VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ o [ă pú hmâ! Tơdroăng pơkâ kơxo# 1956 dêi Chin phuh ‘na hnê cheăng pêi ăm mâu ngế pêi cheăng tung thôn pơlê cho troăng tơtro, vâ hnê cheăng pêi, mơdêk tơdroăng ki rêh ối ăm kuăn pơlê. Laga, a kong pơlê Kon Tum, troăng rơhlâ pơkâ kố châ tối tơbleăng, pêi pro tiêu túa ki re#ng lối ó, mê khoh ôh tá tro tơdroăng pơkâ ki xiâm, lối 73 rơtal liăn ing kơxo# liăn ki phá tơ-ê dêi rơpó vâ mơjiâng tíu xiâm hnê cheăng pêi a mâu tơring. Hnoăng hnê cheăng pêi akố dế ối châ mơhno tối nhên mâu tơdroăng ki ôh tá tro mê, pro mơhrê tê kơtê, hía hên h^n liăn ngân. Khoa Điềm, ngế chêh hla tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a kơpong Tây Nguyên ai chêh tối ‘na tơdroăng mê, pó vâi krâ nho\ng o kôm tơmâng.

            Văn Lem cho cheăm pêi chêk deăng dêi tơring Đak Tô, kong pơlê Kon Tum. Lâp cheăm ai lối 2 rơpâu pơ’leăng mâ mơngế, ki hên cho hdrông kue#n ngo Rơteăng. Tơdroăng hnê cheăng pêi ăm mâu ngế pêi chêk deăng tiêu pơkâ kơxo# 1956 dêi Chin phuh châ khu râ kăn pơkuâ cheăm púi tơngah kôm cho tơdroăng vâ kum kue#n pơlê kơdroh kơtiê.

            Hnăm 2010 [a\ 2011, Tíu xiâm hnê cheăng pêi Đak Tô, ối tung Khu pơkuâ cheăng pêi-mố đo#i tro rong [a\ rêh ối pơlê pơla kong pơlê Kon Tum hiăng tơku\m po 2 lâm hnê cheăng pêi. Lâm pêt loăng plâi kâ ai 39 ngế mơhriêm [a\ lâm ki hnê ‘na điên tưh, pơchoh chêp hmân ếu [a\ hía hé ai 28 ngế mơhriêm. Laga, klêi kơ’nâi châ hnê cheăng pêi, tá hâi hlo kue#n pơlê pêi cheăng châ tơ-[rê. Nâ Y Hiền, pêi cheăng tung khu pơkuâ vâi kơdrâi pơlê Đak Xanh, cheăm Văn Lem tối ăm ‘nâi: Ôh tá ai nâ o ki lâi pơchoh chêp hmân ếu vâ tăng lia\n rêh ối. Tung 15 ngế châ hnê cheăng pêi, nốkố bố ai nâ Y Nga, Y Thúy [a\ Y Phiên to ton hlo pơchoh chêp hmân ếu tung rơpo\ng. Nâ Y Hiền tối, pơlê ngin ôh tá kal hên ngế pêi ‘na pơchoh chêp hmân ếu, [a\ mâu pơlê ki ê xun tiah mê: Klêi kơ’nâi mơhriêm nâ o púi tơngah châ pơchoh chêp hmân ếu, vâ ai tơdroăng cheăng tơnie#n ăm nâ o pêi. Klêi kơ’nâi hiăng kêi mơhriêm kơnôm thái cô tăng tíu pêi cheăng ăm mâu nâ o tơnie#n, tơbleăng tíu pêi cheăng ăm nâ o vâ châ lăm pêi cheăng, hiăng to lâi hnăm kố ôh tá tâ tơbleăng tối. Troh nốkố nâ o ối a hngêi tiah mê, ôh tá ai cheăng pêi.

            Xéa ngăn nếu achê pơla kố dêi Ho#i đông kue#n pơlê kong pơlê Kon Tum ăm hlo tơdroăng ki tôu tue#n, mê cho ki hên mơngế chêk deăng, klêi kơ’nâi mơhriêm cheăng pêi, ôh tá xúa tơdroăng ki hiăng mơhriêm vâ pêi, tê mơdró. Ki nhên mơtiah cheăm Ngọc Réo, tơring Đak Hà, klêi kơ’nâi 3 hnăm tơku\m po lâm hnê cheăng pêi ‘na păn chu, mê bố ai 1 rơpo\ng păn châ 2 to chu. Xua mê, tiêu poâ Lê Văn Tuấn, kăn pơkuâ ‘na cheăng kâ-liăn ngân dêi Ho#i đông kue#n pơlê kong pơlê Kon Tum tối, kơxo# mơngế ki klêi kơ’nâi mơhriâm xúa dêi tơdroăng mơhriêm tung pêi cheăng iâ: Tiêu a 45%, ki mê pin chêh tung mơ-éa tê. Ki nhên khât ăm hlo, a mơni ôh tá châ 5%, mê tá hâi tối vâ châ troh 10%. Mâu kơ koan cheăng thế hrie#n ngăn tơdroăng kố, hnê cheăng pêi vâ tiah lâi? Ôh tá xê hnê cheăng pêi vâ châ xo liăn.

            Rơtế [a\ ôh tá tơtro tung rah xo kơvâ mơhriêm pêi cheăng, tung tơdroăng hnê cheăng pêi, xun hiăng hlo lup liăn tê kơtê hên tung mơ’no liăn mơjiâng pro kế tơmeăm khoăng ăm mâu tíu xiâm hnê cheăng pêi a kong pơlê kố. Troh nốkố kong pơlê Kon Tum ai 11 tíu hnê cheăng pêi tiêu tơdroăng pơkâ 1956, tâk 8 tíu hnê cheăng pêi tâng pơchông [a\ hnăm 2010. Mâu tíu xiâm hnê cheăng pêi râ tơring dêi kong pơlê pơrá ai kế tơmeăm khoăng tu\m, mơ’no liăn roê ki vâ iâ xăp 9 rơtal liăn tơngi klêng.

            Ai tơring mơtiah Đak Hà ối mơ’no tơ’nôm lối tơdế kơxo# liăn vâ roê kế tơmeăm khoăng, mơjiâng kế tơmeăm khoăng tu\m tâ mê: hngêi ‘măn kơmăi kơmok điên tưh vâ hnê cheăng pêi; hngêi ‘măn kơmăi vâ hnê ‘na kơvâ kơ kh^-kơmăi kơmok; hngêi ‘măn kơmăi kơmok ki vâ hnê ‘na pong rơgi loăng [a\ kơmăi kơmok rơxông nếu [a\ hía hé, laga ki hên kl^u péa lôi chúa tiah mê, ôh tá pêi cheăng. Xiâm kối mâu Tíu xiâm hnê cheăng pêi ôh tá ai mơngế lăm mơhriêm cheăng pêi a kố, tiêu pơâ Phạm Lạnh, kăn pho\ pơkuâ Tíu xiâm hnê cheăng pêi tơring Ngọc Hồi tối, xua kơvâ hnê cheăng pêi, ki hên hnê ‘na pêi chêk deăng, tơdroăng tơku\m po lâm mơhriêm a cheăm, pơlê kân tơ’lêi tâ ăm mâu ngế ki mơhriêm tâng pơchông tơku\m po a Tíu xiâm: Tiêu tối dêi Tíu xiâm, mê mơhriêm cheăng pêi a cheăm, má môi ôh tá mơdoh chơ ăm mâu ngế ki mơhriêm cheăng pêi. Má péa nếu cho tơtro ăm mâu ngế mơhriêm, hlá châ pêi dêi tơdroăng cheăng tơná  a hngêi. Má pái cho kơlo to\ng kum liăn dêi Tơnêi têa, pơtih 15 rơpâu môi hâi [a\ môi ngế lăm mơhriêm, tâng vâi lăm mơhriêm a tíu rơhngế kôm mơdoh chơ vâi. Tíu xiâm, ki hên cho tơku\m po lâm mơhriêm a mâu cheăm, pơlê kân, ki hên tơku\m po a tíu xiâm mơhriâm tâp pơlê pơla dêi cheăm. Ki ê tơku\m po a hngêi hôp tơdjuôm a mâu thôn pơlê.

            Ki rơhêng vâ tối akố, mơhé tá hâi kal vâ mơjiâng hngêi ‘măn kơmăi kơmok ki vâ hnê cheăng pêi, kế tơmeăm khoăng kum tung hnê cheăng pêi, laga hên tơring a kong pơlê Kon Tum xun mơhnhôk mơ’no liăn re#ng mơjiâng pro. Hnăm 2010, Tíu xiâm hnê cheăng pêi Mang Deăng, tơring Kon Plong châ mơ’no tơ’nôm 28 rơtal liăn, vâ po rơdâ mơjiâng 2 tíu. Klêi kơ’nâi mơ’no liăn mơjiâng pro, hngêi ‘măn kơmăi kơmok ki vâ hnê cheăng pêi dêi Tíu xiâm hnê cheăng pêi, nốkố lôi chúa tê kơtê tiah mê, mâu kơmăi kơmok ki vâ hnê cheăng pêi ‘na pơchoh chêp hmân ếu, điên tưh, tin ho\k ki kơnâ vâ chê 2 rơtal lie#n hmếu lôi chúa tê kơtê tiah mê. Rơtế [a\ mê, a cheăm Đắc Ruồng, tơring Kon Praih, a chê tơring Kon Plong, môi tíu xiâm hnê cheăng pêi nếu xun mơjiâng hngêi ‘măn kơmăi kơmok vâ hnê cheăng pêi xun pơtối châ mơ’no liăn mơjiâng pro.

            Bố 3 hnăm hiăng hluâ, kong pơlê Kon Tum hiăng thâ re#ng mơ’no liăn mơjiâng pro tíu xiâm hnê cheăng pêi a mâu tơring: Ngọc Hồi, Sa Thầy, Đak Glei [a\ hía hé. Xua thâ pêi cheăng ôh tá tơmiêt nhên, xua mê kơvâ kong pơlê Kon Tum hiăng xúa ôh tá tơtro tơdroăng, lối 73 rơtal liăn ho\ng mâu kơxo# liăn phá tơ-ê dêi rơpó vâ mơ’no mơjiâng pro Tíu xiâm hnê cheăng pêi a mâu tơring. Cho mơngế ki pêi cheăng cho poâ Hà Văn Cường, kăn pho\ pơkuâ Tíu xiâm hnê cheăng pêi tơring Đắc Hà xun tối, mơ’no liăn tiah mê cho tá hâi tơtro, cho mơ’nhiê liăn tê kơtê ‘nâng yoh: Tâi tâng mâu Tíu xiâm hnê cheăng pêi ngăn tơdjuôm cho kế tơmeăm khoăng hên h^n. Mâu hngêi ‘măn kơmăi kơmok pơliê mơdiê, mâu hngêi vâ mơhriêm pêi [ối tơdrêng xun kân. Tơdroăng mơjiâng vâ hnê cheăng pêi, [a\ mâu ngế pêi chêk deăng thôn pơlê mơtiah nốkố tá hâi tơtro, laga tiêu a tơmiêt xêh tung la ngiâ kố ah, drêng kue#n pơlê hiăng hlê ple#ng, xun mơtiah tơdroăng cheăng kâ dêi Việt Nam mơnhông tơtêk tâ, mâu khu tê mơdró hên tâ, mê tơku\m hnê cheăng pêi a tíu xiâm kố ga hôm tâ.

            Hnê cheăng pêi ăm mâu ngế pêi chêk deăng thôn pơlê cho môi troăng rơhlâ kân dêi Đảng, Tơnêi têa, [a\ mâu tơdroăng pơkâ ki nhên, vâ tăng cheăng pêi, hnê cheăng pêi, rơthăm pêi lo tơ’nôm liăn ngân [a\ mơdêk tơdroăng rêh ối ăm kue#n pơlê kơpong thôn pơlê [a\ hía hé. Laga, klêi kơ’nâi 5 hnăm kong pơlê Kon Tum, pêi pro tơdroăng pơkâ kơxo 1956, tá hâi châ tơ-[rê hôm khât tung pêi pro, xun hlo mâu tơdroăng ôh tá tơtro [a\ mơ’nhiê liăn ngân dêi tơnêi têa, tơdroăng kố thế re#ng pơhlêh tơdrêng, vâ tơdroăng pơkâ kố châ tơ-[rê khât, mê cho roh tơ’lêi vâ ăm mâu ngế pêi chêk deăng mơnhông cheăng kâ./.

Sa Ly tơplôu