VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ng o [ă pú hmâ! 3 hâi têt hiăng tơkâ hluâ, la rơnó hơngui xun ối xo\n. Mâu hâi tung rơnó hơngui, tung rêm kơpong lâp tơnêi, ing peăng kơnho\ng mot peăng hdrôh, ing mâu kơpong kong ngo trôh kơpong tơbăng tơnêi têa, troh mâu tíu kơtiê xahpá la a kơpong kố kro mơdro\ng hên kế tơmeăm, malối ‘na khôi túa, vêa vong. Hâi kố, pó vâi krâ nho\ng o rơtế [ă ngin veăng lăm ngăn tung rơnó hơngui a mâu pơlê cheăm dêi tơnêi têa, sap ing tơnêi tíu ki pá kơnho\ng dêi tơnêi têa, kong ngo hmốu Hà Giang, troh kơpong peăng hdroh ai hên to kong tôu [ă khía têi.

Pin kô prôk lăm ngăn a tơrêm tíu, pơlê pơla tung rơnó hơngui ing tơnêi tíu ki a ko dêi tơnêi têa-cho kong hmốu Hà Giang, cho tơnêi tíu ki pá puât mơhé hiăng lăm trôh hên hdrôh akố, la xun ôh tá hâi teăm tâi tơdroăng tơviah hiâm mơno ki kâi chân dêi mơngế ki rêh ối a kơpong kố.

A tơnêi tíu ki tro kong prâi pro ôh tá tơniăn, đi đo pơloăng mơnúa ó má môi dêi Việt Nam, rơnó hơngui hiăng trôh, pó kô trâm hlo ki le#m tro, mê cho môi ngế kơdrâi lo lăm drô chêk deăng xua tơbrê tơbrêh, la ếo pơtâk xun ai hên mơngiơk, môi tiah ai tơdroăng ki sôk ro đi đo; lơ bu ai môi tơkâng răng đào hlá dế tơpê, hlo to mâu rơnâ reăng ki rơtăng xua ki tơhlôu dêi khía hơhngiú a k^ng kơnâng ki pro [ă hmốu.

Mơngế Mông A Hà Giang ai môi túa tơlá, mê cho tơlá ki têa kơtê. Ôh tá ‘nâi ga hiăng ai sap ing la lâi nah, la túa tơlá ki têa kơtê bu chiâng phêp pro apoăng hơnăm nếo, sap ing mê, mâu vâi drôh vâi rơtăm chiâng tơhmâ dêi pó. Ối a hbêa ngo, to mâu vâi rơtăm, mâu vâi drôh xah ôm hêi a rơnó hơngui. Kơdrâ ai môi ngế rơtăm klâ dêi ing khu pú, siâm trôh achê môi ngế vâi drôh [ă chôa lâng têk dêi ko\ng, chôa lâng … têa a kơtê dêi ngế drôh.

Nâ Sùng Thị Say, ối a kơtâo Lũng Hoài B, cheăm Sà Phìn, tơring Đồng Văn, kong pơlê Hà Giang tối nhên ‘na túa tơlá têa kơtê tiah kố : Pơtih, khu vâi rơtăm kố hlo khu vâi drôh pá tá, tâng tung hiâm mơno vâi vâ mê peăng vâi rơtăm ki djâ ahdrối lăm têa kơtê vâi drôh. Tơdroăng kố ôh tá xê hbrâ tơnáo ahdrối [ă xun ôh tá ‘nâi hdrối. Khu vâi rơtăm mê tâng ối a k^ng troăng, khu vâi rơtăm prôk luâ, hlo hâk vâ vâi drôh ki lâi, vâi bro dêi châ prôk lăm prôk vêh, têa môi xôh a kơtê, ôh tá tơpui tối ki klâi, hlối châ hdâ. Tâng vâi drôh ki hâk vâ ngế rơtăm ki mê ga kô tó, xun ôh tá hôu ki klâi, la tâng ôh ti vâ, ga kôm hôu tơdrêng, lơ dơdât tiu pá ro\ng têa kơtêi ngế rơtăm ki mê. Kho\m châ têa kơtê ngế rơtăm ki hiăng têa kơtê ga âi mê nếo lôi. La tâng péa ngế xơrá hiăng tơmiât vâ dêi rơpó, drô troăng vêh a hngêi, prế rế prôk rế tơpui tơno, drêng hiăng trôh hngêi prế tơklâ dêi pó. Trôh kơxo hâi kơ’nâi ah, trôh mâu hâi kơ’nâi mê nếo, prế pơtối trôh a tíu ki hiăng pơxiâm trâm dêi pó apoăng nah, tơhrâ dêi pó tơdroăng kố tơdroăng mê.

Drêng hiăng vâ dêi pó khât, ngế drôh [ă ngế rơtăm mê kô ‘’têa kơtê’’ dêi rơpó tu\m 9 hdrôh, tơkéa vâ mơhno tối hiăng vâ dêi pó khât, tơkôm to tăng ngế leăm, ngế pro chó vâ mơjiâng ăm prế chiâng môi on  veăng. Tâng hiăng vâ dêi pó, la tá hâi teăm têa kơtêi dêi pó tu\m 9 hdrôh, prế athế tơkôm trôh hâi kơ’nâi ah nếo. Tâng xun ôh tá hâi teăm têa tu\m châ 9 hdrôh, lơ ôh ti châ trâm dêi pó xếo, mê cho tơdroăng ki prế ôh tá vâ dêi pó. Klêi mê, prế pơrá lăm tăng xêh ngế pú hmâ ki ê nếo.

Túa tơlá tăng xo kơdrâi dêi mơngế Mông pak^ng rơkê te#n rơne#m, te#n hmôu, jiâ, khăn, văn, rơmoăng, ngế drôh ki mê athế ai ivá rơdêi, chêng athế piê kân truâ xu xêt hâ le#m. Mâu vâi drôh ki tiah mê kô kơhnâ pêi chêk pêi deăng, ai kuăn hên [ă rơkê kơhnâ, krâu păn roăng dêi kuăn ‘ne#ng. Xua mê, lăm xah ôm a hâi Têt, mâu vâi drôh ki rơdêi, rơkê te#n tơmeăm khoh tro hên mâo vâi rơtăm dơdât têa kơtê vâ pro tơhmâ.

Têa kơtê ki cho khât ga cho vâ mơhno tối hiâm mơno tơná vâ khât, pro pơro, tơdroăng ki vâ mơhno tối tơru\m, hâk mơnâ dei rơpó pơla kuăn mơngế a kơpong tơnêi ki to hmốu kố, xua mê, nâ Sùng Thị Say tối [ă á, ôh tá xê to mâu vâi drôh rơtăm ki hâk vâ túa tơlá têa kơtê, mê tá mâu vâi hdrêng ki ku ku\n xun hiăng hriâm túa tơlá ki kố. Mâu vâi kuăn ‘ne#ng 4 trôh 5 hnăm, ối tơx^n, hâi têt xun pâ dêi nôu pâ ăm xâp ếo nếo, vâ lăm têa kơtê. Tâng vâ tối, túa tơlá ki têa kơtê ti xê ngế ki lâi hâk ngế ki lâi mê nếo têa, mê xun ai môi ngế ối tơx^n prôk luâ a môi ngế vâi drôh, tâng ga hâk vâ ‘nêk têa ga kô têa drăng kơtê môi hdrôh, klêi mê, ga hdâ xêh, môi tiah ti ai tơdroăng klâi. Xua mê cho túa tơlá, vâi xun pá ai hôu ki klâi, thăm nếo rế sôk hâk. Ti xê hiăng vâ dêi pó mê athế têa kơtê. Tâng vâ tối păng ‘nâng, mê cho têa kơtê ki vâ xah ro tê.

               Ô vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ ! Pơlâng [ă Hà Giang to mâu tơnêi tơníu hmốu kơroh kơrâm, mâu kơdró pơtâk tơ-eăng tơdah hluâ tâ inôa, pó vâi krâ-nho\ng o rơtế [ă ngin lăm pôu ngăn tơnêi tíu Lạng Sơn, mot hyông tung khôi túa dêi mơngế Tày-Nùng [ă veăng xah hêi tơdroăng ki tơná mơngế Tày tối dêi Lày Cỏ, ga vâ bô bố tơdroăng ki pin hmâ xah wan-tu-ti mê há.

