VOV4.Sêdang - Tung môi khế achê pơla kố, a kong pơlê Gialai pơtối ai tơdroăng ki tíu tê roê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng che\n la ôh tá kâi mơdrếo, [ă tâi tâng kơxo# liăn tâk troh 43 rơtal liăn. Péa rôh ki che\n ôh tá kâi mơdrếo kố rơtế [ă hên h^n mâu ki tê roê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng a Gialai [ă Tây Nguyên che\n hên luâ râ, ôh tá kâi mơdrếo ki hdrối mê, ai hên tơdroăng môi tiah dêi pó ‘na tơdroăng ki tá hâi pro kơtăng tung pơkuâ ngăn, k^ tơkêa ‘măn, pơtroh, rak vế kế tơmeăm ki pêi lo ing chiâk deăng [ă mâu tơdroăng ki khu mơdró kâ ôh tá ai liăn chêl xua mung [ă liăn laih hên. Mâu tơdroăng kố pơrá hiăng châ tối tơbleăng la tá mâu kuăn pơlê [ă kơ koan ki ai tơdjâk xuân tá hâi ngăn tro túa pơkâ vâ ai troăng hơlâ mơdât. {ai ‘’Kuăn pơlê  rêh ối ôh tá triăn xua k^ tơkêa ‘măn rak kế tơmeăm [ă tuăn hiâm loi tơngah, khu mơdró kâ ôh tá ai liăn chêl xua mung [ă liăn laih hên’’ dêi Công Bắc, ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a Tây Nguyên.

             To lâi hâi klêi kơ’nâi Tíu roê kơphế - kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng Nguyệt Tỉnh, a cheăm K’Dang, tơring Đak Đoa, kong pơlê Gia Lai tơbleăng tối ôh tá kâi chêl liăn che\n [a\ kơxo# liăn 36 rơtal liăn, chât rơpo\ng pêt tiêu, kơphế tung kơpong ôh tá triăn, ôh tá ‘nâi pro ti lâi vâ châ pâ dêi liăn. Pôa Hà Văn Tư, ối a pơlê kân Đak Đoa, tơring Đak Đoa tối, to lâi rơnó pơtối mê nah, rơpo\ng pôa pêi châ 2 ta#n tiêu [a\ vâ chê 9 ta#n kơphế pơ’leăng, xêo liăn vâ chê 700 rơtuh liăn. Tâi tâng kơxo# tiêu [a\ kơphế kố pôa k^ pơtroh ‘măn a tíu roê kơphế, tiêu Nguyệt Tỉnh, tơkôm yă to kơnâ mê nếo xo dêi liăn, tíu roê kố xua jâ Nguyễn Thị Nguyệt, ối a thôn Hà Lòng 2, cheăm K’Dang pơkuâ. Cho tíu hmâ, loi tơngah dêi pó, xua mê, drêng k^ pơtroh ‘măn dêi kơphế a kố, bu chêh mơ-éa [a\ ko\ng lơ ph^u pơcháu ăm kế tơmeăm xua jâ Nguyệt k^, [a\ mâu kế tơmeăm mê, jâ Nguyệt pro ki klâi, pôa ôh tá ‘nâi.  Troh nôkố, drêng Tíu roê kơphế-tiêu Nguyệt Tỉnh tơbleăng tối ôh tá kâi chêl liăn che#n, rơpo\ng pôa rêh ối ôh tá triăn, xua tâi tâng kế tơmeăm ki pêi lo, ‘măn kơd^ng mơni hía tâi tâng: Hên xôh á ăm mung kơphế, tiêu lơ á tê dêi kế tơmeăm, laga á xuân ăm mung liăn vâ vâi pêi cheăng. Loi tơngah khât, loi tơngah mê á nếo k^ pơcháu kế tơmeăm tơná á rêm hơnăm ăm a jâ ki mê, á ôh tá tơmiât ki klâi. Ki nhên ga, a kơpong hơngế hơngo môi tiah kố, mê tơdroăng hlê ple\ng ‘na luât ôh tá hên, xua mê, bu vâ pro dêi pó loi tơngah tê.

Jâ Nguyễn Thị Nguyệt tối dêi tơná hiăng pá kâi chêl thie#n a Kong an tơring Đak Đoa

            Tơdroăng ‘na loi tơngah dêi pó, châ mơjiâng [a\ tơdroăng nhua#m pâ, loi tơngah [a\ mâu tơdroăng ki ôh tá tơtro ‘na hlê ple\ng tung pơla mung liăn, pơtroh ‘măn kế tơmeăm pêi lo, la lâi yă to kơnâ ah nếo xo liăn, châ tối troh tung péa roh ôh tá kâi chêl liăn che\n dêi tíu roê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng Nguyệt Tỉnh a tơring Đak Đoa [a\ Kỳ Niềm a tơring Ia Grai. Mâu mơ-éa chêh che\n liăn, chêh [a\ ko\ng lơ mâu mơ-éa đơn k^ pơtroh ‘măn kế tơmeăm, la lâi yă kơnâ nếo xo dêi liăn ôh tá pơkâ nhên tơdroăng ‘’k^ pơtroh’’ xuân châ pêi pro rơdâ lâp lu. Khu tê mơdró klêi kơ’nâi tơdah xo mâu kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng dêi kuăn pơlê xuân pro tiô troăng kố, laga ôh tá ai luât pơkuâ. Pá k^ng mê, hlo tíu roê kế tơmeăm hên, kro mơdro\ng pro kuăn pơlê tơ’lêi loi tơngah, pơcháu kế tơmeăm khoăng ki pêi lo ing chiâk deăng ôh tá tơmiât troh tơdroăng ki tro lu\p. Pôa Dương Văn Chung, ối a thôn Hà Lòng 2, cheăm K’Dang, k^ pơtroh ‘măn 15 ta#n kơphế pơ’leăng a tíu roê kơphế, tiêu Nguyệt Tỉnh, laga tá hâi châ xo dêi liăn, tối, kal ai pơkâ nhên [a\ krá tơniăn tâ ‘na tơdroăng k^ pơtroh kơphế - kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng vâ khu tê mơdró pôi tá djâ kế tơmeăm dêi kuăn pơlê vâ tê hmâng vâ. Tơdrêng amê, kơ koan cheăng kal re\ng mơjiâng luât pơkuâ [a\ mâu tíu roê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, ôh tá ăm ai tơdroăng ki vâ mơjiâng pro tíu roê kế tơmeăm mê mơjiâng pro [a\ tơbriât dêi pó mơjiâng pro hên h^n. Ôh tá chiâng lôi môi tiah nôkố ăm khu tê mơdró pêi cheăng hmâng vâ, tê mơdró, klêi mê, hlo kuăn pơlê ôh tá hlê ple\ng, xo xêh kế tơmeăm dêi kuăn pơlê: Nôkố luât tá hâi mơnhên, xua mê, kuăn pơlê ôh tá hlê ple\ng, khu tê mơdró bú ‘nâi pro pơxúa ăm to dêi tơná. Á pói vâ, luât séa ngăn môi tiah lâi, ai pơkâ luât vâ la ngiâ hơ’lêh, vâ kuăn pơlê hmiân tuăn k^ tơkêa, pơtroh ‘măn dêi kế tơmeăm, tâng hmếu pơ môi tiah kố kuăn pơlê tro lu\p hên.

            Xuân môi tiah hên roh ôh tá kâi chêl liăn che\n hdrối kố nah a Tây Nguyên, má lối cho péa roh ôh tá kâi chêl liăn che\n nếo achê kố a Gialai, che\n hên ‘nâng, mê cho tơdroăng ki ăm mung liăn la pro mơhá hên, xua mê hên rơpo\ng kuăn pơlê ôh tá tơmiât tơdroăng ki tro lu\p, ăm mung liăn, lơ tê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, klêi mê, djâ liăn ki mê ăm khu tê mơdró mung vâ châ mơhá liăn laih hên. Môi tiah a Tíu roê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng Nguyệt Tỉnh ai tơkêa, tê 10 ta#n pơ’leăng kơphế laga ôh tá châ xo dêi liăn tơdrêng amê, [a\ ăm mung troh rơnó kơ’nâi nếo, mê pro tâk tơ’nôm châ 13 troh 15 ta#n. {a\ tâng ăm mung liăn, mê liăn laih mâu hơnăm hdrối cho 3 – 5% môi khế, laga rế ton liăn laih rế to hên, dâng 6 – 9% môi khế. Ki phá tơ-ê, vâ tăng châ liăn, achê kố khu tê mơdró pro liăn laih tâk troh 3% môi hâi, mê cho 21% môi măng t^ng. Hlo liăn laih hên, mê hiăng pro pơlê hâk vâ châ liăn. Tiô xêo apoăng, kơxo# liăn ki khu tê mơdró Nguyệt Tỉnh mung [a\ kơxo# liăn laih lối 16 rơtal liăn. Ai ngế loi tơngah lối râ, mơhé ‘nâi Tíu roê kế tơmeăm khoăng pêi lo ing chiâk deăng Nguyệt Tỉnh che\n liăn ôh tá kâi chêl a Daklak kơtâu hdâ a Gialai vâ tê mơdró, laga xuân ăm mung liăn. Pôa Dương Văn Hòa, ối a thôn Hà Lòng 2, cheăm K’Dang ăm Tíu roê kế tơmeăm khoăng pêi lo ing chiâk deăng Nguyệt Tỉnh mung kế tơmeăm, mê cho 6 ta#n tiêu [a\ 15 ta#n pơ’leăng kơphế, kơnâ vâ chê 1 rơtal 700 rơtuh liăn, tối: Tối tơchuâm, á hbrâ kơchăng tâ mê nếo, tâng hmếu môi tiah kố, kuăn pơlê tro lu\p hên, u ối hên ngế kô tro lu\p. Klêi kơ’nâi roh tơdroăng kố, mâu khu râ ki ai hnoăng, kơ koan cheăng thế tơleăng [a\ tơleăng kơtăng, vâ ví la ngiâ lơ pơtối ai tơdroăng ki môi tiah kố nếo.

