VOV4.Sêdang - 18 hơnăm pêi cheăng tơplôu tơbleăng, tơpui pơhuât nâl Rơteăng a {ơrô teăng mâ Rơ’jiu Việt Nam kơpong Tây Nguyên, Nhat Lisa ngế ki rah chêh, tơplôu tơbleăng ing nâl Xuăn lo nâl Rơteăng, la dế nôkố ngoh xuân ối mơ-eăm tơmiât, pro ti lâi vâ thăm tí tăng hriăn ple\ng, pơtối châ tơrâng vế ‘na nâl tơpui, rơkong pơchuât dêi hdroâng kuăn ngo tơná, vâ xúa ăm hnoăng tơplôu, tơbleăng, tơpui, pơchuât nâl Rơteăng tơrêm hâi, [ă ngoh, ôh ti xê hâk git to ‘na tí tăng hriăn ple\ng, chêh ‘măn, thâo xo mâu chu, nâl tơpui dêi vâi krâ-nho\ng o a rêm mâu pơlê pơla, mê ngoh ối pôu râng hơngăm hơngo ‘nâng hnoăng cheăng tơná [ă hdroâng kuăn ngo tơná, [ă vâi krâ-nho\ng o Rơteăng tơná. Kơ’nâi kố cho mâu tơdroăng ki ngin ai trâm, kơ-êng, tơpui tơno [ă ngoh Nhat Lisa ‘na cheăng tơplôu tơpleăng, tơpui pơchuât nâl kuăn ngo Rơteăng a {ơrô teăng mâ Rơ’jíu Việt Nam kơpong Tây Nguyên.

          Êng: Ing hnoăng cheăng ki lâi khoh pro êh ngoh chiâng vâ pêi tơdroăng cheăng tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl Rơteăng dêi Rơ’jíu Việt Nam?

          Nhat Lisa: Hơnăm 1998 nah, á dế pêi cheăng a Hngêi xiâm Mơhno túa le\m tro, tíu ki hơdruê xuâng dêi kong pơlê Dak Lak. Á hiăng pêi cheăng a mê klăng châ 10 hơnăm, hnoăng cheăng á cho nhăng hơdruê, rêi prôa, rơngêi ting ting tiô tơdrá dêi mâu hdroâng kuăn ngo Tây Nguyên [ă hnối hnê tối vâi krâ-nho\ng o ‘na troăng hơlâ, túa pơkâ cheăng dêi Đảng, Tơnêi têa pơtroh ăm vâi krâ-nho\ng o hdroâng kuăn ngo. Drêng mê nah, á hâk git ‘nâng ‘na tơdroăng rơngêi ting ting tiô khôi vâi krâ, ing mê, á xuân nhăng lăm troh a mâu pơlê cheăm, trâm mâ, tơno tơnêng [ă mâu vâi krâ ki rơkê ‘na rơngêi ting ting, mâu krâ pơlê ki châ kuăn pơlê loi nhua#m, mâu ngế ki hloh hlê rơkê ple\ng vâ tí tăng ‘nâi nhên ‘na khôi túa, vêa vong, ‘na mơhno túa le\m tro dêi hdroâng mơngế Rơteăng [ă mâu hdroâng ki ê, ing mê, á khoh tí tăng chêh xo, thăm nếo á hmâ lăm hrik thâo [ă kơmăi casettes vâ ‘măn chôu drêng kal kô po tơmâng vâ hlê nhên [ă chôu vế tung hiâm mơno, hnối vâ khoh châ ai mâu nâl, rơkong tơpui, môi tiah tơdroăng tơpui tơdjếi, pơto pơtih dêi vâi krâ rôh nah. Ing tơdroăng ki hâk mơnâ, git vâ mê [ă xuân pói rơhêng vâ veăng kum hnoăng tơrâng vế dêi rơkong tơpui, nâl tơpui, chu chêh hdroâng kuăn ngo tơná, xua mê, drêng Rơ’jíu Việt Nam po mơjiâng tơdroăng tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl Rơteăng, á hiăng pâ khu kăn pơkuâ tơdah á mot cheăng ‘na tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl Rơteăng a {ơrô teăng mâ Rơ’jíu Việt Nam kơpong Tây Nguyên.

