Mâu hâi mơ’nui hơnăm, rơpo\ng ngoh Lê Phước Ngà, ối a thôn 9, cheăm Tân Sơn, pơlê kong kơdrâm Plei Ku, kong pơlê Gia Lai thâ [a\ tơdroăng krí kơphế. Rơnó kố châ kơphế hên laga ngoh ối khéa, xua kơxo# liăn mơ’no hên mê yă kơphế chu rơpâ, xêo hlo hiăng lu\p kơxo# liăn mơ’no. Tơdroăng rêh ối dêi rơpo\ng hngêi 5 ngế, kuăn ‘ne\ng hriâm tâp cho pá puât drêng bu kơnôm to 1 ha kơphế:

‘’Yă môi tiah nôkố mê kuăn pơlê tro lu\p hên ‘nâng. Phon rơvât, tơmeăm kum tung pêi chiâk deăng xuân kơnâ, mung mơngế krí xuân kơnâ, mơ’no pêi ki lâi xuân kơnâ laga yă kơphế chu kơdroh. Tiah kố kuăn pơlê pêi chiâk deăng pá ‘nâng’’.

Rơnó krí ôh tá ro dêi kuăn pơlê pêi chiâk deăng Tây Nguyên drêng yă rơpâ

Tâng môi tiah apoăng rơnó hdrối, yă kơphế tung tơnêi têa a kơlo 42 rơpâu liăn/kilô mê apoăng rơnó kố bu a kơlo 35 rơpâu liăn môi kilô [a\ đi đo chu kơdroh, nôkố bu dâng 32 rơpâu – 33 rơpâu liăn/kilô. Mâu tơdroăng ôh tá tơniăn ‘na yă pro ôh tá tơniăn ăm mơngế pêi kơphế drêng kơxo# liăn mơ’no đi đo tâk, tơdrêng amê yă kơphế đi đo a kơlo ki rơpâ. A hên kơpong, kuăn pơlê pêi chiâk deăng ối tro lu\p hên châ péa xôh drêng chu rơpâ yă, lá ôh tá châ kơphế.

Pêi châ kơphế hên, dâi le\m laga yă ôh tá ai

Tiô xêo ngăn dêi Khu pơkuâ Kơphế Ca cao Việt Nam, rơnó krí hơnăm kố, lâp tơnêi têa ai vâ chê 690 rơpâu ha kơphế, kơxo# kơphế tê ngi kong têa ê châ vâ chê 1 rơtuh 700 rơpâu ta#n, châ liăn ki tê ngi kong têa ê vâ chê 3 rơtal dollars. Tâng pơchông [a\ rơnó hdrối, kơxo# pơ’leăng kơdroh dâng 3% laga kơxo# liăn  kơdroh troh lối 14%. Yă kơphế tê ngi kong têa ê rơnó kố châ mơnhên a kơlo ki iâ tung plâ 10 achê kố. Tơdrêng amê, hên tơdroăng tơkêa bro ăm hlo, yă kơphế kô pá vâ to kơnâ tung rơnó nếo, yă mơni kô ối chu rơpâ.

Tiô pôa Đỗ Hà Nam, Kăn hnê ngăn Ho#i đong pơkuâ, Kăn xiâm pơkuâ Ko\ng ti tơlo liăn cheăng Grup pơkuâ Intimex, Pho\ hnê ngăn Khu pơkuâ kơphế - ca cao Việt Nam, xiâm kối dêi tơdroăng ôh tá tơniăn yă kơphế nôkố mê cho ai troh 90% kơxo# pơ’leăng kơphế dêi tơnêi têa pin tê ngi kong têa ê tá hâi pro le\m. Tơdrêng amê, yă kơphế pơ’leăng kơnôm to pơ’leăng kơphế ai pơkâ a London [a\ New York.

Môi kơpong pêt kơphế a Tây Nguyên

Amê vâi rôe ôh tá tơniăn xua mê yă chiâng chu tâk ôh tá ‘nâi hdrối, pro khu tê mơdró xuân môi tiah kuăn pơlê pêi chiâk deăng Việt Nam chiâng ôh tá tơniăn. Vâ kô hơ’leh, pôa Đỗ Hà Nam tối, kơphế Việt Nam thế tơtro\ng ki kơnâ [a\ inâi vâ tơxâng ‘na kơxo# kơphế:

‘’Mâu khu tê mơdró kơphế kân má môi lâp plâi tơnêi pơrá xo kơphế Việt Nam vâ mơjiâng pro kơphế laga pin tê [a\ yă rơpâ. Tơdroăng ki mê ăm hlo tơdroăng mơjiâng inâi pin tá hâi ai. Má péa, tơdroăng mơjiâng ki dâi le\m kơphế vâ mơjiâng ki kơnâ a kơlo ki kal ối iâ. Kố cho tơdroăng pin thế tơmâng xua mê cho tơdroăng la ngiâ dêi kơvâ cheăng kố’’.

Ki nhên khât, mơjiâng inâi [a\ ki kơnâ cho tơdroăng ki rêh [a\ kơphế drêng kố [a\ hnoăng djâ xiâm cho khu tê mơdró. Tiô pôa Thái Như Hiệp, Kăn pơkuâ Ko\ng ti kơphế pêi cheăng tiô rơnó Vĩnh Hiệp (Gia Lai), tíu to\ng kum kơphế ăm hơnăm APEC Việt Nam 2017 hiăng hluâ rơxông khu tê mơdró mơ’no liăn re\ng, tăng kâ hên tâ mơ’no liăn cheăng, pro mơhno hên tâ pêi chiâk deăng. Kố cho drêng kal mâu khu tê mơdró ai hiâm le\m, hôm rơkê, pôu râng hnoăng cheăng [a\ kuăn pơlê:

‘’Tiô troăng hơlâ dêi Chin phuh cho hơnăm 2030 pin thế mơdêk châ 6 rơtal dollars, tơdroăng ki mê ôh tá pá. Vâ chiâng pêi tơdroăng mê mâu khu tê mơdró a kong pơlê thế rơkê, thế ai tơdroăng hâk vâ, pôu râng hnoăng cheăng [a\ pơlê pơla, kơvâ cheăng. Ki kal má môi mê pro ti lâi vâ mơjiâng ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng ai tíu kơnôm krá tơniăn, pro ăm vâi hơ’leh ôh tá pêi tiô vâi krâ nah xếo, hnê djâ vâi vâ vâi mơdêk ki dâi le\m tơmeăm, vâ vâi rơtế khu tê mơdró, rơtế mot tơru\m, vâ mơnhông mơdêk kơvâ kơphế’’.

Lối 90% kơxo# kơphế dêi Việt Nam nôkố cho tơmeăm ki tá hâi pro ăm ile\m

Rơtế [a\ tơdroăng ôh tá tơniăn ‘na yă, kơvâ kơphế Việt Nam xuân dế trâm [a\ hên pơloăng mơnúa ki ê. Mê cho tơdroăng kơphế hiăng krâ rế hía rế tâk re\ng. A Tây Nguyên, kơpong ki pêt hên kơphế dêi Việt Nam, [a\ng kơphế lối 20 hơnăm nôkố ai dâng 86 rơpâu ha, châ 16%, [a\ng kơphế 15 – 20 hơnăm dâng 140 rơpâu ha, châ 26%. Tơdrêng amê, tơdroăng vêh pêt kơphế ối trâm hên pá puât, mê tơdroăng vêh pêt kơphế xuân tá hâi hluăn ing tơdroăng pêi pêt tơprâ tơpru\ng, pêi ôh tá tiô pơkâ. Ngế pêi chiâk deăng Phùng Văn Quy, cheăm Tân Bình, tơring Đăk Đoa, kong pơlê Gia Lai, tối:

‘’ ‘Na hnê khoa hok kih thuât cho thế troh kuăn pơlê pêi chiâk deăng, má péa thế đi đo. Mê nôkố kuăn pơlê ki hên pêi xêh, ôh tá ‘nâi khoa hok kih thuât, hên tơdroăng tá hâi ‘nâi pêi’’.

Ki ê nếo, pêi kơphế tơnêi têa pin mâu hơnăm achê kố xuân dế trâm hên tơdroăng ôh tá tơniăn xua kong prâi hơ’leh. Kong tô khăng khoăng, kong mêi têa kân lân lu, đi đo pro tro lu\p ó kơpong pêi pêt kơphế a Tây Nguyên. Khu pơkuâ kơphế - ca cao Việt Nam tiô tối hdrối rơnó hơnăm 2019 – 2020 kơxo# kơphế Việt Nam kô kơdroh troh 15% tâng pơchông hơnăm hdrối xua tơdjâk dêi kong prâi.

Pôa Nguyễn Hoàng Hiệp, Ngế xiâm pho\ pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông thôn pơlê tối, kơphế Việt Nam dế pá puât. Pơkâ 6 rơtal dollars a hơnăm 2030 mơni pá vâ châ tâng ôh tá ai mâu troăng pêi ton xo\n [a\ tơdâng tơ’mô. Nôkố, Khu xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê dế mơ’no mâu troăng pêi ing hdrê troh troăng pêi rak ngăn, krí xo, mơhnhôk mơ’no liăn cheăng uâ mơdiê, pơkâ pêt [a\ tơru\m kơpong ki pêt, thăm mơhnhôk mơ’no liăn tê mơdró, mơđah tơbleăng inâi [a\ hía hé, vâ mơnhông kơvâ kơphế:

‘’Pơtối mơnhông tơtêk tơniăn kơvâ kơphế, tung la ngiâ kal tơmâng pêi pro tro mâu troăng môi tiah: ahdrối kal séa ngăn [a\ng pêt, tơtro tiô kal vâ dêi kơchơ mơdró. Tơniăn [a\ng kơphế dâng 600 rơpâu ha a hơnăm 2025, tung mê, mơnhông mâu kơpong pêt kơphế ki dâi le\m [a\ troăng uâ mơdiê [a\ hngêi trăng, troăng klông. Mơhnhôk mâu ko\ng ti uâ mơdiê tê kơphế ngi kong têa ê mơ’no liăn rôe kơmăi kơmok, uâ mơdiê rơxông nếo [a\ thăm mơhnhôk tê mơdró, mơđah tơbleăng inâi [a\ khôi túa le\m kơphế Việt Nam’’.

Tung hneăng ôh tá tơniăn tơdâng môi tiah nôkố, kơvâ kơphế hiăng mơhno nhên mâu tơdroăng ki ối tơvâ xuân môi tiah tăng troăng pêi cheăng, troăng prôk vâ tơkâ hluâ ôh tá tơniăn. Mâu troăng pêi ton xo\n hiăng châ pơkâ mơ’no. Laga, xiâm kối mâu troăng mê kô châ pêi pro môi tiah lâi? Tơnêi têa, kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu tê mơdró, ngế cheăng khoa hok pơrá ai troăng ngăn tơdjuôm [a\ tá tơdroăng ki krê tro dêi tơná ‘na kơvâ kơphế. Laga ôh tá chiâng tơpui tối lôi amê, klêi mê plâ chât hơnăm hiăng hluâ, kơphế Việt Nam bu xo ki châ hên pro loăng rek ki châ tơ-[rê, [a\ ki kơnâ kơnôm to a mâu khu ki rôe xiâm lâp plâi tơnêi.

Công Bắc chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng