VOV4.Sêdang -Yă tiu ối a kơ lo ki kơnâ tung to lâi hơnăm hiăng hluâ, pro kuăn pơlê ki pêi chiâk pêi deăng mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên pơtối tơbriât dêi pó pêt hên hdrê loăng ki kố. Pơxiâm apoăng rơnó mê hơnăm kố, a Dak Lak, hên rơpo\ng kuăn pơlê hiăng ko ‘nhiê dêi kơdrum kơphế, kơxu vâ xo tơnêi ki mê pêt tiu. Ôh tá vâ hmâng mâu tơdroăng ki tối tơbleăng dêi kơvâ ki ai tơdjâk [ă tơdroăng ki iâ hdrong, pơreăng xông tâ tú a hên kơpong, kuăn pơlê xuân tơbriât dêi pó pêt tiu. {ai tối tơbleăng dêi Minh Huệ, ngế chêh hla tơbeăng tung Rơ’jiu Việt Nam a Tây Nguyên ai mơnhên ‘na tơdroăng mê.

            Klêi kơ’nâi kong mêi apoăng rơnó, rơpo\ng poâ Trần Văn Dũng, ối a thôn Yên Khánh, cheăm Ea Tân, tơring Krông Năng, hiăng thâ re\ng pêi dêi tơnêi vâ hbrâ pêt xiâm tiu. Tung [a\ng deăng 1 sao kơphế nếo lâk tah, ối hên h^n xiâm rêi, hên h^n trăng [ê-tông hiăng klêi mơdâng. Poâ Trần Văn Dũng tối, chiâng lâk tah kơphế cho vâ pêt tiu: Á xuân hiăng tơmiât nhên, nôkố kơphế yă chu rơpâ ‘nâng, ôh tá tơniăn, tiu mơhé yă chu ối 40 rơpâu, 50 rơpâu môi kilô xuân ối hôm tâ.

Môi tung mâu kơdrum tiu nếo tung [ăng tơnêi pêt kơphế.

Poâ Đỗ Văn Long, kăn hnê ngăn Vi[an cheăm Ea Tân, tơring Krông Năng ăm ‘nâi, yă tiu a kơlo 150 rơpâu liăn môi kilô tung to lâi hơnăm, pro khu râ kăn pơkuâ cheăm ôh tá ‘nâi túa vâ mơdât, pơtâng tối kuăn pơlê pôi tá tơbriât dêi rơpó pêt tiu. Bu tung to lâi hơnăm kố, hiăng ai lối 500 hectar kơphế a cheăm tro ko ‘nhiê vâ pêt tiu: Achê pơla kố tơdroăng tơbriât dêi rơpó pêt tiu hên h^n, ki hên kuăn pơlê hlo dêi pó pêt tiu, mê pêt [ối há, ôh tá tiô pơkâ ki lâi. Pơla kố nah ai hên h^n tiu re\ng hlâ, [a\ hrá hlâ, xiâm kối cho túa pêi pêt rak ngăn dêi kuăn pơlê ôh tá tơtro tiô khoa ho\k, ki hên cho hriâm túa rak ngăn a dêi pó.

            Tiô pơkâ troh hơnăm 2020, [a\ng pêt tiu dêi kong pơlê Dak Lak a kơlo 12 rơpâu hectar. Mơhé tiah mê, nôkố [a\ng pêt tiu a kong pơlê kố hiăng hluâ 16 rơpâu hectar, tung mê, vâ chê tơdế cho pêt nếo tung 2 hơnăm achê kố. Ôh tá pêt to tiu a kơpong [a\ng tơnêi nếo, mê pêt a mâu xiâm loăng tât khía, pêt a hên xiâm loăng ki ê, laga ki hên rơpo\ng hiăng ko ‘nhiê kơphế, kơxu vâ pêt tiu, thăm nếo pêt tiu a xiâm loăng kơxu. Poâ Huỳnh Quốc Thích, kăn pho\ pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê Dak Lak, pơchân, tâng hên h^n kuăn pơlê tơbriât dêi rơpó pêt tiu, mê kuăn pơlê cho ngế ki tro lu\p: Xiâm tiu pêt a loăng kơxu, drêng loăng kơxu u\m, mê kô u\m tâi loăng.  Xua mê, pôi tá pêt a xiâm loăng kơxu, ah tâng xiâm loăng kơxu lơ u\m ‘lo, hlối u\m tá tiu. Tá tui lui ‘nhiê dêi kơphế, hlâ kơxu, tiu xuân hlâ há, cho rơ-iô khât. Túa ki rơkê tơtro kuăn pơlê rak ngăn dêi loăng plâi ki tơná ai, rak ngăn tơtro, thăm mơ’no liăn rơvât phon vâ pêi lo hên. Mê nôkố tâng pin tơbriât dêi pó pêt, ôh tá ai kơbố ‘nâi 2 – 3 hơnăm nếo, yă tiu hôm tơniăn môi tiah nôkố.

            Tá hâi ‘nâi yă tiu tung mâu hơnăm la ngiâ ga tiah lâi, laga ki ôh tá tơniăn ing tơdroăng tơbriât pêt tiu, nôkố pơrea\ng xông kâ ‘nhiê hên h^n. Tiô tơbleăng nếo má môi dêi Khu pơkuâ pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Dak Lak, dâng 20% [a\ng pêt tiu dêi kong pơlê tâ pơrea\ng khêi hlá, hrá hlâ, 16% [a\ng ki tro pơrea\ng re\ng hlâ. Pak^ng mê chât túa pơkeăng ki ê xông kâ ‘nhiê, pêi lo tiu kơdroh hên ó.

            Ôh tá xê to a kong pơlê Dak Lak, mê hên kơpong pêt tiu hên má môi, môi tiah }ư Sê, kong pơlê Gia Lai, Dak Rlâp, kong pơlê Dak Nông, tíu ki kuăn pơlê rơkê tung pêi pêt rak ngăn tiu, xuân trâm pá xua pơrea\ng pro tiu re\ng hlâ, hrá hlâ. Troh mơ’nui hơnăm 2014, lâp kơpong Tây Nguyên hiăng ai 1 rơpâu 400 hectar tiu ko tah xua pơrea\ng xông kâ ‘nhiê. Tiên sih Lê Ngọc Báu, kăn pơkuâ ‘na khoa ho\k kih thuât pêi chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên, mơnhên, mê xua cho kuăn pơlê tơbriât dêi pó pêt ôh tá ‘nâi kih thuât rak ngăn: Tơbriât pêt hên môi tiah mê ga kô pro hên tơdroăng ki pá puât [a\ ôh tá krá tơniăn: Nôkố cho hên [a\ng tiu hiăng tro tâ pơrea\ng re\ng hlâ, hrá hlâ, [a\ rêm hơnăm ai rơpâu hectar tiu thế ‘nhiê tah. Má péa nếo, ki hên [a\ng tiu tro pơrea\ng virus, pơrea\ng kố ôh tá pro tiu hlâ, laga kô pro tiu ôh tá dâi le\m, plâi ôh tá kơtóu hên.

            Tiu cho kơxái plâi pá vâ pêt [a\ rak ngăn, tơdroăng mơ’no liăn apoăng xuân hên. Tâng hmếo to tơbriât pêt drêng hlo yă tiu kơnâ, pêt ôh tá vâ tiô pơkâ, ôh tá vâ tơmiât nhên hdrối, thăm nếo ko tah mâu loăng plâi ki ê vâ pêt tiu, kuăn pơlê kô trâm pá ó, tro lu\p hên.

A Sa Ly tơplôu