Nhat Lisa tung kơbong thâu hrik

         Êng: Tâng vâ pơchông ngăn [ă tơdroăng cheăng hơdruê xuâng, rêi prôa hơ’lêh cheăng ‘na tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât ai mâu tơdroăng ki klâi ki pá [ă êh ngoh?

          Nhat Lisa: Xuân kơnôm tơdroăng ki hmâ trâm, hmâ tâng, hmâ tơmâng, hmâ tơpui tơno, [ă ing hiâm mơno ki tơná á mơhno\ng tí tăng chêh xo, thâo hrik xêh rơkong tơpui vâi krâ, mê á khoh chúa vế, rơbot ‘măn chía hên ‘na nâl, rơkong tơpui vâ xúa tung hnoăng cheăng rêm hâi. Maluâ ti mê, tơdroăng ki tơplôu tơbleăng kal athế ai hên, ai tu\m têk mâu nâl, rơkong tơpui. Tơplôu ing nâl Xuăn lo nâl hdroâng Rơteăng cho môi tơdroăng ki pá păng ‘nâng, xua môi to nâl Xuăn ga pơrá ai hên tơdroăng ki vâ tối pơrá phá dêi pó, ai hên túa ki vâ pơto pơtih, tối tơdrăng, tối trâu hơngế, tơpui tối leăng, pro ti lâi ăm vâi krâ-nho\ng o Rơteăng tơ’lêi hlê ple\ng ăm ga i tơtro khâp păng ‘nâng, tơdroăng kố ôh ti xê hlâu. Ing mê râ, á khoh mơ-eăm vêh troh a mâu pơlê cheăm dêi hdroâng Rơteăng, trâm mâ mâu ngế ki rơkê ‘na pơto pơtih, tơpui tơdjếi, tơpui hv^ng, tơpui ro\ng ngiâ, mâu ngế ki rơkê ‘na rơngêi ting ting, mâu ngế ki hmâ rơbot, chôu vế hên ‘na nâl kuăn ngo, trâm mâu vâi krâ pơlê vâ tí tăng chêh xo i nhên, i tơtro păng ‘nâng ‘na nâl kuăn ngo pin. Thăm nếo, ai hên roh drêng tơplôu, á tá hâi teăm hloh klê, á tơplôu pơtân tiah mê ‘nôi, klêi mê, drêng toh chôu á prếo pơlê achê lơ hơngế, lăm kơ-êng a hên mâu pơlê cheăm, tơring ukố umê vâ tí tăng tơdroăng ki tơplôu tơbleăng mê ga hâi tơtro [ă nâl Xuăn, vâ kum ăm vâi krâ-nho\ng o tơ’lêi hlê ple\ng má môi drêng pin tơpui pơchuât, klêi mê nếo, á chêh ‘măn vâ tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât rơkong Rơteăng [ă mơ’no tung Rơ’jíu Việt Nam.

          Êng: Mâu nâl, chu chêh dêi khu hdroâng kuăn ngo hmâ hlo ga iâ tâ, tâng vâ pơchông ngăn [ă nâl Xuăn, mê êh ngoh athế pro ti lâi vâ khoh kâi chiâng tơplôu tâi tâng mâu tơdroăng ki nếo ai dế nokố ăm vâi krâ-nho\ng o hdroâng kuăn ngo tơ’lêi hlê, tơ’lêi ple\ng?

          Nhat Lisa: Kố cho mâu tơdroăng ki pá puih má môi [ă mâu ngế ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl kuăn ngo. {ă nâl Rơteăng, tơdroăng ki pá má môi tâng vâ pơchông ngăn [ă mâu rơkong ki ê a Tây Nguyên môi tiah Rơđế, Jarai, Bơhnéa mê mâu hlá mơ-éa chêh tối ‘na nâl Rơteăng gá iâ tâ. Ki mơhúa akố, klêi kơ’nâi rêm roh trâm mâ tơpui tơno [ă kuăn pơlê ki hmâ tơmâng Rơ’jíu, lơ lăm thâo hrik rơngêi ting ting a hên pơlê cheăm, tơring dêi kong pơlê Kontum [ă Daklak, mê ngin hiăng tí tăng lăm trâm vâi krâ-nho\ng o, châ hên mâu ki rơkê ple\ng, mâu krâ pơlê veăng kum tung tơdroăng tơplôu tơbleăng nâl hdroâng Rơteăng. {ă kơ’nâi mê, ngin xuân hiăng châ vâi krâ-nho\ng o kum ăm mâu hlá mơ-éa tơplôu 2 nâl, ki Xuăn tối Từ điển vâ chía tơ’lêi iâ tung tơdroăng tơplôu tơbleăng [ă tơpui pơchuât nâl Rơteăng. Môi tiah a hơnăm 2000 nah, á hiăng châ mâu ngế yao phu, [ok xối hbru ăm hlá mơ-éa tơplôu, cho ‘nâng, ngin hiăng tí tăng rah xo i nhên vâ khoh xúa mâu nâl chêh tơdroăng ki kal tung mê.

          Klêi mê, ai hlá mơ-éa tơplôu 2 nâl Xuăn-Rơteăng dêi pôa Lê Đông prế Tạ Văn Thông-Pho\ Yăo sư-Tie#n sih chêh mơ’no a hơnăm 2008. Klêi mê, ngin ối tí tăng hlo hlá mơ-éa tơplôu 4 nâl Rơteăng-Ănglê-Pơhlăng-Xuăn dêi pôa Kenneth D.Smith, môi ngế ki hriăn ple\ng ‘na hdroâng mơngế, ‘na chu chêh, nâl tơpui lâp plâi tơnêi, xiâm rêi cho mơngế Mih, mâu hơnăm hdrối tơnêi têa châ tơleăng le\m pôa hiăng klê a kơpong tơring Đak Tô, Tu Mrông, Đak Hà, Ngọc Hồi, kong pơlê Kon Tum, chêh bro mơ’no a hơnăm 2012 nah. Ing mê, hiăng kum ăm ngin pơtối tí tăng hriăn ple\ng, chêh ‘măn, thâo xo, [ă pơtối mơnhông ‘na tơdroăng pro ti lâi vâ tơdroăng tơpui pơchuât nâl Rơteăng thăm rế pơtối châ hên vâi krâ-nho\ng o hdroâng kuăn ngo hlê ple\ng hên tâ mê nếo. Drêng hiăng ai nâl tơpui ki nếo vâ tơplôu tơbleăng, ngin ôh tá khoh tơplôu phá tơ-ê; klêi mê, ngin athế chêh ‘măn, thâo xo, vâ ai roh kơ’nâi ah, prếo ngi pơlê tơpui tơno [ă vâi krâ ki rơkê dêi hdroâng kuăn ngo i nhên ‘na nâl, rơkong tơpui ki mê, klêi mơnhên nếo chiâng chêh ‘măn, chôu râng. Xuân [ă túa ki kố, ngin hiăng pơtối mơnhông mơdêk hên ing chư chêh, nâl tơpui dêi hdroâng Rơteăng thăm rế hên tâ.

           Êng: Dế nôkố, pak^ng tơdroăng ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl Rơteăng, ngoh ối pro Kăn pho\ pơkuâ ngăn [ơrô ngăn ‘na tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl kuăn ngo-{ơrô teăng mâ Rơ’jíu Việt Nam a kơpong Tây Nguyên. Ti mê, êh ngoh hôm ai pơkâ tơdroăng ki vâ lăm klê a pơlê cheăm vâ pơtối tơpui tơno, êng mơnhên ‘na nâl tơpui, tí tăng ‘nâi ple\ng ‘na mơhno túa le\m tro, khôi túa, vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo ga ti lâi hah ngoh?

          Nhat Lisa: Hdrối nah, 3 khế ai môi hdroh [ơrô teăng mâ Rơ’jíu hmâ tơkuăm trâm mâ, tơpui tơno [ă kuăn pơlê ki hmâ tơmâng Rơ’jíu ăm mâu ngoh nâ o ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât dêi 6 nâl hdroâng kuăn ngo, cho Rơđế, Jarai, Bơhnéa, Rơteăng, K’ho [ă M’nông prếo klê a mâu pơlê cheăm dêi Tây Nguyên. To lâi hơnăm achê kố, xua tơdroăng cheăng tơkéa vâ tối ôh pá toh to lâi vâ lăm klê a mâu pơlê cheăm, xua tơdroăng cheăng chía hên, chía hơngăm. Á xuân hiăng kơdôu mơ-eăm, tơ-uân tung mâu hâi pơtê leh, Têt, lơ pâ phêp, lơ mâu roh trâm mâ vâi krâ-nho\ng o drêng thâo hrik rơngêi ting ting mê châ trâm vâi krâ, nho\ng o, kơdôu mơ-eăm lăm trâm mâ mâu ngế ki hloh hlê rơkê ple\ng cho hdroâng kuăn ngo a pơlê cheăm, vâ thăm êng mâu nâl tơpui ki ai tung nâl Xuăn, la nâl hdroâng kuăn ngo pin tá hâi teăm ‘nâi hleăng, ‘nâi tơdah nhên, malối [ă mâu nâl tơpui tối ‘na cheăng kal kí tơnêi têa, lơ mâu nâl tối ‘na cheăng khoa hok [ă hía hế, pá puih ‘nâng vâ tơplôu tơdrêng hlối. Rêm hdroh châ trâm vâi krâ, ngin pơrá chêh xo, ‘măn mơnhên, thâo xo tung kơmăi vâ tơmâng vâi krâ tơpui ti lâi ăm ga tro. Môi tiah roh lăm hrik thâo rơngêi ting ting a khế 6 hdrối kố nah, á xuân hiăng pôu, trâm pôa Dúi Dam Reng, cho Kăn hnê ngăn Ro’jíu-Um tivi kong pơlê Kontum hiăng pơtê cheăng, á tí tăng êng, hriâm [ối ing pôa hên mâu nâl ki nếo, túa ki vâ kum ăm tơdroăng tơplôu tơbleăng, chêh tối nâl kuăn ngo dêi hdroâng Rơteăng.

Nhat Lisa trâm nho\ng o ki tơmâng Rơ’jíu

          Êng: 18 hơnăm hiăng hmâ [ăng tơdroăng cheăng tơplôu tơbleăng [ă tơpui pơchuât nâl hdroâng kuăn ngo, ai tơdroăng ki lâi ki ngoh ối to tuăn tá hâi teăm chiâng pêi pro?

          Nhat Lisa: Tơdroăng ki á dế tô tuăn má môi hên nâl chư dế nôkố ngin athế tơplôu pơtân, tối leăng pơtân tiah mê, xua nâl hdroâng kuăn ngo pin tá hâi teăm tu\m. Pơtih tiô Kơxop mơ-éa Tơplôu tơrá nâl Xuăn, ki vâi tối dêi: Đại Từ Điển Tiếng Việt ki kân, chêh bro a hơnăm 2008 dêi Hngêi chêh in Văn hóa Thông tin hiăng ai lối 120 rơpâu to nâl; tung pơla mê, nâl hdroâng Rơteăng ngin xiâm ai 7 rơpâu nâl.

Ki má péa, rế hía ngin rế iâ toh chôu vâ trâm, tơpui tơno [ă vâi krâ-nho\ng o ki hmâ tơmâng Rơ’jíu, {ơrô teăng mâ Rơ’jíu Việt Nam xuân hiăng to\ng kum hên, la xua tơdroăng cheăng pơla kố kal athế pêi pro hên tơdroăng cheăng, chôu phut ki vâ lăm troh a pơlê cheăm thăm rế iâ. Á xuân pói rơhêng vâ [ơrô teăng mâ Rơ’jíu Việt Nam to\ng kum hên tâ nếo vâ mâu ngoh nâ o ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât tung Rơ’jíu châ vêh troh a pơlê cheăm, tơmâng mâu nâl, rơkong tơpui dêi vâi krâ-nho\ng o tung pơlê pơla, [ă pơtối trâm mâ, hriâm xo mâu nâl, rơkong tơpui dêi hdroâng tơná. Xua nâl, rơkong tơpui ga hmâ pơtối chiâng ai ki nếo đi đo, pin hiăng ai xiâm rêi ga, mê kal athế tơrâng vế [ă pơtối mơnhông bro thăm vâ tơxâng [ă tơdroăng rêh ối chal nếo. Malối [ă vâi o, vâi muăn dế nôkố, tâng pin prếo a pơlê kô tâng hên vâi tơpui nâl ki nếo, tâng pin hmếu pơ ối a pơlê kong kân, pin kô ôh ti ‘nâi vâi vâ tơpui ki klâi.

Ki má pái nếo, tung tơdroăng tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât rêm hâi pro ti lâi vâ rak vế tơtro [ă er, [ă tơdrá dêi hdroâng kuăn ngo tơná. Mâu vâi nho\ng o ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl hdroâng kuăn ngo akố, vâi lo ing hên pơlê pơrá phá dêi pó. Rêm kơpong pơrá ai er, tơdrá tơpui chuât pơrá phá dêi pó, ti mê, pro ti lâi vâ tơrâng vế mâu er, tơdrá tơpui chuât mê athế ối a tơdế, tơtro vâ vâi krâ-nho\ng o a rêm kơpong pơrá hlê ple\ng, ‘nâi klê. Thăm nếo tá tơdroăng ki athế môi tuăn, môi túa tung chêh kơ’noăng chư, rơkong tơpui, pro ti lâi ngoh nâ o ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl hdroâng kuăn ngo athế mơdoh chôu phut, hâi khế vâ tơdroăng chêh tối, tơplôu tơbleăng ăm ga i môi tiah, tơtro, bố bối dêi pó. Athế môi tuăn, môi túa tung tơdroăng chêh tối, tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât, pôi tá lôi ai tơdroăng môi to nâl Xuăn ngế ki kố tơplôu tơbleăng tơ-ê, ngế ki tá tơ-ê, ah ga chiâng pơrá phá dêi pó, lơ tơpui pơchuât phá tơ-ê dêi pó, tiô dêi pơlê, tơring tơná, ga tá hâi tro tâng lôi tiah mê.

          Êng: Tâng vâ tối, [ă êh ngoh tơdroăng tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât nâl hdroâng Rơteăng ti xê to tơdroăng ki hâk git xếo, mê ga cho hnoăng cheăng kân ke#ng [ă hdroâng kuăn ngo tơná?

          Nhat Lisa: Á xuân hiăng ‘nâi klê nhên, tơdroăng cheăng kố tí xê to hâk mơnâ git tê, mê ga ối cho hnoăng cheăng ki pin athế pôu râng hơngăm hngo [ă hdroâng kuăn ngo tơná. Pro ti lâi kal athế ai nâl, chư chêh, rơkong tơpui i hên h^n tâ, tơ’lêi hlê ple\ng tâ, tơtro nhên tâ, vâ khoh châ pơtâng tối, tơbleăng pơtroh ăm vâi krâ-nho\ng o tơná hdroâng pin. Kố xuân cho hnoăng cheăng dêi rêm ngế ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât vâ pro troăng prôk ki vâ tơdjêp pơla mâu troăng hơlâ, túa pơkâ hnê dêi Đảng, Luât xiâm dêi tơnêi têa troh [ă vâi krâ-nho\ng o hdroâng mơngế kuăn ngo a Tây Nguyên. Kum vâi krâ-nho\ng o hlê ple\ng nhên, ‘na khôi túa, vêa vong, Mơhno túa le\m tro, tí tăng klê ple\ng ‘na khoa hok kih thuât vâ xúa tung pêi cheăng kâ. A kơpong ki lâi mê dêi Tây Nguyên, xuân u ối trâm hên xahpá, ối ai mâu khôi túa, vêa vong ki pá tơtro, lơ tiô hmâ dêi chal vâi krâ ton t^n nah ki pá tro, ngin athế hnê tối tiah lâi veăng kum vâi krâ-nho\ng i kơdroh tah lôi mâu tơdroăng ki ôh pá tro, pơtối mơnhông mâu khôi túa, vêa vong, mơhno túa le\m tro, vâ tơdroăng rêh ối-cheăng kâ dêi vâi krâ-nho\ng o hdroâng kuăn ngo Rơteăng tối phá, rêm hdroâng kuăn ngo a Tây Nguyên rế hía rế krá tơniăn, phâi tơtô [ă kro mơdro\ng, niân nok tung la ngiâ.

          Hôm, mơnê êh ngoh!

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng