Hoà Khánh, pơlê kong kơdrâm Buôn Ma Thuột, pôa Bình hiăng mơ-eăm hên tung tơdroăng cheăng dêi khu, xuân môi tiah kơhnâ kum dêi rơpó, to\ng kum mâu ngế tung khu rơtế mơnhông mơdêk cheăng kâ.

          Y Ach Mlô, ngế rơtăm pleăng hnoăng tơná lăm tơplâ hneăng hdrối nah, kot mâ hơnăm 1956, ối a [uôn Huk B, cheăm C|ư Mgar veăng lăm tơplâ a kơpong pro kăch măng H5, tơring Ea Hleo drêng dế 18 hơnăm. 3 hơ’năm kơ’nâi, pôa hơ’lêh pêi hnoăng cheăng séa ngăn a tơring Ea Sup. Drêng vêh oh tá pro lêng xếo, [ă tơdroăng ki kơhnâ, mơ-eăm hmâ pá puât [ă on veăng hnối môi tuăn, troh nôkố, rơpo\ng pôa hiăng ai 1 ha kơphế ki pêt tơvât [ă 700 xiâm tiu, châ xo 120 rơtuh liăn tung môi hơnăm. Tơdroăng cheăng kâ châ mơnhông tơtêk, ôh tá xê ăm to kuăn ‘ne\ng hriâm, [ă hnoăng cheăng tơná cho kăn pho\ hnê ngăn mâu droh rơtăm ki pleăng tơná lăm tơplâ nah dêi cheăm C|ư Mgar [ă Kăn ngăn khu droh rơtăm ki pleăng tơná lăm pro mố đo#i nah [uôn Huk A [ă Huk B, pôa ối kơhnâ veăng mơhnhôk mâu ngế tung khu mơjiâng ‘’kơxô# liăn ‘măn kơd^ng kum vâi pú’’ vâ ai liăn ki xiâm ăm mâu ngế tung khu mung mơnhông cheăng kâ, chôa kơdroh kơtiê [ă ai liăn vâ xah hêi, kum mâu ki pá puât hliăng tiâ. Pôa Y Ach Mlô tối: A xuân veăng kum vâi pú ‘na tơdroăng rak ngăn kơphế, tiu, păn mơnăn, hnê kuăn ‘ne\ng hriâm, ‘nâi tơmâng nguăn loi dêi nôu pâ, rêh ối tro luât. Rơpo\ng hngêi hdrối nah hiăng veăng pleăng tơná lăm tơplâ  thế djâ troăng le\m a hdrối. Mê cho  mâu tơdroăng ki a hnê vâi, hdrối nah hnê rak ngăn kơphế pêt tiô troăng tê, la nôkố kum dêi rơpó hnê dêi pó ‘na khoa hok kih thua#t tung pêi pêt tơvât 1 troăng kơphế, 1 troăng tiu, 1 ha chiâng 2 ha. ‘Mâi hơ’lêh hên tơdroăng rêh ối. Tung khu ai liăn dêi vâi pú, 1 rơtuh  1 ngế, kum nho\ng o ăm vâi mung hdrê pú pái lơ hdrê chu vâ păn. Hơnăm ki lâi xuân tiah mê.

          Jâ Nguyễn Thị Định, ối a cheăm Ea Kiết, tơring C|ư Mgar cho ngế pleăng tơná lăm tơplâ hneăng hdrối nah. Cho ngế ki ai hiâm mơno le\m. Cho kơdrâi pôa Nguyễn Văn Thưởng ki tro rong 3/4, to lâi hơnăm hiăng luâ, jâ cho ngế ki xiâm tung hngêi. Ôh tá xâu pêi tơdroăng hngăm hngo, pá puât, jâ lăm pêi cheăng, pêi klâng, xo kế tơmeăm pêt iâ khế mơjiâng  tơmeăm pêt ton khế, xua khoa hok kih thua#t tung pêi chiâk deăng, păn mơnăn mơnôa. Troh nôkố, rơpo\ng jâ hiăng ai 4 ha kơphế pêt tơvât lối 2 rơpâu trăng tiêu, oh tá riân kơxo# liăn ‘no rôe ki kố ki mê, jâ ối châ xo dêi lối 1 rơtal liăn tung môi hơnăm. Hơnăm 2013 jâ hiăng pro hngêi ki le\m kơnâ, rôe kơmăi kơmok ‘no pêi chiâk deăng [ă rôe tu\m mâu tơmeăm xua tung rêh ối dêi rơpo\ng hngêi.

          Hơ-ui hlo mâu ki xơpá, rơtế pá puât môi tiah rơpo\ng tơná, jâ Định rơtế [ă Khu ngăn mâu droh rơtăm ki pleăng tơná lăm tơplâ hneăng hdrối nah cheăm Ea Kiêt hiăng mơjiâng kơxo# liăn vâ to\ng kum mâu lêng ki pleăng tơná lăm tơplâ xâ nah ối kơtiê xơpá [ă kum mâu kuăn ngo ki rêh ối tung pơlê cheăm mê. Troh nôkố, hiăng mơhnhôk vâ chê 500 rơtuh liăn ăm vâi krâ nho\ng o mung ôh tá xo liăn tơkâ vâ mơnhông cheăng kâ tung rơpo\ng hngêi, ‘mâi rơnêu lơ pro hngêi ối. Pak^ng mê, jâ xuân rơtế [ă mâu khu mơjiâng vó ki tâ phái kum mâu xơpá, xo kơxo# liăn to\ng kum mâu ngế tung khu drêng châi ta mo, drêng hlâ. Jâ Nguyễn Thị Định ăm ‘nâi: A ai hâi ki kâ ai hâi ki ‘măn, hiăng tơniăn, kuăn ‘ne\ng hiăng ai cheăng pêi, hiăng rôe rơxế ăm kuăn ‘ne\ng, hngêi á xuân hiăng mơjiâng pro le\m, kơmăi kơmok hiăng hbrâ. Nôkố tâng vâi pú kal vâ [ă mâu ngế pêi hnoăng cheăng tơpá mê kô kum vâi, pơtih kum ăm vâi ai hmê kâ rêm hâi, klêi mê drêng kuăn ‘ne\ng châi tamo hbru liăn ăm vâi vâ lăm khăm dêi kuăn ‘ne\ng. Tâng vâ tối pin cho xúa vâi, kum mâu ngế vâ châ tơniăn tung rêh ối, tơru\m [ă dêi pó. Tung mâu vâi pú xuân ai tơdroăng to\ng kum, la tơdroăng châi tamo vâi mê hên drêng ‘nâ khéa kho, mê á lăm mơhnhôk vâi mơ-eăm tung rêh ối.

          Mơ-eăm pêi cheăng ing kơpeăng ko\ng tá ai ki klâi nah, [ă tơdroăng mơ-eăm dêi tơná, mâu droh rơtăm ki pleăng hnoăng tơná lăm tơplâ nah hiăng mơhno tơdroăng ki hiâm tuăn le\m, dêi mơngế droh rơtăm ki pleăng tơná tung rơxông nếo, cho ngế ki djâ troăng a hdrối tung tơ’noăng ‘’Mâu droh rơtăm pleăng hnoăng tơná lăm tơplâ xâ djâ troăng le\m ahdrối, pêi pro tiô rơkong hnê [ă pêi pro tiô troăng tơdjâ hiâm mơno Hồ Chí Minh’’, vâi hiăng mơhno hiâm tuăn ki le\m khên tơnôu ‘’Drêng ối droh rơtăm nah lăm pleăng tơná tơplâ xâ, troh hiăng krâ djâ troăng le\m ahdrối’’ vâ đi đo cho ngế pôa ngế jâ, ngế pâ ngế nôu djâ troăng le\m a hdrối, ngế ki ai hnoăng pơxúa tung tơdroăng kơdroh tah hrâ mơnguâ xăm kơtiê pro kro mơdro\ng ăm rơpo\ng hngêi [ă pơlê pơla.

Gương tơplôu [ă tơbleăng