VOV4.Sêdang - Môi tiah mâu tơdroăng ki hiăng mơ’no tối pơla hdrối kố nah, 50 rơpâu rơtal liăn dế ối kô châ ‘no liăn vâ pro tơ-[rê ăm kơvâ păn ro [ă hngêi kơmăi têa tôu ro a kơpong Tây Nguyên. Laga, mâu tơdroăng tơkêa bro dế ối trâm ôh tá iâ tơdroăng pá, xua tơdroăng ki hơ’lêh lối chât rơpâu ha tơnêi kong, tơnêi kuăn pơlê dế ối pêi kâ chiâng tơnêi ki păn ro dêi khu mơdró kâ, cho tơdroăng ki ôh tá tơ’lêi hlâu klâi.

Ki khât gá a Tây Nguyên ăm hlo, pák^ng kong, xuân ối hên kân rơdâ tơnêi ki xo xo vâ ăm mâu tơdroăng tơkêa bro păn mơnăn mơnoâ kân dế châ tối tơbleăng, [ă kuăn pơlê chiâng rơtế [ă khu mơdró kâ ‘no liăn cheăng tung kơvâ cheăng kố. Peăng mơ’nui dêi mâu [ai ‘’Tơdroăng ki tô tuăn sap ing mâu tơdroăng tơkêa bro păn mơnăn mơnoâ rơpâu rơtal a Tây Nguyên’’ tối tơbleăng troăng prôk tơdjuôm sap ing ki châ tơ-[rê ki ai khât a Tây Nguyên.

A kơhâi dế kong dế tô ó, nếo chu ing rơxế nếo roê ing kong pơlê Sóc Trăng, pôa Bùi Đăng Xương, ối a thôn Cầu Sắt, cheăm Tu Tra, tơring Đơn Dương, kong pơlê Lâm Đồng pơtối toi klo\ng vâ tôh dêi kơdrum ki pêt nhâ nếo klêi pôe. Klêi tôh kơdrum nhâ, pôa chông djâ dêi rơxế honđa hmâ pơto têa tôu ro [a\ 2 toăng kơmăi tiê xo têa tôu ro kơnâ vâ chê 40 rơtuh liăn, xo hrái ‘măn ăm ro rêi, klêi mê mot tung hngêi pơtê, hbrâ tơnáu kâ hmê kơhâi dế.

Kố cho tơdroăng pêi cheăng rêm hâi dêi pôa Xương xuân môi tiah tơdroăng pêi cheăng dêi kuăn pơlê a thôn Cầu Sắt, drêng hơ’lêh ing pêt kơchâi, reăng, plâi pôm tiô khôi vâi krâ hơ’lêh păn ro xo têa tôu. Tiô pôa Xương tối, mơhé tơbrêi tâ tơdroăng cheăng pêt kơchâi drêh môi tiah hdrối nah, laga păn ro xo têa tôu, ai ko\ng ti roê, mê tơdroăng cheăng kâ tơniăn tâ: Tiah hmâ rêm hneăng châ xo 6 ta#n têa tôu ro. Môi to ro môi hâi tiê châ sap ing 20 troh 22 lit têa tôu ro. Rơpo\ng nôkố dế păn 7 to ro xo têa tôu, môi hâi tiê xo têa tôu châ 1 tă 40 kilô troh 1 tă 50 kilô têa tôu ro. Hdrối nah drêng ôh tá păn ro, mê ai pêi chiâk deăng, pêi lo liăn iâ. Păn ro xo têa tôu pêi lo liăn tơniăn.

            Tiô pôa Nguyễn Hoàng Nhật, pơkuâ khu tơru\m cheăng păn ro xo têa tôu Cầu Sắt tối, bu tung vâ chê 5 hơnăm mơjiâng, tâi tâng khu ro dêi khu tơru\m cheăng cheăm Cầu Sắt hiăng tâk châ péa xôh, [a\ vâ chê 300 to ro dế châ xo têa tôu ro. Mâu khu ki tơru\m cheăng hiăng hơ’lêh lối 25 hectar tơnêi pêt kơchâi hơ’lêh pêt nhâ dâi le\m [a\ pêt alâi vâ păn mơnăn mơnôa, xua mê nhâ ăm ro rêi bê tu\m. Tiê xo têa tôu ro, kơnôm mê châ sap 20 troh 25 kilô têa tôu ro môi to ro môi hâi, tơ’mô [a\ ro ki châ păn tung kơdroăng ki le\m tơku\m môi tíu; têa tôu ro le\m krúa tro tiô pơkâ dêi mâu ko\ng ti. Pôa Nguyễn Hoàng Nhật tối ăm ‘nâi:

            ‘’Nôkố ai 3 ko\ng ti dế roê têa tôu tung cheăm, mê cho Đà Lạt Milk Vinamilk [a\ (Dơt-chờ Lếi-dì) Dutch Lady cho ngế droh Hà Lan. {a\ ‘na yă mê têa tôu ro roê [a\ yă 12 rơpâu 500 rơpâu liăn, [a\ yă kố, mê ngin hlo xuân châ liăn laih. Ki dâi le\m, mê mâu ko\ng ti pơkâ prokrâu tâ, laga ngin hlo mê cho tro, xua môi tiah mê vâ tơniăn kuăn pơlê thế păn tro tiô pơkâ krúa le\m. Vâ mơnhông mơdêk krá tơniăn, mê pói tơngah mâu ko\ng ti đi đo roê tâi têa tôu ro ăm kuăn pơlê’’.

            Tiô jâ Lê Thị Bé, kăn pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê tơring Đơn Dương, tâi tâng kơxo# ro păn vâ xo têa tôu tung tơring dâng 10 rơpâu to, lối 70% kơxo# ro kố cho dêi mâu rơpo\ng, ki ê châ păn tung kơdroăng ki păn tơku\m a Dalat Milk.

Jâ Lê Thị Bé tối ăm ‘nâi, tơdroăng ki păn ro xo têa tôu tung kuăn pơlê a Đơn Dương ối hên, [a\ pơkâ túa mơnhông mơdêk dêi tơring tiô ivá roê têa tôu ro dêi mâu khu tê mơdró: Ro ai, laga ivá mơnhông tơtêk tơkâ hluâ rêm hơnăm, mê tơring thế ngăn tiô ivá tê têa tôu ro dêi mâu khu tê mơdró tung thôn. Mê cho kuăn pơlê vâ păn ro xo têa tôu, thế kơnôm ing tơdroăng roê dêi khu tê mơdró roê têa tôu hôm ai tơkêa [a\ dêi tơná vâ roê mâu têa tôu ro kố, ôh tá xê ai ivá mê păn ro. Đơn Dương ai pơkâ troăng: tâng châ tê hên, mê kô păn tơ’nôm ro xo têa tôu, păn 22 rơpâu to ro a hơnăm 2020.

            Hiăng rơkê hmâ păn 30 hơnăm păn ro xo têa tôu, kong prâi rơngiâp-tơ’lêi châ xo hên têa tôu, têa tôu dâi le\m, xua mê sap hơnăm 2008, Lâm Đồng hiăng châ Chin phuh mơnhên cho 1 tung 2 kơpong păn ro xo têa tôu ki hên má môi dêi lâp tơnêi têa. Laga troh nôkố, tâi tâng kơxo# ro dêi kong pơlê nếo châ lối 15 rơpâu to, tiê xo têa tôu châ 120 ta#n têa tôu môi hâi, lối 2 kơpêng 3 kơxo# kố cho xua mâu rơpo\ng kuăn pơlê păn. Ki nhên khât, a Đơn Dương [a\ mâu kơpong păn ro ki ê, môi tiah Lâm Hà, Đức Trọng [a\ hía hé ăm hlo, kế tơmeăm khoăng vâ mơnhông dêi kong pơlê cho ối pá, xua khu ki roê iâ. Xua mê, drêng mâu khu mơ’no liăn hên h^n, pâ tơnêi vâ po rơdâ tơdroăng tơkêa pro păn mơnăn mơnoâ rơpâu rơtal liăn, kong pơlê kơjo kum hên ăm mâu khu tê mơdró ki ai ivá, [a\ tơtro\ng ‘na kơklêa, tê têa tôu, pro tơ’lêi hlâu ăm mơjiâng pro mâu kơdroăng păn ro xo têa tô. Mâu ko\ng ti kố cho khu ki kum mơnhông nếo. Pôa Vũ Văn Tự, kăn pơkuâ Tíu xiâm mơhnhôk mơ’no liăn – tê mơdró [a\ ôm hyô Lâm Đồng, tối ăm ‘nâi: Nôkố kong pơlê Lâm Đồng dế tơku\m pêi pro mâu tơdroăng tơkêa bro dêi mâu khu mơ’no liăn cheăng ki kân, môi tiah cho Vinamilk, TH True Milk. Ki rơhêng vâ tối cho troăng hơlâ dêi kong pơlê Lâm Đồng ‘na kơvâ păn ro xo têa tôu, ôh tá xê to păn ro xo têa tôu, mê ối kơhleăng mâu têa tôu vâ tê tung tơnêi têa [a\ tê tơngiâ kong têa ê, tê ăm tơmối vâ mơnhông ôm hyô. {a\ ki kal tâ, mâu tơdroăng tơkêa bro kố kô tơru\m [a\ kuăn pơlê vâ kuăn pơlê hlo ki pơxúa [a\ vâi kô hơ’lêh ing pêt loăng plâi ki ôh tá kơnâ liăn hơ’lêh pêt nhâ [a\ păn ro.

            Mơ’no liăn mơjiâng pro kơdroăng ăm kuăn pơlê, mê mâu khu tê mơdró châ tơ-[rê tung tơdroăng cheăng ki ê nếo, mê xuân cho troăng prôk tê mơdró dêi Ko\ng ti tơlo liăn păn mơnăn mơnoâ CP Việt Nam. Nôkố, ko\ng ti kố hiăng mơjiâng châ lối 3 rơpâu kơdroăng păn mơnăn mơnoâ tơkêa tung lâp tơnêi têa, tung mê ai dâng 200 kơdroăng păn a Tây Nguyên. Tâi tâng mâu kơdroăng păn pơrá xua kuăn pơlê mơ’no liăn mơjiâng pro, ko\ng ti kum ‘na nhâ vâ ăm ro rêi [a\ roê tâi tâng têa tôu ro, tơniăn ngế ki păn ro châ liăn laih. Kơnôm túa păn mơnăn mơnoâ ki nếo, khu tơlo liăn Việt Nam hiăng pêi klêi tơdroăng ki kơnâ 3F Feed – kế ki ăm ro rêi – Farm – kơdroăng – Food – kế kâ. Pêi lo liăn mơjiâng pro kơdroăng [a\ kế kâ dêi khu tê mơdró kố hơnăm nah châ 1 rơtal 200 rơtuh dollar, laga ôh tá tâi liăn mung tơnêi [a\ liăn vâ mơjiâng kơdroăng. Pôa Thanh Phụng, ngế pơkuâ kơdroăng păn mơnăn Nga, ối a cheăm Hoà Thuận, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi, pôa păn 28 rơpâu to í kơtâ tiô hơp đông [a\ CP Việt Nam. Nôkố, châ kơtâ dâng 22 rơpâu pu\m môi hâi, pôa pêi lo châ liăn laih vâ chê hr^ng rơtuh liăn rêm khế: Păn ro ăm ko\ng ti CP, mê á bu kum ‘na ki pơxúa tê, tíu ki tê, mê ko\ng ti tăng. Yă kơtâ tơniăn, yă tâk ko\ng ti xuân tơniăn, xua mê, tâng châ kơtâ hên, mê á châ liăn laih hên, tâng châ iâ, mê liăn laih iâ.

            Mâu tơdroăng a kơvâ păn ro xo têa tôu a kong pơlê Lâm Đồng [a\ túa păn mơnăn mơnoâ tiô hơp đông, tơnêi ôh tá kal mơ’no liăn, kơdroăng păn dêi CP Việt Nam ăm hlo, bu kal tơniăn tíu tê, cho châ tơ-[rê [a\ ‘nâi tơku\m po, mâu tơdroăng tơkêa pro păn ro cho kân rơdâ a kơpong Tây Nguyên. Kơpong tơnêi hơpok le\m má môi lâp tơnêi têa, dế tơvâ tơvân [a\ tơdroăng vâ pêi lo kế tơmeăm ki kơnâ ing chiâk deăng, ki má lối môi tiah alâi, pôm, kơtếo [a\ hía hé, pêi pêt mâu kế tơmeăm kố bu châ dâng 40 rơtuh liăn 1 hectar môi hơnăm tâng châ tê. Hơ’lêh tung pêi chiâk deăng châ tơ-[rê kân, mê cho tơdroăng hiăng tối ing hên hơnăm kố, laga pêi pro hrá. Mâu tơdroăng tơkêa bro păn ro, tâng tơtro kô mơnhông tơtêk, môi tiah mâu khu mơ’no liăn cheăng tơbleăng tối, cho troăng prôk ki tơtro má môi ăm tơdroăng kố.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng