VOV4.Sêdang - Môi tiah ngin hiăng tối tung tơdroăng hâi hdrối nah, mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên dế ai tơdroăng mơ’no liăn hên tá hâi chói ai tung kơvâ păn ro, [a\ tâi tâng kơxo# liăn mơ’no tơkêa dâng 50 rơpâu rơtal liăn, pro kơvâ păn mơnăn mơnoâ akố tâk ó. Pêi lo châ liăn hên, pro kơvâ pơkuâ mâu kong pơlê môi tuăn tơdah, pro tơ’lêi hlâu ăm mâu tơdroăng pơkâ châ re\ng po rơdâ. Laga, chât rơpâu hectar tơnêi ki mâu tơdroăng tơkêa bro xúa cho tơnêi kong lơ tơnêi kuăn pơlê dế pêi chiâk deăng, pro tô tuăn ‘na tơdroăng rêh ối pơlê pơla [a\ kong prâi.

Tơ’nôm amê pro ôh tá châ tơ-[rê mâu tơdroăng pro ing [a\ng kong hơ’lêh pêt plâi hôt, pêt kơxu a kơpong, pro thăm rế tô tuăn ‘na mâu tơdroăng tơkêa pro kô tâk hên. Pơtối tơdroăng ‘’Mâu tơdroăng ki tô tuăn ing tơdroăng tơkêa bro păn ro mơ’no rơpâu rơtal liăn a Tây Nguyên’’, khu chêh hlá tơbeăng dêi Rơ’jíu Việt Nam kơpong kố ai [ai chêh dó inâi ‘’Ko ‘nhiê kong – pro pá kuăn pơlê – pơtối pro xôi tung tơdroăng pêi cheăng’’.

Plâ lối 1 hơnăm kố, a tơring Ea Kar [ă tơring }ư\ Mgar, kong pơlê Dak Lak tâng hên h^n ‘na mâu tơdroăng tơkêa păn ro kô ‘no cheăng a tơring [ă xuân cho tơdroăng ki tô tuăn, châ lơ hía drêng tơdroăng tơkêa bro tối tơbleăng. Ai tơdroăng ki mê, xua lối rơpâu ha tơnêi tung pơla ki vâ hơ’lêh ngế ki pơkuâ ngăn. Kuăn pơlê rơhêng vâ rak vế hnoăng ki pơxúa ăm dêi tơná, mâu khu ki ‘no liăn cheăng rơhêng vâ ai hên tơnêi rế ‘ló. Tá khu ki pơkuâ rak ngăn kong, xuân rơhêng vâ tơnêi tíu ki tơná pơkuâ ngăn mot tung tơdroăng tơkêa. Pôa Dương Văn Sơn, kăn pơkuâ Ko\ng ti pêt kong {uôn Yă Vom, tíu cheăng dế pâ hơ’lêh 758 ha tơnêi hơ’lêh pêt nhâ [ă pêt alâi vâ păn ro, ăm ‘nâi: Ai 358 ha dêi lối 200 rơpo\ng sap mâu kong pơlê peăng kơnho\ng lăm mot rêh ối a tơdế kong. Tâng ôh tá pơkâ ‘mot [ăng tơnêi kố tung tơdroăng tơkêa mê mơni vâi rế hdi xo tơnêi. Tơdroăng ki tơmiât tơnêi kong mê pin pêt chiâng, la ki khât gá vâ tối, vêh pêt kong gá tơpá khât.

Môi tơdroăng ki dế pêi pro tơdroăng tơkêa păn ro ki ê dêi Dak Lak cho a cheăm Ea Sol, tơring Ea Hleo, tơdroăng ki tơxup tơbriât tơnêi pơla tơdroăng tơkêa [ă mâu kuăn pơlê xuân hlo ôh tá tơniăn drêng khu ki ‘no liăn cheăng. Ko\ng ti Tơlo liăn Tê mơdró roê ‘mot kế tơmeăm Phước Thành bu rơhêng vâ chêl thie#n liăn ki po pông tơnêi [ă yă liăn ki rơpâ. Pôa Y Manh A Drơng, kăn pho\ hnê ngăn Vi [an tơring Ea Hleo ăm ‘nâi: Mơjiâng tíu ki păn ro mê kuăn pơlê môi tuăn pơcháu tơnêi [ă mot pêi pro ko\ng nhân la ‘na yă to\ng kum cho kuăn pơlê ôh tá vâ xua yă to\ng kum gá iâ khât. Tơnêi ki vâi po pông mê athế to\ng kum dâng 30% yă dêi tơnêi têa, dâng 45 rơtuh liăn tung 1 ha, la ko\ng ti mơjiâng tá hâi troh 10% tơkéa vâ tối ai 8 rơtuh liăn mê 1 sào tiah lâi chiâng. Drêng séa ngăn, ngin krếo thế ko\ng ti ki mê, vâi ối tơpui hngăm [ă ngin nếo. Vâi tối mơjiâng hên liăn tiah mê, tiah lâi ngin chiâng vâ to\ng kum.

Tiô tối tơbleăng dêi kăn teăng mâ khu pơkuâ Hoàng Anh Gia Lai, drêng pâ ‘no liăn cheăng a Daklak, a [ăng tơnêi ki lối 4 rơpâu ha ki chêh inâi, grup kố kô ‘no 320 rơtuh dollar ăm khu ki păn [ă 150 rơtuh dollar ăm hngêi kơmăi ki mơjiâng pro têa tô ro. Drêng pơxiâm pêi cheăng, rêm hơnăm tơdroăng tơkêa kố mơni kô châ liăn tơkâ dâng 4 rơpâu 650 rơtal [ă nâp liăn ăm tơnêi têa lối 1 rơpâu 23 rơtal liăn rêm hơnăm. Tiô tối tơbleăng, rêm ha păn ro, khu mơdró kâ kô ai liăn tơkâ lối 1 rơtal liăn 1 hơnăm, nap liăn ngân lối 250 rơtuh liăn.

Sôk ro mâu tơdroăng tơkêa păn ro, [ă vâ kum khu mơdró kâ re#ng châ hluăn ing tơdroăng ki tơvâ tơvân tung chêl thie#n, re#ng tối tơbleăng mâu tơdroăng tơkêa ki ai liăn tơkâ, Vi [an hnê ngăn kong pơlê Daklak pơtroh Ho#i đồng hnê ngăn kong pơlê [ă hiăng châ k^ túa pơkâ hơ’lêh 36 rơpâu ha tơnêi kong chiâng hơ’lêh pêt loăng ki iâ hâi. 16 rơpâu ha tung mê ai tơnêi pêt kong kuăn pơlê pêi pêt kế tơmeăm. 20 rơpâu ha ki u ối cho tơnêi kong, hơ’lêh vâ pêt nhâ păn ro. Tiô pôa Vũ Văn Đông, kăn pho\ pơkuâ pêi chiâk pêi deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Dak Lak tối, kong pơlê hiăng tơmiât nhên, kố bu cho [ăng tơnêi ki ku\n, ôh tá tơdjâk klâi troh hnoăng cheăng rak ngăn, mơdêk pêt kong dêi kong pơlê: Cho khât tơdroăng pơkâ hnê mơhno xiâm dêi Chin phuh [ă dêi kong pơlê Daklak cho athế rak ngăn kong. La [ă tâi tâng [ăng tơnêi ki lối 600 rơpâu ha tơnêi pêt kong dêi kong pơlê bu hơ’lêh lối 20 rơpâu ha mê. Ngin riân ngăn tiah kố, bu péa, pái pêng hr^ng xo.

Hlo tơdroăng ki ‘nâi liăn tơkâ, tơdroăng ki veăng kum liăn ngân ki mâu khu mơdró kâ păn ro tối tơbleăng, ôh ti xê kong pơlê Daklak rơhêng vâ hơ’lêh pêt kong. A Gia Lai, kong pơlê hiăng ăm phêp Ko\\ng ti Tơlo liăn păn ro Tây Nguyên hơ’lêh 2 rơpâu ha tơnêi kong chiâng tơnêi ki pêt nhâ păn ro, vâ ăm khu mơdró kâ kô hmếo pơ pêi pro tơdroăng tơkêa drêng tá hâi ai tối tơbleăng tơdjâk troh kong prâi. Tơ’nôm amê, tíu ki pêt nhâ ki hên châ mơjiâng a pơlê kong krâm An Khê [ă tơring ‘Mang Yang, tơphá tơ-ê [ă túa pơkâ ki hdrối mê dêi kong pơlê Gia Lai.

Troh nôkố, xuân tá hâi ai tíu ki păn ro ki lâi a Tây Nguyên veăng kum liăn nâp ăm tơnêi 250 rơtuh liăn 1 ha tung 1 hơnăm môi tiah ki tối tơbleăng dêi khu mơdró kâ, la tơdroăng ki ‘mêi kong prâi hiăng hlo ó khât, pro lối chât rơpâu kuăn pơlê a pơlê kong krâm An Khê, kong pơlê Gialai, athế tơdjâk ‘mêi dêi tơdroăng kố. Tíu ki păn ro châ mơjiâng pá k^ng túa pơkâ, pro têa tôh tung kơpong tơ’nôm rế ôh tá ai, chiâng ‘mêi troh hyôh kong prâi ó. Pôa Nguyễn Duy Hưng, kăn pho\ hnê ngăn Vi [an cheăm Thành An, pơlê kong krâm An Khê, tíu ki ai 1 tíu ki păn ro dêi Ko\ng ti Tơlo liăn păn ro Hia Lai, grup pơkuâ Hoàng Anh Gia Lai, tối: Trếo ki ‘no plêng plế lo a tơnêi hiu troh a tơnêi ki tâ tá dêi kuăn pơlê mê ah hiu lo a têa kroăng Pa mê têa kroăng Pa gá ‘mêi ó khât. Khu ngăn ‘na kế tơmeăm tung têa, a tơnêi [ă hyôh kong prâi lăm chu troh tơleăng la vâi tơhrâ troh sap khế 7 troh khế 9 hơnăm 2015 vâi kô ‘mâi rơnêu, la klêi mê vâi ôh tá pêi. Trếo ‘mêi ki vâi ‘no tơdrêng lo a tơnêi tíu mê gá ‘mêi ó khât.

Dế pơla kố, tung mâu tơdroăng ki tối tơbleăng dêi Grup pơkuâ Đức Long Gia Lai, a tíu cheăng duclonggroup.com, xuân ối mơđah [ai chêh ‘’Pêt loăng kơxu tơ’lêi châ liăn hên’’, tối tơbleăng ăm tơdroăng cheăng kâ kân, ai liăn tơkâ sap ing pêt kơxu, ôh ti xê to dêi Đức Long mê ối tá Hoàng Anh Gia Lai. Rơkong tiâ mơnhên ki ai khât kố hiăng phá tơ-ê khât. Đức Long Gia Lai tah lôi kơxu, hmếo pơ mơjiâng xêh tíu ki păn ro a tơnêi kong hiăng hơ’lêh, pơtối mê, tối tơbleăng păn ro ai hên liăn tơkâ [ă pâ tơ’nôm 7 rơpâu ha vâ po rơdâ tơdroăng tơkêa păn ro vâ po rơdâ tơdroăng tơkêa a 3 kong pơlê Gialai, Daklak, Daknông.

Tây Nguyên dế ối tro kong tô mơdrăng khăng khoăng ó, sap nah tá hâi chói ai tung to lâi hr^ng hơnăm kố, mê rế kal hlo nhên tơdroăng ki kơnía git dêi kong. Lối rơpâu rơpo\ng kơtiê, ôh tá ai tơnêi pêi kâ xuân dế cho tơdroăng dêi kơpong. Tung pơla mê, tơdroăng ki châ liăn tơkâ hên, bu nếo cho tơdroăng ki tơmiât. Tây Nguyên kal pro hơ’lêh tơdroăng ki tơmiât chiâng tơdroăng ki ai khât, la kal hơ’lêh môi túa ki tơpui lối pơto tiah mê hiăng pro hơ’lêh kong loăng ki ti dâi chiâng kong ki pêt kơxu, mê cho tơdroăng ki ôh tá ‘ló khât.

Katarina Nga tơplôu [a\ tơbleăng