‘’Lày cỏ’’ lơ ối tối ‘’Lạy cỏ’’, rơkong pin tối cho vâ môi tiah wan-tu-ti mê há, cho túa xah ôm hêi tiu vâi krâ rôh nah hmâ hlo hên tung pơlê pơla dêi mơngế Tày a kong pơlê Lạng Sơn. Ti xê to Lạng Sơn, mê kuăn pơlê a Cao Bằng, Bắc Cạn xun hâk git kơ tơdroăng xah hêi kố. Tâng vâ tối, mâu vâi rơtăm dêi mơngế Tày, Nùng xun châ xah ôm Lày Cỏ. Ti xê to tung pơko\ng, mơd^ng Têt mê tung pơla lăm a klâng, lơ me#n pro hngêi, vâi xun xah. La ai tơdroăng, ôh tá ai kơbố ki xah xo xo. Athế ai drôu ôu ‘nôi, athế chía pôu iâ ‘nôi mê tơdroăng xah ga rơthăm rế ro, rế hlik khât. Bu kal ai péa pái ngế [ă ku kếo drôu ga hiăng chiâng ai tơdroăng ki xah hêi. Pôa Nguyễn Công Trình, kăn [ơrô mơhno mơjiâng túa le#m tro dêi tơring Tràng Định, kong pơlê Lạng Sơn tối: Mot tung pơla rôh ki hơniâp ro, ngoh o, pú hmâ trâm mâ dêi pó, idrâp xah wan-tu-ti kố chuât xơtó troh a mơnât hngêi xun ối tơdro ‘nôi. Hyôh drôu ki xăng xun pro kơnâng chiâng tơviâ tơve#ng.Tơdroăng xah pơxô wan-tu-ti kố hiăng ai sap rơxông vâi krâ ton rôh nah, sap ing hâi ki á xông kân a hiăng hlo mâu khu vâi ngoh nâ hiăng hmâ xah tơdroăng kố tung mâu hâi pơko\ng, hâi to hngêi nếo, klêi mê tung tơdroăng ôu drôu ki ê.

Ôh tá ‘nâi xah pơxôh kố ga ai sap ing la lâi nah, xun tá ti ai kơbố ‘nâi vâ tối mơnhên Lày Cỏ ga cho vâ pro ki klâi. Túa ki xah pơxôh kố xuân vâ môi tiah tơdroăng ki vâi ‘ne#ng hmâ xah wan-tu-ti mê há, la bố ai 2 ngế tê ki pơxôh [ă dêi pó. Péa ngế kô mơ’no tơdrêng dêi mâu hơ’răng ko\ng [ă mơnháu tối mâu kơxo# phá xêh tơná, tơpui rơkong kuăn ngo, xêo sap kơxo# xơrô trôh a kơxo# 10. Ngế ki lâi mơnháu tro kơxo# ki péa ngế hiăng mơhno hơ’răng ko\ng ngế ki mê kô châ [lê. Pôa Trần Quốc Huynh, ối a thôn Nà Trà, cheăm Kháng Chiến, tơring Tràng Định tối mơnhên: Pơtih, hâi kố, tung pơlê ai pơko\ng óng mế, kơxo ah cho hâi mơd^ng, hmôi ah cho hâi têt, vâi kô tơku\m dêi pó xah pơxôh ‘na tơdroăng kố. Klêi kâ hmê, xâu dâng tơpah lơ tơheăm ngế tơku\m dêi pó ga hiăng, ai 1 ku kếo drôu, ai drêng ‘nâ vâi xuân tơhôu, tơkeăng dêi pó, tâi 20 phut xuân tá hâi teăm klêi môi xôh xah pơxôh.

Xah pơxôh ki kố xuân cho vâ mơhriâm ăm ngôa hlôh rơkê re#ng. {ă mâu vâi rơtăm hdrông mơngế Tày, Nùng xah pơxôh kố xuân cho rế vâ ai tơdroăng hơniâp ro, sôk suâ, xuân cho vâ mơhno tối ki ó rơdêi dêi ivá mơngế vâi rơtăm, vâi kơnốu. Tâng hiăng ai môi ngế tu dêi ko a kơ-[ăng, kô ai nếo mơngế ki ê brôk tơdjâ xah pơxôh. Hneăng xah pơxôh kố bu klêi drêng péa ngế mê hiăng pá kâi, xua hiăng tơbrêi, hiăng pou drôu, tu dêi ko a kơ-[ăng. Vâi rơtăm hdrông mơngế Tày, Nùng tâng vâ tối ngế ki lâi xuân rơkê tơdroăng xah pơxôh kố, vâi ối phak dêi pó ôu drôu, malối [ă ngế ki thu. Thăm nếo, tung mâu rôh kâ hmê xun hiăng ai hên vâi kơdrâi ki hâk hlik tơdroăng xah pơxôh kố, vâi ối brôk khu vâi rơtăm, vâi kơnốu tơ’noăng xah pơxôh. Mâu vâi hdrêng lo lăm ngăn hlo mâu vâi ngoh, vâi nâ xah túa ki kố vâi xuân vâ hriâm xêh, trôh xâu dâng 14, 15 hơnăm vâi pơrá hiăng chiâng mâu ngế ki xah pơxôh rơkê. Tung tơdroăng hơniâp ro, sôk suâ mê, malối a mâu hâi Têt a kơpong kong ngo peăng kơnho\ng, thăm hlo rế ro ó tâ nếo drêng ai tơdroăng xah pơxôh kố.

Pơlâng [ă Lạng Sơn, ngin pâ phêp pó vâi krâ-nho\ng o lăm pôu ngăn tơnêi tơníu kơpong tơdế tơnêi têa, mot tung tơnêi dêi Khánh Sơn, kong pơlê Khánh Hòa, cho pơlê dêi hdrông mơngế Raglai ki preăng ai vâi ‘nâi klê, mơhé tung kơpong kố, ai hên túa tơlá, khôi hmâ ki châ ô eăng ó má môi.

Pâ Điệp, cho inâi ki vâi hmâ khe#n cho Mấu Xuân Điệp, ối a thôn Tà Nĩa, pơlê kân Tô Hạp, tơring Khánh Sơn, kong pơlê Khánh Hòa tối, cho mơngế Raglai mê bố bố tá hâk git prôa Chapi!

Idrâp prôa hiăng mot tung hên xôh koi pốu hlâk dêi o ku\n Mấu Xuân Điệp hnăm ki mê nah, nôkố, pôa hiăng châ 70 hnăm. {ă nôkố, drêng hiăng ai cháu peăng kuăn kơnốu, cháu peăng kuăn kơdrâi, pôa xo dêi prôa Chapi rêi vâ lông dêi cháu koi i hlâk. Mâu cháu ôh tá păng koi, a xo dêi prôa rêi pơlông ăm vâi koi hlâk hlối. Pôu a ro\ng lơ ăm koi a ning nông rêi prôa vâi cháu tơ’lêi koi hlâk ‘nâng.

Chapi ga ai hên tơdrá pơrá phá dêi rơpó. Môi tiah rêi tơdrá Tu-mu-ya, cho drêng lôi tơnâp kiâ ; Tơdrá Ri-wư cho rêi tung hâk suâ ôu kâ pơko\ng óng mế ; Sa-pa-thâu cho rêi a rơnó xuâ báu, krí dêi tơmeăm ; klêi mê, A-lâu tơdrá ki pơthông pơla khu drôh rơtăm ; Ca-tnâu-ca-cu, cho vâ mơhnho tối tơdrá dêi tơtrâu kong [ă hía hé. Hdrông mơngế Raglai tối dêi : Ôh tá chiâng pro prôa, ôh tá chiâng rêi prôa Chapi mê ôh tá tơxâng cho kuăn cháu dêi hdrông mơngế Raglai. La prôa Chapi cho túa prôa dêi mâu ngế kơtiê. Bố kal tơkôm a mâu hâi ki ôh tá ai mâ khế, xoi dêi tơkâ, vok lo lăm tung kong kô châ trâm hlo kơlá ki hiăng krâ, ko xo vâ pro prôa Chapi. Lăm ko kơlá a hâi má 27 lơ hâi má 29 ga khế ‘lâp. Tâng lăm ko kơlá a kơmăng ai bâ khế kơmuâ kô tơ’lê kâ. Ko kơlo hmâng to vâ bu kal ‘măn ai to lâi hâi xo, kơmuâ kô xông kâ ‘nhiê tâi tâng.

Mơhé prôa ki kố cho tơmeăm ki ôh tá xê kân k^n ki klâi, la tâng ‘nâi xúa tro tơdroăng ga kô ai pơxúa hên tơdroăng tung hiâm mơno mơngế. Idrâp prôa kố kô châ rêi tung hên rôh. Pó vâi krâ-nho\ng o kô  tơmâng idrâp prôa Chapi rêi drêng hâk ro klêi châ xuâ báu tiah kố:

Nôkố, pin pơlâng [ă mơhno túa le#m tro dêi hơhdrông mơngế Raglai, pó vâi krâ-nho\ng o kô tiu ngin lăm trôh a kơpong peăng hdrôh tơnêi têa, cho tíu ki ai khía [ă kong tôu. Ai môi pơlê ki xah ôm hyôu dêi hdrông mơngế Chăm a kong pơlê An Giang hiăng pro chôu vế đi đo [ă rêm ngế tơmối. Mê cho kơtâu dêi hdrông mơngế Chăm, inâi Phũm Soài ki pêng păm to mơngế. Hmôu, tơmeăm te#n dêi pơlê Phũm Soài rơxông hdrối nah xun hiăng châ ôu eăng châk hơngế troh ukố umê, kơto plong drô tiu têa kroăng Cửu Long mot tung lâp lu, lăm troh a mâu kong têa ki ối rơtâ tá achê. Tiu rơkong jâ Sa Máh tối, môi ngế ki hmâ te#n hmôu, jiâ, rơmoăng [ă kơtong ku\n a Phũm Soài, mơhé nôkố, tơdroăng te#n tơmeăm ai rơneăm bro hên túa ki nếo, pro chía krip tâ hdrối nah, la xun ối rak vế dêi túa te#n hdrông mơngế Chăm rôh nah. Mơngế Chăm preăng xúa prế mơngiơk tuam khêi. Mơngiơk ngiât, bông cho ai hên ngế vâ teăn rơneăm bro. Kên klup ko vâi hmâ te#n pro mơngiơk tr^ng lơ mơngiơk ngiât. Hdrông mơngế Chăm xâp ếo ôh tá ai rơnuâ ki klâi hên. Thăm nếo, xua vâi cho mơngế kuăn khôp Islam, mê hên ngế athế tăng rah xêh mơngiơk ki ngiât, prăng vâ xâp.

               Ô vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ! Kố cho tơdroăng nếo ai ki kal vâ ăm hên ngế ‘nâi: Phũm Soài cho môi tung pơlê ki ối rak vế túa tơlá pêi cheăng rôh hvâi krâ ton nah, châ kong têa Hà Lan ‘no liăn to\ng kum vâ mơjiâng chiâng ‘’Tíu ôm hyôu dêi kuăn pơlê’’. Kơvâ ngăn ‘na ôm hyô dêi kong pơlê An Giang dế mơnhông mơdêk tour ôm hyô Homestay ki dó inâi ‘’Chiâng mơngế Chăm’’.

               Ô vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ! Pó nếo rơtế [ă ngin prôk lâp lu kơpong pơlê pơla, kong kế dêi lâp tơnêi têa. Ngin ôh tá djâ pó prôk trôh a mâu tíu ki krip krih ro rih tung kơpho#. Ngin bu brôk pó lăm trôh a mâu tíu ki pó tá hâi teăm châ lăm trôh, lăm hlo. Bu kal tot pơtê amê iâ, tí tăng ‘nâi tơdroăng bu iâ, pó kô hlôh klê dêi tơná tro piu lôi môi kơpong ki le#m lih ki pó tá hâi [e#ng ê tơmiât vâ lăm ôm hyô.

Nhat Lisa tơplôu