VOV4.Sêdang - Gia Lai cho kong pơlê ai tơdroăng cheăng kâ tơkôm to tung pêi chiâk pêi deăng, [ă mâu kế tơmeăm ki xiâm cho kơphế, tiêu, kơxu. Tung mâu hơnăm hiăng hluâ, rơtế [ă ivá mơ-eăm dêi kuăn pơlê [ă khu mơdró kâ, tơdroăng ki ăm mung liăn vâ xúa tung pêi chiâk pêi deăng cho ki xiâm ‘na tơdroăng to\ng kum, veăng kum kal khât tung mơnhông mơdêk cheăng kâ rêh ối, a kong pơlê. {ai chêh ‘’30 hơnăm hlối to\ng kum ăm kơvâ pêi chiâk pêi deăng mơnhông mơdêk krá tơniăn’’ dêi ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a Tây Nguyên.

Rơpo\ng pôa Huỳnh Đình Hội, ối a thôn Cây Xoài, cheăm Ia Hla, tơring }ư\ Pưh, kong pơlê Gia Lai cho rơpo\ng pêi chiâk deăng, tê mơdró rơkê. Nôkố rơpo\ng pôa ai kơdroăng păn chu, păn 400 to chu kăn [a\ lối 4 rơpâu 500 to chu kriếo. Rơtế amê, rơpo\ng pôa ai kơdrum tiêu kân rơdâ 12 hectar nếo châ krí xo hơnăm má môi. 5 hơnăm kố nah, rêm hơnăm rơpo\ng pôa Hội pêi lo liăn tơkâ dâng 5 rơtal liăn [a\ kô tâk hên tung la ngiâ kố ah, drêng kơdrum tiêu hiăng plâi kơtốu hên. Ối dêi tung dế kơdrum tiêu ngiât le\m, rơpo\ng pôa Hội sôk ro tối ăm ‘nâi, châ tơ-[rê môi tiah hâi kố, rơtế [a\ tơdroăng mơ-eăm dêi rơpo\ng, mê troăng hơlâ tơnêi têa ăm mung liăn vâ mơnhông pêi chiâk deăng cho tơdroăng ki kal: Tiô xêo ngăn, á mung pêi chiâk deăng troh nôkố hiăng 20 hơnăm. Apoăng nah á mung 20 rơtuh tê, ing kơxo# liăn pêi chiâk deăng mê, tơdroăng cheăng kâ rơpo\ng á choâ ‘lâng mơnhông tơtêk, sap ing ai păn 20 to chu kăn [a\ pêr tiêu bu 2 – 3 sao tê. Troh nôkố, a hiăng mung liăn vâ pêi chiâk deăng vâ chê 20 rơtal liăn. Xuân kơnôm hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng mê troh nôkố rơpo\ng á mơnhông tơtêk môi tiah mê.

Troăng hơlâ ăm mung liăn vâ pêt kơphế nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ cho pơxúa khât [a\ châ tơ-[rê

            Môi tiah rơpo\ng pôa Huỳnh  Đình Hội, troăng hơlâ tơnêi têa ăm mung liăn kum mơnhông pêi chiâk deăng hiăng kum chât rơpâu rơpo\ng kuăn pơlê a kong pơlê Gia Lai ai liăn vâ mơ’no tung pêi chiâk deăng, tê mơdró châ tơ-[rê hôm.

            Rơtế [a\ kuăn pơlê, hên khu tê mơdró a kong pơlê Gia Lai xuân kơnôm troh tơdroăng to\ng kum ing troăng hơlâ mung liăn vâ kum mơnhông pêi chiâk deăng. Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu kơphế Ia Sao 1, ối tung Ko\ng ti kơphế Việt Nam cho môi tung mâu khu tê mơdró ai tơru\m ăm mung liăn [a\ hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê tơring Ia Grai. Nôkố, hên [a\ng kơphế dêi ko\ng ti hiăng krâ, plâi ôh tá kơtốu hên, kal liăn vâ vâ pơtối pêt kơphế ki nếo tung [a\ng kơphế hiăng krâ mê. {a\ kơxo# liăn ăm mung troh 39 rơtal liăn, dâng 200 hectar kơphế hiăng krâ dêi ko\ng ti dế châ pêt kơphế nếo tung [a\ng ki mê, hên [a\ng kơphế hiăng châ krí [a\ plâi kơtốu hên. Pôa Nguyễn Hữu Đại, Kăn pơkuâ Ko\ng ti kơphế Ia Sao 1, tối ăm ‘nâi: Drêng hnê mơhno dêi Chin phuh [a\ Ko\ng ti kơphế ki kân Việt Nam ‘na pơtối pêt kơphế nếo tung [a\ kơphế hiăng krâ, mê tơdroăng ăm mung liăn vâ pêt kơphế cho tơdroăng vâ mơnhông pêi chiâk deăng. Ko\ng ti nôkố xuân hiăng ai liăn [a\ châ hngêi arak liăn Agribank pro tơ’lêi hlâu ăm mung. Ko\ng ti kố xuân hiăng pêt hên kơphế hiăng châ krí plâi.

            A kong pơlê Gia Lai, nôkố hiăng ai chât hngêi arak liăn ăm mung liăn. Laga, hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng cho hngêi arak liăn ki má môi kum tung mơnhông cheăng kâ – rêh ối pơlê pơla a kong pơlê, kơxo# liăn mơ’no vâ chê 30%, kơxo# liăn che\n hngêi arak liăn châ 21%. Xêo troh tâi hơnăm 2015, tâi tâng kơxo# liăn ki che#n hngêi arak liăn kố châ vâ chê 12 rơpâu rơtal. Lâp kong pơlê ai 32 tíu cheăng ối tung khu kố, tung mê ai 23 tíu cheăng [a\ 8 [ơrô tơdah vâ pro mơ-éa. Troăng hơlâ ăm mung liăn kum mơnhông pêi chiâk deăng châ hngêi arak liăn po rơdâ pêi pro sap pơlê kong krâm troh mâu kơpong thôn pơlê tung kong pơlê, [a\ lối 1 rơpâu tôh mung liăn [a\ kơd^ng. Tối ‘na tơdroăng pêi cheăng dêi hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Gia Lai, pôa Nguyễn Đức Hoàng, kăn pho\ hnê ngăn Vi[an kong pơlê Gia Lai tối: Hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng xuân hiăng pêi pro tơtro mâu troăng hơlâ dêi Tơnêi têa, mâu tơdroăng hnê mơhno dêi Tơnêi têa tung kong pơlê. Kơxo# liăn ăm mung hiăng troh [a\ kuăn pơlê, kum tung tơdroăng hơ’lêh hdrê pêt, kum hơ’lêh tơdroăng hlê ple\ng dêi kuăn pơlê a kong pơlê, kum tung tơdroăng cheăng ki kân nôkố cho mơjiâng thôn pơlê nếo. Ai hên rơpo\ng kuăn pơlê cho vâi krâ nho\ng o hdroâng kuăn ngo, hơnăm ối nếo, bu 35 – 38 hơnăm tê, vâi hiăng ai ivá mơjiâng pro hngêi dâng 300 rơtuh liăn [a\ roê rơxế ôtô. Laga ing hên troăng hơlâ to\ng kum ăm mung liăn cho hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng, ai kum ăm mung liăn vâ pêi chiâk deăng, thôn pơlê.

            Mâu tơdroăng châ tơ-[rê tung pơla kố nah cho vâ mơhnhôk mâu kăn [o#, mâu hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng kong pơlê Gia Lai mơ-eăm tung la ngiâ kố ah. Pôa Phan Tiến Thu, Kăn pơkuâ hngêi arak liăn, tối: Hngêi arak liăn troh nôkố hiăng mơ’no liăn tung pêi chiâk deăng, kơpong thôn pơlê châ 86% tung tâi tâng kơxo# ăm mung vâ chê 12 rơpâu rơtal liăn. {a\ 66 rơpâu rơpo\ng mung, mê rơpo\ng mung pêi chiâk deăng châ 81%. Peăng hngêi arak liăn, mê kuăn pơlê pêi chiâk deăng tơ’lêi vâ châ mung liăn, ôh tá ai pá ki klâi. Pơkâ xiâm hơnăm 2016, hngêi arak liăn kô mơ-eăm pêi châ tơ-[rê tiô pơkâ, ki vâ iâ 11%, kơxo# liăn ăm mung tâk sap 8 – 10%, tơdroăng ăm mung tâk dâng 20%.

Tâng vâ tối, hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng kong pơlê Gia Lai dế kum rơtế [a\ hngêi arak liăn kum tung pêi chiâk deăng Việt Nam đi đo kum ăm mung liăn tung 30 hơnăm hiăng hluâ. Tơdroăng ăm mung liăn mê hiăng [a\ dế rơtế kum kuăn pơlê [a\ mâu khu tê mơdró xua vâ chiâng môi tơdroăng pêi chiâk deăng mơnhông mơdêk krá tơniăn.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng