VOV4.Sêdang - Tơdroăng ki Việt Nam mot tơru\m cheăng tung TPP, ki nhên gá sap ing hơnăm 2015 troh nôkố, mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên tơdah môi tơdroăng ki ‘no liăn cheăng hên vâ păn ro, [ă tâi tâng kơxo# liăn chêh inâi lối chât rơtal liăn. Tơdroăng kố kô pro mơdêk tơdroăng cheăng kâ [ă pro roh vâ mơjiâng môi tơnêi têa pêi chiâk pêi deăng tơdâng tơ’mô pơla pêt kế tơmeăm [ă păn mơnăn mơnoâ. Laga, tơdroăng ki ‘no liăn cheăng nếo kố xuân pro ôh tá iâ tơdroăng ki tôu tuăn xua tơdroăng tơkêa ki lâi xuân kal ai lối chât rơpâu ha tơnêi, xo ing tơnêi kong lơ tơnêi kuăn pơlê dế pêi kâ, pro tơpá ăm pơlê pơla [ă kong prâi tơnêi tíu.

Tôu tuăn xuân troh a tơdroăng ki ai khât drêng tâi tâng mâu tơdroăng tơkêa pêi chiâk deăng ‘no liăn hên a Tây Nguyên tung pơla achê kố pơrá ôh tá châ tơ-[rê, pro chiâng ai hên tơdroăng ki ôh tá mơhúa. Hlo tơdroăng kố, khu chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a [ai chêh ‘’Tơdroăng ki tôu tuăn sap ing mâu tơdroăng tơkêa păn mơnăn mơnoâ rơpâu rơtal a Tây Nguyên’’ {ai ki apoăng ai inâi: ‘’Hr^ng rơpâu to ro pro chiâng ai hên tơdroăng ki loi tơngah’’, ai tối tơdroăng ki mâu khu mơdró kâ tơhrâ drêng ‘no liăn păn ro.

Kong tô khăng khoăng ó lối hr^ng hơnăm hiăng hluâ, têa kroăng hnăng le\m lâp môi kơpong kân rơdâ dêi tơring ‘Mang Yang, kong pơlê Gia Lai. Tung mơngiơk ngiât têa kroăng mê ai tá mâu tôl – meăm kân k^n trâ eăng le\m mơnâ mâ ngăn. Mơngiơk ngiât mê ôh tá xê dêi kơphế lơ kơtếo, alâi, pôm, mê cho nhâ. Mâu kế tơmeăm ki pro [a\ meăm – tôl mê cho kơdroăng păn ro. Kố cho kơdrum păn ro nếo dêi Ko\ng ti tơlo liăn păn mơnăn mơnoâ Gia Lai, ối tung Grup pơkuâ Hoàng Anh Gia Lai. Pôa Lê Đinh Vũ, Kăn pơkuâ ko\ng ti tối ăm ‘nâi, mâu kơdroăng păn ro vâ xo têa tôu, ro vâ xo hơ’nêh mơjiâng pro kân má môi a peăng mâ hâi lo pá hdroh châu Á: Túa pơkâ cheăng á cho păn ro vâ xo têa tôu dâng 100 rơpâu to, ro vâ xo hơ’nêh nôkố dâng 80 rơpâu to [a\ pơkâ cheăng ton xo\n mê kô păn dâng 100 rơpâu to ro, ngăn tiô kô ivá kâi păn.

            Pák^ng kơdroăng păn ro a ‘Mang Yang, Grup pơkuâ Hoàng Anh Gia Lai u ối 4 kơdroăng păn ki ê nếo tung lâp kong pơlê. Tiô khu kăn pơkuâ Grup, mâu kơdroăng păn xúa kơmăi kơmok rơxông nếo vâ tiê xo têa tôu, kơhleăng têa tôu, cho xúa kơmăi kơmok má môi tung lâp plâi tơnêi. Hdrê ro păn, hdrê nhâ châ pêt cho nhâ ki má môi. Tung mê, kô pêi lo châ 500 ta#n tung môi hectar môi hơnăm; ro păn vâ xo hơ’nêh kô châ vâ chê 5 tă tung 1 to ro; xo păn vâ xo têa tôu kô châ 30 lit môi to ro môi hâi, tơkâ hluâ mâu khu tê mơdró têa tôu ro nôkố, môi tiah Vinamilk [a\ TH True Milk. Pôa Dương Ngọc Thành, kăn pho\ pơkuâ ‘na păn mơnăn mơnoâ – pơlât mơnăn kong pơlê Gialai tối, tơdroăng veăng kum dêi khu tê mơdró păn ro cho thế mơnhên khât: Tơdroăng veăng kum dêi khu tê mơdró [a\ ko\ng ti tơlo liăn păn mơnăn mơnoâ kong pơlê Gia Lai tung tơdroăng păn ro [a\ ro dâi le\m cho tơxâng vâ mơnhên. Tơdroăng pêi cheăng dêi vâi cho păn ro ki kân dâi le\m, tiô nôkố cho châ 350 kilô. Ro dâi le\m khât.

            Xuân a kong pơlê Gialai, môi kơdrum păn ro ki ê xuân hiăng mơjiâng, châ kuăn pơlê [a\ khu kăn pơkuâ loi tơngah khât, mê cho kơdrum păn ro dêi Grup pơkuâ Đức Long Gia Lai, mơjiâng tung tơnêi kong ki ôh tá dâi le\m xếo hiăng hơ’lêh pêt kế tơmeăm khoăng ki ê, laga ôh tá pêt kơxu, a cheăm Ia Le, tơring }ư Pưh. Kơxu ôh tá châ liăn môi tiah pói vâ, nôkố păn ro xo têa tôu pêi lo châ liăn hên. Xua mê, mơhé nếo pơxiâm păn [a\ ối a cheăm Ia Lâu, tơring }ư Prông, kơtăn hơngế kơdrum păn ro dêi Đức Long Gia Lai, Ngô Văn Lập kuăn pơlê ‘nâi nhên tơdroăng [a\ pói tơngah tung tơdroăng tơkêa pro kố: Kơdrum păn kố dêi Đức Long cho hôm khât. Ahdrối vâ tơku\m po hôp kuăn pơlê, tơkêa mơ’no liăn ăm kuăn pơlê, vâ kuăn pơlê pêt alâi, troh rơnó mê đôu xo, vâi roê tá hlá, alâi. Hâi khế pêt, rak ngăn iâ tâ, môi tiah pin pêt cho 90 hâi, mê bu 70 hâi tê, laga kơnâ tâ 15 rơtuh liăn tung môi hectar. Hdrối nah troăng ‘mêi ‘mâk, laga nôkố troăng kân hiăng ok hmốu, tơbăng le\m troh a tíu kơdrum.

Nhâ Hoàng Anh Gia Lai

            Pák^ng kong pơlê Gia Lai, 3 kong pơlê a kơpong Tây Nguyên cho Dak Lak, Dak Nông, Lâm Đông pơrá ai khu tê mơdró k^ mâu tơdroăng tơkêa pro kân ‘na păn mơnăn mơnuâ; ôh tá ai kong pơlê ki lâi ai tâi tâng kơxo# liăn tơkêa pá kơdâm 10 rơpâu rơtal liăn. A kong pơlê Dak Lak, mâu tơdroăng tơkêa pro ai kơxo# liăn mơ’no lối 20 rơtal liăn. Kơvâ păn ro chiâng pro khu tê mơdró ‘na uâ pro loăng [a\ pêt kong môi tiah Grup pơkuâ ‘na kế tơmeăm khoăng ki pro mơnâ mâ ngăn Trường Thành xuân pêi pro tơdroăng tơkêa pro păn ro 4 rơpâu 500 rơtal liăn. Jâ Trương Thị Khánh Hoà, Kăn pơkuâ Ko\ng ti tơlo liăn pêi chiâk deăng, pêt kong Trường Thành, ối tung Grup pơkuâ kế tơmeăm khoăng ki pro mơnâ mâ ngăn Trường Thành, tối ăm ‘nâi: Trường Thành pêi pro tơdroăng tơkêa pro a kong pơlê Dak Nông, mê tơdroăng tơkêa bro apoăng pêi pro châ tơ-[rê cho 9 rơtal liăn. Tơdroăng tơkêa bro kố cho pêi lo liăn ăm kong pơlê, mơhnhôk hên kuăn pơlê [a\ khu tê mơdró tung kong pơlê veăng păn. Xua ‘na pro mơ-éa pá puât, khu pơkuâ dêi ko\ng ti pơkâ kơdroh tơdroăng tơkêa bro 4 rơpâu 500 rơtal liăn, laga xuân pêi lo liăn tơniăn tiô pơkâ tung tơdroăng tơkêa pro kố.

            Pói tơngah tung mâu tơdroăng tơkêa bro păn ro, re\ng troh a mâu ngế ki pêi ‘na hnê hriâm [a\ hnê mơhno. Tiên sih Trương Tấn Khanh, kăn pho\ pơkuâ ‘na păn mơnăn mơnôa Hoàng Anh Gia Lai – pơlât mơnăn, hngêi trung Đăi ho\k Tây Nguyên tối ăm ‘nâi: bu tơdroăng dêi Grup pơkuâ Hoàng Anh Gia Lai rah xo kih sư păn mơnăn mơnôa [a\ [ok thái pơlât mơnăn hiăng pro kơvâ hnê mơhno kố ôh tá tu\m mơngế pêi cheăng. Kơvâ cheăng xuân kơnôm tơdroăng tơkêa kố hluăn ing pá puât, mot rơxông mơnhông tơtêk ó: Tung pơla vâi ôh tá ai cheăng pêi, chiâng tơdjâk pro vâi ôh tá vâ hriâm. Drêng ‘nâ ai 2, 3 hơnăm kơvâ păn mơnăn mơnoâ ôh tá rah xo mâu hok tro ki hriâm xua hok tro ôh tá tơ’noăng. La to lâi hơnăm kố mâu kơvâ ki pêi cheăng rế hía rế hên, mâu ko\ng ti ki kân vâi rế po rơdâ. Hơnăm nah, hơnăm kố vâi rah xo hriâm plâ hơnăm. Hdrối nah, hngêi trung rah xo điêm ki iâ, mê nôkố vâi rah xo điêm hên tâ’’.

Ro Hoàng Anh Gia Lai

Xuân tiô tie#n sih Trương Tấn Khanh tối, tơdroăng ki re#ng [ă ki tơ-[rê dêi xúa khoa hok kih thua#t tung păn mơnăn mơnoâ a Việt Nam gá dâi le#m khât, thăm nếo gá dâi le#m tâ kong têa Siam, Philippines [ă Indonesia. ‘’Tơdroăng ki pro chiâng ki dâi le#m, tơdroăng rêh ối tro [ă kơvâ păn mơnăn mơnoâ dêi Việt Nam gá ôh tá ai tơdroăng klâi’’, pôa tối rơdêi. Xua mê, păn ro a Tây Nguyên tối phá xêh [ă Việt Nam tối tơdjuôm ai hên rôh ki vâ châ tơ-[rê. Bu ai 2 tơdroăng mâu khu ki rak ngăn athế riân troh mê cho mâu tơdroăng ki tơdjâk dêi pơlê pơla [ă kong prâi tơnêi tíu kô trâm: Tơnêi a mâu kơpong ki tơkêa bro kô tơku\m a mâu ko\ng ti. Mơhé 10 rơpâu to ro kal dâng 1 rơpâu ha, tâng tơnêi a tíu ki kố rế hên, mê tơnêi a tíu ki kô rế iâ, tơdjâk troh tơdroăng cheăng kâ dêi kuăn pơlê ki tâ tá. La Tơnêi, khu ki rak ngăn kô tơleăng ‘na tơdroăng ki mê. Tơdjâk ki má péa cho kong prâi tơnêi tíu. A mâu tíu ki dế trâm tơdroăng ‘na kong prâi tơnêi tíu, mê sap apoăng pơkâ tơleăng ‘na tơdroăng ki kong prâi tơnêi tíu.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng