VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ng o [a\ pú hmâ! Tung mâu hơnăm hiăng hluâ, tơdroăng ki kuăn pơlê tơ’noăng dêi pó pêi chêk pêi deăng, tê mơdró kâ rơkê, tơru\m kum dêi pó kơdroh hrâ mơnguâ, kơtiê xahpá hiăng chiâng cheăng ki xiâm, pêi pro rơkê khât tung tơru\m cheăng pơla kuăn pơlê ki pêi chêk pêi deăng a rêm râ dêi kong pơlê Dak Nông, [ă ing mê, chiâng ivá ki tơlân lâp lu, tơdjâk trôh hên kơvâ cheăng tung mơnhông mơdêk pêi chêk pêi deăng a thôn pơlê. Sap ing tơdroăng kố hiăng hlo ai hên mâu kuăn pơlê ‘nâi rơkê tung hơ’lêh nếo dêi tuăn tơmiât, kơhnâ khât tung hrie#n ple#ng xúa khoa hok kih thua#t tung pêi chêk pêi deăng, tơkâ hluâ xahpá pro kro mơdro\ng. {ai chêh a kơ’nâi kố ngin ai tối tơbleăng mâu tơdroăng ki kuăn pơlê kơdôu mơ-eăm tơkâ hluâ xahpá, pro kro mơdro\ng tung kong pơlê Dak Nông. Pó vâi krâ nho\ng o kôm tơmâng.

            Ngoh Phạm Văn Quân ối a thôn 1, tơring Dak Buk So, tơring Tuy Đức nếo 29 hơnăm laga hiăng châ ôu eăng lâp kơpong xua ngoh khên tơmiât, tơnôu pêi, djâ troăng ahdrối tung xúa khoa hok kih thua#t pêi cheăng tiu túa nếo châ tơ-[rê hên.

            Hơnăm 2008, apoăng nah ngoh bố ai 1 ha kơphế hiăng krâ, ngoh hiăng khên tơnô mung tơ’nôm liăn vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ dêi tơná. Kơdrum kơphế klêi kơ’nâi pêt mâu xiâm kơphế nếo hiăng plâi dâi le#m, châ lối 3 ta#n tung môi ha, liăn pêi lo ho\ng kơphế ngoh Quân hiăng roê tơ’nôm 3 ha kơphế ki hiăng krâ [a\ yă rơpâ vâ pơtối pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế kố. {a\ ‘nâi túa ki rơkê tung rak ngăn pêi pêt, klêi kơ’nâi 5 hơnăm kơhnâ pêi cheăng, 4 ha kơphế dêi ngoh rêm hơnăm pêi lo châ lối 12 ta#n pơ’leăng kơphế.

            Ôh tá xê tot to dâng mê, klêi kơ’nâi ti tăng ple#ng tung mâu kơxop mơ-éa, hlá tơbeăng [a\ lăm ngăn mâu kơdrum kơphế dêi mâo ngế ki pêi cheăng kâ rơkê a mâu kong pơlê kơpong peăng kơnho\ng, ngoh Quân roê 80 tơtrâu dêi Pơhlăng [a\ Mih, hmong 1 kơdrâi 1, vâ păn, tơdrêng amê lăm troh a kong pơlê Bắc Giang vâ ti tăng hriâm túa cheăng ki rơkê [a\ roê lối 100 pu\m kơtâ peâp kong ăm kơnâm, mơnúa păn. Klêi kơ’nâi môi hơnăm rak ngăn, troh nôkố khu tơtrâu hiăng ai kơtâ, xêi kuăn xông kân re#ng, hiăng ai tơmeăm ki vâ tê a kơchơ tê mơdró; [a\ kơtâ peâp kong ngoh hiăng ăm kơnâm [a\ xêi kuăn, ngoh păn hiăng chiâng kân, châ tơ-[rê, nôkố khu pêap hiăng pơxiâm ai kơtâ. Tiu xêo ngăn dêi ngoh Quân ăm ‘nâi, pak^ng pêi lo liăn ngân ho\ng kơphế, khu tơtrâu tê châ dâng 150 rơtuh liăn môi hơnăm, [a\ túa păn peâp kong tâng hiăng châ tê tơniăn, mê kô châ liăn hên. Tơdroăng cheăng kâ mơnhông tơtêk, pêi lo liăn hên [a\ tơniăn, ngoh Phạm Văn Quân hên hơnăm pơtối châ kơdeăn khe#n inâi ngế kuăn pơlê pêi chêk deăng rơkê kơhnâ râ tơring. Ngoh Phạm Văn Quân ăm ‘nâi: Kơphế hơnăm kố iâ laga yă chía hôm, tiu a tơmiât vâ păn peâp kong [a\ chêm tơtrâu vâ tơ’lêi iâ tung cheăng kâ tung rơpo\ng hngêi.

            Túa păn pu pái, păn chi vâ xo pơluôm, pêt kơphế dêi poâ Nguyễn Văn Tạo, cheăm Dak Sak, tơring Dak Mil, kong pơlê Dak Nông xuân châ tơ-[rê hên. Hơnăm 2009, klêi kơ’nâi lăm ngăn mâu túa pêi a kong pơlê Đồng Nai, hlo păn pu pái pêi lo liăn hên, poâ Tạo hiăng hơ’lêh troăng păn pu pái, pơxiâm apoăng păn 26 to pú pái. Klêi kơ’nâi môi pơla măng t^ng, poâ khên tơnô mơjiâng pro kân kơdroăng pu pái châ, păn vâ chê 100 to pu pái kăn, rêm hơnăm môi to pu pái kăn ai kuăn péa xôh, sap 3 troh 4 to kuăn. Pái khế, poâ tê pu pái, môi to châ lối 2 rơtuh liăn. Poâ Tạo ối mơ’no liăn păn 10 to chi vâ xo pơluôm [a\ păn kuăn kiâ kong kố xuân châ tơ-[rê hên. Poâ Tạo ối hriâm kih thua#t pro phân vi sinh, mơ-u\m kơtôu kơphế vâ rơvât xiâm loăng plâi, kơnôm mê kơdrum kơphế đi đo ngiât le#m, pêi lo lối 4 ta#n tung môi ha. Dế nôkố rêm hơnăm xêo kơxo# liăn mơ’no, rơpo\ng poâ Nguyễn Văn Tạo pêi lo tơniăn châ vâ chê 1 rơtal môi hơnăm. Tiu poâ Tạo tối, vâ châ tơ-[rê tiah kố, cho thế mơ-eăm kơdôu mơhé kơklêa kơtiê, kho\m mơ-eăm tơkâ hluâ pá puât pơloăng mơnúa, pơtối pêi pêt tơmeăm, păn mơnăn mơnoâ tung [a\ng tơnêi, pêi cheăng, mơ’no liăn pêi cheăng châ tơ-[rê. Poâ Tạo tối: A hiăng roê 11 ha tơnêi, ho\ng mê pêt loăng plâi ton hâi, iâ hâi xuân păn mơnăn mơnoâ tung [a\ng deăng ki mê, klêi mê nếo, pâ hriâm a hngêi trung dêi trung ương hai a Đồng Nai, vêh a hngêi a xúa khoa ho\k kih thua#t tung pêt [a\ păn mơnăn mơnoâ.

            A tơring Dak Mil, tơdroăng kố hiăng mơhnhôk kơdrâm hên mơngế kuăn pơlê pêi chêk deăng veăng pêi [a\ ai pơxúa ó troh tơdroăng hơ’lêh pêt loăng plâi, păn mơnăn tiu túa vâ tê mơdró lo liăn, kơdroh kơtiê krá tơniăn. Klêi kơ’nâi séa ngăn tiu pơkâ nếo ‘na kơxo# rơpo\ng kuăn pơlê rơkê pêi cheăng kâ tê mơdró mâu khu râ hơnăm 2014, lâp tơring ai lối tơdế kơxo# mơngế ki tơru\m cheăng pêi châ tơ-[rê tung pêi chêk pêi deăng, tê mơdró kâ rơkê. Xuân sap ho\ng tơdroăng pêi cheăng tê mơdró rơkê, hên rơpo\ng kuăn pơlê a tơring Dak Mil hiăng djâ troăng ahdrối,  kum hên tơdroăng pơkâ dêi tơnêi têa mơjiâng thôn pơlê rêh ối cheăng kâ tiu túa nếo. Riên troh nôkố tơring Dak Mil hiăng mơhnhôk khu pơlê pơla veăng mơ’no liăn lối 32 rơtal liăn, 36 rơpâu hâi pêi cheăng [a\ lối 30 rơpâu mêt karê tơnêi vâ mơjiâng mâu kế tơmeăm khoăng hngêi trăng troăng klông tung thôn pơlê. Poâ Phạm Hữu Thọ - kăn hnê ngăn khu kuăn pơlê pêi chêk deăng tơring Dak Mil, kong pơlê Dak Nông tối ăm ‘nâi: {a\ mâu rơpo\ng kuăn pơlê pêi chêk deăng a tơring Dak Mil đi đo nhuo#m tơdroăng mơhnhôk pêi cheăng tê mơdró rơkê, kum dêi pó kơdroh tah kơklêa, xăm kơtiê krá tơniăn, ối tung khu tơru\m cheăng [a\ châ hên khu ngế tơru\m cheăng môi tuăn mơhnhôk pêi pro. Khu pơkuâ kuăn pơlê pêi chêk pêi deăng tơring xuân hiăng pro tơ’lêi hlâu ăm mâu rơpo\ng kuăn pơlê châ hriâm khoa ho\k kih thua#t vâ xúa tung pêi cheăng [a\ păn mơnăn mơnoâ, ki ê nếo xuân to\ng kum ăm mung liăn ho\ng hngêi arak liăn, ki xiâm cho to\ng kum kuăn pơlê vâ pêi pro tơtro mâu tơdroăng pơkâ ki rơkê vâ kuăn pơlê pêi chêk deăng hriâm [a\ po rơdâ.

            Troh nôkố, lâp kong pơlê Dak Nông hiăng ai lối 23 rơpâu rơpo\ng châ kơdeăn khe#n inâi rơkê pêi cheăng tê mơdró kâ dêi mâu khu râ. Ho\ng tơdroăng cheăng kố hiăng hlo hên túa ki rơkê, pêi lo châ lối 500 rơtuh liăn rêm hơnăm troh tơngi klêng. Poâ Nguyễn Văn Xá – Kăn pho\ hnê ngăn khu kuăn pơlê pêi chêk deăng kong pơlê Dak Nông tối: Hơnăm 2014 cho hơnăm ki ngin tơku\m pêi pro tơdroăng kuăn pơlê tơ’noăng pêi cheăng tê mơdró kâ rơkê, troh nôkố 12 rơpâu rơpo\ng kuăn pơlê hiăng châ mơnhên, ho\ng mâu khu râ, mâu râ tơring troh râ kong pơlê [a\ la ngiâ troh hơnăm 2015 ngin kô tơku\m po hneăng hôp kuăn pơlê tơ’noăng pêi cheăng vâ rah xo ngế ki rơkê kơhnâ má môi, tung la ngiâ hneăng hôp kuăn pơlê rơkê pêi chêk deăng [a\ kuăn pơlê lâp tơnêi têa ki rơkê pêi cheăng tê mơdró, tâng vâ tối cho môi tung mâu  tơdroăng troh nôkố hên rơpo\ng veăng mơnhông pêi chêk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê.

            Tâng vâ tối tơdroăng kuăn pơlê rơkê tung pêi chêk deăng tê mơdró a kong pơlê Dak Nông hiăng thăm rế mơhnhôk ‘na tơ’noăng cheăng tung khu râ kăn [o#, mâu ngế kuăn pơlê pêi chêk deăng tung lâp kong pơlê. Tơdroăng kố hiăng mơhnhôk kuăn pơlê thăm rế rơkê tung pêi cheăng [a\ xúa khoa hok kih thua#t ó tâ nếo tung pêi cheăng kâ, tơdroăng rêh ối kuăn pơlê rế hía rế kro mơdro\ng, kum kơdroh tah kơklêa xăm kơtiê, mơnhông tơdroăng cheăng kâ ‘na pêi chêk deăng dêi kong pơlê rế hía rế xông tơtêk ó tâ./.

A Sa Ly tơplôu