Kuăn pơlê tê dêi châ ta#n kloăng tiô la bu chêh hmâng lơ vâ a hlá mơ-éa pơtân tối ‘na kế tơmeăm tơná ‘măn pơtroh

            Tơdroăng ôh tá kâi chêl liăn che\n dêi Tíu roê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng Nguyệt Tỉnh, a tơring Đak Đoa [a\ Kỳ Niềm, tơring Ia Grai, ôh tá phá klâi mâu roh ôh tá kâi chêl liăn che\n a kong pơlê Gialai [a\ a kơpong Tây Nguyên ki Rơ’jíu Việt Nam hiăng chêh tối. Ngế ki pơkuâ khu tê mơdró lăm troh a kơ koan cheăng tơbleăng tối ôh tá kâi chêl liăn che\n, laga ôh tá kơtâu hdâ lơ kơtâu hdâ lo ing kong pơlê. Túa pêi ki kố kum khu tê mơdró ôh tá tro pơsa\m tối, [a\ cho tíu vâ hmuâ, mê cho Vi[an cheăm lơ Ko\ng an tơring, tơdrêng amê, roh tơdroăng châ séa ngăn, mơnhên. A tíu ki tơniăn, khu tê mơdró môi tiah ối pêng hơkôa, ôh tá préa drêng tơbleăng [a\ tối tơmiât troăng tăng liăn vâ chêl liăn. Jâ Nguyễn Thị Nguyệt, kăn pơkuâ tíu tê mơdró Nguyệt Tỉnh tối ‘na xiâm kối ôh tá kâi chêl liăn che#n [a\ túa vâ tăng troăng chêl liăn che#n: Ôh tá ai liăn xếo, mê á lăm mung liăn mơhá laih 3% môi hâi. Mung a ngế ki kố, klêi mê chêl ăm ngế ki tá, klêi mê mung kơphế ngế ki kố chêl ăm ngế ki ê nếo. Troh tá tui lui ôh tá ai liăn xếo, ôh tá châ mung xếo, mê á lăm pơtâng ăm khu kăn pơkuâ, tối ôh tá kâi chêl liăn che\n. Nôkố ôh tá ai liăn laih xếo á kô kâi chêl liăn che\n, nôkố tâng chêl tá liăn laih, mê á kô ôh tá chêl liăn xếo.

            Tá hâi nhên, tơdroăng pơtâng tối ôh tá kâi chêl liăn che\n dêi Tíu roê kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng Nguyệt Tỉnh [a\ Kỳ Niềm a kong pơlê Gia Lai hôm ai khât, lơ mê cho tơdroăng vâ kâ kơluâ, kâ kho\m kế tơmeăm dêi kuăn pơlê. Xua tiô kuăn pơlê tối, bu nếo to lâi hâi hdrối tơbleăng ôh tá kâi chêl liăn che#n, ngế ki pơkuâ tíu tê mơdró to rơxế kân troh rêm rơpo\ng kuăn pơlê, tơpui lông vâ khoh châ mung liăn, tơdah k^ pơtroh ‘măn lơ roê tiêu, kơphế. Laga klêi kơ’nâi tơbleăng tối ôh tá kâi chêl liăn che\n, mế tíu roê kế tơmeăm khoăng kố hiăng ôh tá ai ki klâi, kơphế [a\ tiêu dêi kuăn pơlê ôh tá to ki klâi xếo.

Pôa Dương Văn Hòa tối tơdroăng ăm mung kloăng tiêu [ă kơphế ki kơnâ lối 1 rơtal 700 rơtuh liăn

            {a\ drêng khu tê mơdró - ối che\n, mê ối khên lăm tơbleăng [a\ tơmiât troăng vâ chêl liăn che\n – mê mâu ngế kuăn pơlê ối ôh tá che\n. Vâi ôh tá ‘nâi pro ti lâi, mê tơmâng tơbleăng ing kơ koan cheăng [a\ tơkôm rơkong tơkêa tối kô chêl liăn che\n kô kâi chiâng pêi pro. Laga, hiăng châ chât hơnăm kố, sap ing tơdroăng ôh tá kâi chêl liăn che\n  dêi mâu tíu roê kơphế tiêu – kế tơmeăm khoăng pêi lo ing chiâk deăng hiăng troh lâp kơpong Tây Nguyên, laga hlo ôh tá ai ngế ki lâi châ tơ dêi liăn che\n. Xuân tá hâi hlo tíu tơleăng ki lâi châ tơku\m po tơleăng vâ kum kuăn pơlê châ mơdrếo dêi liăn che\n, mê cho tơdroăng ăm mung liăn ôh tá tơdrăng, xuân pơtối u ối [a\ mâu roh chêl liăn ôh tá kâi mơdrếo che\n ki pơtối, pro hr^ng, rơpâu ngế kuăn pơlê rêh ối ôh tá triăn, laga tá ‘nâi pro ti lâi vâ châ mơdrếo dêi liăn./.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng